માનનીય કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી નિમુબેન જયંતીભાઈ બાંભણિયાએ વિજયવાડા ખાતે આયોજિત 'નેશનલ સરસ મેળા'માં 30 રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 50 સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs)ની મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો સાથે સંવાદ કર્યો

ભારત સરકારના ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલયના માનનીય કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી નિમુબેન જયંતીભાઈ બંભાનિયાએ આંધ્રપ્રદેશના વિજયવાડામાં આયોજિત 'નેશનલ સરસ મેળા'ની મુલાકાત લીધી હતી. આ દરમિયાન તેમણે 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs)ની 50 મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો સાથે સંવાદ કર્યો હતો, જેમાં 'લખપતિ દીદીઓ'નો પણ સમાવેશ થતો હતો. પોતાની મુલાકાત દરમિયાન, મંત્રીએ સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત સ્ટોલ્સની પણ મુલાકાત લીધી, તેમના વિવિધ પ્રકારના ઉત્પાદનોનું નિરીક્ષણ કર્યું અને પરંપરાગત કૌશલ્યો તથા સ્થાનિક સંસાધનોને ટકાઉ આજીવિકાની તકોમાં પરિવર્તિત કરવાના તેમના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી.

આ સંવાદે ગ્રામીણ મહિલાઓમાં આવેલા નોંધપાત્ર પરિવર્તનને ઉજાગર કર્યું, ગૃહિણીઓમાંથી સફળ ઉદ્યોગસાહસિકો, અર્થોપાર્જન કરનાર વ્યક્તિઓ અને સમુદાયનું નેતૃત્વ કરનાર બની છે. આ પરિવર્તન 'દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના – રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન' (DAY-NRLM) હેઠળના સામૂહિક પ્રયાસો અને આજીવિકા સંવર્ધન પહેલોના માધ્યમથી શક્ય બન્યું છે.

વાતચીત દરમિયાન, મંત્રીએ એવી મહિલાઓના દ્રઢ નિશ્ચય, સખત મહેનત અને ઉદ્યોગસાહસિક ભાવનાની પ્રશંસા કરી, જેમણે આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને પોતાના વ્યવસાયો સ્થાપ્યા, પોતાના પરિવારને આધાર આપ્યો અને અન્ય લોકો માટે પણ આજીવિકાની તકો ઊભી કરી.

“માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના દૂરંદેશી નેતૃત્વ અને માનનીય કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણના માર્ગદર્શન હેઠળ, ‘સરસ મેળા’ (Saras Melas) મહિલાઓના નેતૃત્વવાળા સ્વ-સહાય જૂથોને સશક્ત બનાવવા, ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને દેશભરની મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે બજાર સુધીની પહોંચ વિસ્તારવા માટે એક શક્તિશાળી રાષ્ટ્રીય મંચ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે,” તેમ કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી નિમુબેન જયંતીભાઈ બાંભણિયાએ જણાવ્યું હતું.

રાષ્ટ્રીય સરસ મેળા: ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે બજારની તકોનો વિસ્તાર

ભારત સરકારના ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા, 'દિનદયાળ અંત્યોદય યોજના - રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન' (DAY-NRLM) હેઠળ આયોજિત 'રાષ્ટ્રીય સરસ મેળા' એ બજાર સુધી પહોંચ પૂરી પાડતી એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે. તે ગ્રામીણ મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને તેમના ઉત્પાદનો પ્રદર્શિત કરવાની અને વેચવાની, ગ્રાહકો સાથે સીધો સંપર્ક સાધવાની તેમજ તેમના વ્યવસાયોને મજબૂત કરવાની તકો પ્રદાન કરે છે. લગભગ ત્રણ દાયકાઓથી, મંત્રાલય રાષ્ટ્રીય, પ્રાદેશિક, રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે 'સરસ મેળા'નું આયોજન કરી રહ્યું છે. આ મંચોના માધ્યમથી વાર્ષિક વેચાણ ₹૨૦૦ કરોડથી વધુ રહ્યું છે.

13 થી 31 ઓક્ટોબર, 2026 દરમિયાન વિજયવાડામાં આયોજિત 'રાષ્ટ્રીય સરસ મેળા' એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન સમાન છે, કારણ કે દિલ્હી-એનસીઆર (Delhi-NCR) ક્ષેત્રની બહાર આયોજિત થનારો આ પ્રથમ 'રાષ્ટ્રીય સરસ મેળો' છે. આ મેળામાં 34 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાંથી સ્વ-સહાય જૂથોની આશરે 1,500 મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોએ ભાગ લીધો છે, જેમાં 'લખપતિ દીદીઓ'નો પણ સમાવેશ થાય છે. અહીં ૬૫૦થી વધુ સ્ટોલ દ્વારા વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવી રહી છે, જેમાં હાથશાળની સામગ્રી, હસ્તકલાની વસ્તુઓ, પ્રક્રિયા કરેલા ખાદ્ય ઉત્પાદનો, કુદરતી ચીજવસ્તુઓ અને અન્ય પરંપરાગત ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે, જે ભારતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ પ્લેટફોર્મનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ ઉત્પાદકો સુધી રાષ્ટ્રીય સ્તરની માર્કેટિંગ તકો પહોંચાડવાનો, નવા ગ્રાહક બજારો સુધી તેમની પહોંચ વિસ્તારવાનો અને ટકાઉ વ્યાપારી સંબંધોને મજબૂત કરવાનો છે. તે 'વોકલ ફોર લોકલ' (સ્થાનિક માટે અવાજ ઉઠાવવો), 'આત્મનિર્ભર ભારત' અને સર્વસમાવેશી ગ્રામીણ વિકાસના વિઝનને પણ આગળ વધારે છે.

ઉદ્યોગસાહસિકતા દ્વારા પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરતી મહિલાઓ

આ સંવાદનું એક મહત્વનું પાસું સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓની સામાજિક ઓળખમાં આવેલું પરિવર્તન હતું. મહિલાઓએ જણાવ્યું કે, અગાઉ તેમને ઘણીવાર તેમના પતિના નામથી ઓળખવામાં આવતી હતી; પરંતુ આજે, તેઓ ઉદ્યોગસાહસિકો, વ્યવસાય સંચાલકો અને સામુદાયિક નેતાઓ તરીકે—પોતાના નામ અને સિદ્ધિઓના આધારે—સ્વતંત્ર ઓળખ ધરાવે છે.

તેમની સફર દર્શાવે છે કે સ્વ-સહાય જૂથોમાં સહભાગિતા, આજીવિકાની તકો સુધી પહોંચ અને ક્ષમતા વર્ધન માટે મળેલ સમર્થને મહિલાઓની આર્થિક સ્વતંત્રતા, આત્મવિશ્વાસ અને સામાજિક ઓળખને મજબૂત બનાવી છે. મંત્રીશ્રીએ તેમની સિદ્ધિઓને બિરદાવી અને તેમને તેમના વ્યવસાયોનો વિસ્તાર કરવા તેમજ અન્ય ગ્રામીણ મહિલાઓને આર્થિક રીતે સ્વાવલંબી બનવા માટે પ્રેરિત કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા.

ચર્ચામાં એ વાત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે સ્વ-સહાય જૂથોમાં જોડાયેલી મહિલાઓ માત્ર પોતાનો વ્યવસાય જ નથી ચલાવી રહી, પરંતુ સમુદાયના અન્ય સભ્યો માટે રોજગારી અને આજીવિકાની તકો પણ ઊભી કરી રહી છે. તેમના વ્યવસાયો પરિવારોની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવામાં, બાળકોના શિક્ષણમાં મદદરૂપ થવામાં અને સ્થાનિક આર્થિક વિકાસમાં યોગદાન આપવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

મંત્રીએ સ્વ-સહાય જૂથોના સ્ટોલની મુલાકાત લીધી અને ત્યાં ઉપલબ્ધ વિવિધ પ્રકારની વસ્તુઓની પ્રશંસા કરી

મેળાની મુલાકાત દરમિયાન, મંત્રીએ સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો દ્વારા સંચાલિત સ્ટોલનું નિરીક્ષણ કર્યું અને તેમના સાહસો દ્વારા તૈયાર કરાયેલા વિવિધ ઉત્પાદનો જોયા. તેમણે એવી મહિલાઓ સાથે વાતચીત કરી કે જેઓ હાથથી બનાવેલી વસ્તુઓ, પરંપરાગત હાથશાળના વસ્ત્રો, કુદરતી અને ખાદ્ય ઉત્પાદનો તેમજ સ્થાનિક સ્તરે બનેલી અન્ય ચીજવસ્તુઓનું પ્રદર્શન કરી રહી હતી. સ્ટૉલ્સની મુલાકાત લેવાથી તેમને મહિલાઓની ઉદ્યોગસાહસિક યાત્રાઓ, તેમની ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિઓ અને તેમના ઉત્પાદનોના માર્કેટિંગને લગતા અનુભવો વિશે જાણકારી મેળવવાની તક મળી.

મંત્રીએ સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓની સર્જનાત્મકતા, કારીગરી અને પ્રતિબદ્ધતાની પ્રશંસા કરી; આ મહિલાઓએ પરંપરાગત કૌશલ્યોને જાળવી રાખીને બજારની માંગને અનુરૂપ ઉત્પાદનો વિકસાવ્યા છે. તેમના સાહસો દર્શાવે છે કે સ્થાનિક સંસાધનો અને પરંપરાગત જ્ઞાનને આવક સર્જન કરતી પ્રવૃત્તિઓમાં પરિવર્તિત કરી શકાય છે. આનાથી ગ્રામીણ આજીવિકા મજબૂત બને છે અને સ્થાનિક ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન મળે છે.

સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓ વિવિધ પ્રકારના ઉત્પાદનો અને ઉદ્યોગસાહસિકતાની સફળતાની ગાથાઓ રજૂ કરે છે

મંત્રી સાથેની વાતચીત દરમિયાન,50 સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓએ પરંપરાગત કૌશલ્યો, સ્થાનિક સંસાધનો અને નવીન આજીવિકા પ્રવૃત્તિઓ પર આધારિત વ્યવસાયો વિકસાવવાના તેમના અનુભવો વહેંચ્યા.

ગુજરાતના ભાવનગરના 'લખપતિ દીદી' નિરંજના અખંડે મંત્રી સમક્ષ પોતાની ઉદ્યોગસાહસિક યાત્રા રજૂ કરી. તેમનો અનુભવ દર્શાવે છે કે, ગ્રામીણ મહિલાઓને તેમની આજીવિકા મજબૂત કરવામાં અને ઉદ્યોગ વિકાસ દ્વારા પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ ઊભી કરવામાં 'સ્વ-સહાય જૂથો' (SHGs) મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મેઘાલયના પ્રશન્નાએ સ્વ-સહાય જૂથો દ્વારા બનાવવામાં આવતા હાથથી બનાવેલા ઉત્પાદનો વિશે માહિતી પૂરી પાડી. મંત્રીએ આ સ્વ-સહાય જૂથોમાં મહિલાઓના પ્રયાસોની પણ પ્રશંસા કરી, જેઓ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક બેગના પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પ તરીકે કસ્ટમાઇઝ્ડ કોટન બેગનું ઉત્પાદન કરી રહી છે. આવી પહેલ ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે ટકાઉ આજીવિકાની તકો જ નહીં, પણ પ્લાસ્ટિક મુક્ત ભારતના વિઝનમાં પણ ફાળો આપે છે.

કેરળના સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓએ કુદરતી ઉત્પાદનો અને ખાદ્ય પદાર્થો પ્રદર્શિત કર્યા, જેમાં ગુણવત્તા, સ્વચ્છતા અને સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદિત વસ્તુઓના મહત્વ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. બિહારની મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોએ હાથશાળ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે પોતાના અનુભવો રજૂ કર્યા અને સમજાવ્યું કે કેવી રીતે પરંપરાગત કૌશલ્યોને આજીવિકાની સક્ષમ તકોમાં પરિવર્તિત કરી શકાય છે.

હિમાચલ પ્રદેશના 'ધન નિરંકાર' જૂથના ગંગા દેવીએ જણાવ્યું હતું કે, શાલ, સ્ટોલ અને ઊનના વસ્ત્રો સહિતની પરંપરાગત હાથશાળની વસ્તુઓ માત્ર સ્થાનિક કારીગરી અને સાંસ્કૃતિક વારસાને જ જાળવી રાખતી નથી, પરંતુ ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે આવક ઊભી કરવાની તકો પણ સર્જે છે.

તેલંગાણાના 'સ્વાતિ સેલ્ફ-હેલ્પ ગ્રુપ' (સ્વ-સહાય જૂથ)ના શોભા રાનીએ પરંપરાગત હાથશાળ (હેન્ડલૂમ) ઉત્પાદનો પ્રદર્શિત કર્યા, જે રાજ્યના સમૃદ્ધ વણાટ વારસા, આકર્ષક ડિઝાઇનો અને કુશળ કારીગરીને ઉજાગર કરે છે. તેમનો અનુભવ એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે સ્વ-સહાય જૂથો પર આધારિત હાથશાળ ઉદ્યોગો પરંપરાગત કળાઓના જતન, સ્થાનિક વસ્ત્રોના પ્રચાર અને મહિલાઓની આજીવિકાને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ઝારખંડની એક મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકે જણાવ્યું કે તેમના વ્યવસાયમાંથી થતી આવક તેમને પરિવારને મદદ કરવામાં અને બાળકોના શિક્ષણમાં યોગદાન આપવામાં સહાયરૂપ થઈ છે. ઉત્તરાખંડના એક પ્રતિનિધિએ ઉત્પાદનની ગુણવત્તા, માર્કેટિંગ કૌશલ્યો અને ઉદ્યોગ વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોમાં તાલીમ તથા ક્ષમતા નિર્માણના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો.

આ સંવાદે વિવિધ રાજ્યોમાં મહિલાઓના નેતૃત્વ હેઠળના સાહસોની વિવિધતાને ઉજાગર કરી અને દર્શાવ્યું કે કેવી રીતે પરંપરાગત જ્ઞાન, સ્થાનિક સંસાધનો અને સામૂહિક પ્રયાસોને ટકાઉ વ્યવસાયિક તકોમાં પરિવર્તિત કરી શકાય છે.

DAY-NRLM ક્ષમતા નિર્માણ અને આજીવિકાની તકોને મજબૂત બનાવે છે

આ સંવાદે સ્વ-સહાય જૂથો, સામુદાયિક સંસ્થાઓ, નાણાકીય સમાવેશ, કૌશલ્ય વિકાસ અને આજીવિકા વૃદ્ધિના માધ્યમથી ગ્રામીણ મહિલાઓને સશક્ત બનાવવામાં DAY-NRLM ના યોગદાન પર પ્રકાશ પાડ્યો. આ સંસ્થાઓ દ્વારા, મહિલાઓ વિવિધ સરકારી યોજનાઓ અને સહાયક વ્યવસ્થાઓ વિશે માહિતી મેળવે છે, અને તેમને પાત્રતા મુજબના લાભો મેળવવા તથા તેમની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.

તાલીમ અને ક્ષમતા વર્ધન સંબંધિત પહેલો સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓને ઉત્પાદન પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરવામાં, મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનો વિકસાવવામાં, સાહસોનું સંચાલન કરવામાં અને માર્કેટિંગ ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવામાં મદદ કરે છે. સામુદાયિક સંસ્થાઓ અને બિન-સરકારી સંસ્થાઓ તરફથી મળતો સહયોગ પણ ઉદ્યોગસાહસિક કૌશલ્યોના વિકાસમાં અને ટકાઉ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપવામાં યોગદાન આપે છે.

'ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઈઝેશન્સ' (FPOs) અને અન્ય સામૂહિક સાહસોની રચના—જેમાં સ્વ-સહાય જૂથોના સભ્યો પણ સામેલ હોય છે—તે કૃષિ પેદાશોના એકત્રીકરણ, મૂલ્યવર્ધન, સામૂહિક માર્કેટિંગ અને ગ્રામીણ ઉત્પાદકો માટે બજાર સુધીની બહેતર પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

આ ચર્ચામાં બાજરી (મિલેટ્સ) — જેમાં નાચણી (રાગી) નો પણ સમાવેશ થાય છે — પર આધારિત ઉદ્યોગો દ્વારા ગ્રામીણ આજીવિકામાં વિવિધતા લાવવાની સંભાવનાઓ પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો. સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓ સ્થાનિક કૃષિ પેદાશોને મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરીને આવકની વધારાની તકો ઊભી કરી રહી છે, સ્થાનિક મૂલ્ય સાંકળો (value chains) ને મજબૂત બનાવી રહી છે અને પરંપરાગત ખાદ્ય ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.

'નેશનલ સરસ મેળા' (National Saras Mela) બજાર સાથેના જોડાણો અને મહિલા નેતૃત્વને મજબૂત બનાવે છે

આ મેળામાં સહભાગી થયેલા સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓએ 'નેશનલ સરસ મેળા'માં ગ્રાહકો તરફથી મળેલા સકારાત્મક પ્રતિસાદ બદલ સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, આ પ્રદર્શન તેમને પોતાની હાથ બનાવટની વસ્તુઓ રજૂ કરવામાં, ગ્રાહકો સાથે સીધો સંવાદ સાધવામાં, બજારની પસંદગીઓને સમજવામાં અને વેચાણ વધારવામાં મદદરૂપ થઈ રહ્યું છે.

આ મેળો મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે તેમના ઉત્પાદનોને સ્થાનિક વિસ્તારોની બહાર બજારમાં મૂકવા, નવા ગ્રાહકો સુધી પહોંચવા અને ઉત્પાદન પ્રસ્તુતિ, કિંમત નિર્ધારણ, ગ્રાહક જોડાણ તથા વેચાણ વ્યવસ્થાપન અંગે વ્યવહારુ અનુભવ મેળવવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ મંચ પૂરો પાડે છે. તે મહિલાઓને તેમના અનુભવોની આપ-લે કરવામાં, અન્ય ઉદ્યોગસાહસિકો પાસેથી શીખવામાં અને તેમના વ્યવસાયના વિસ્તરણ માટેની તકો ઓળખવામાં પણ મદદરૂપ થાય છે.

આ સંવાદે ફરી એકવાર એ વાત પર ભાર મૂક્યો છે કે મહિલા સશક્તિકરણ માત્ર આવક મેળવવા પૂરતું સીમિત નથી. ગ્રામીણ મહિલાઓ, જેમની પાસે અગાઉ આજીવિકાની મર્યાદિત તકો હતી, તેઓ હવે વ્યવસાયો ચલાવી રહી છે, પોતાના પરિવારને આર્થિક ટેકો આપી રહી છે, ઘરના નિર્ણયો લેવામાં યોગદાન આપી રહી છે અને અન્ય લોકો માટે રોજગારીનું સર્જન કરી રહી છે. તેમનો વધતો જતો આત્મવિશ્વાસ અને નેતૃત્વ એ સામૂહિક પ્રયાસો, સંસ્થાકીય સહાય, તાલીમ અને બજારો સુધીની પહોંચના પરિવર્તનકારી પ્રભાવને દર્શાવે છે.

માનનીય મંત્રીશ્રીની આ મુલાકાત ‘રાષ્ટ્રીય સરસ મેળા’ અને ‘DAY-NRLM’ (દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના - રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન) ના મહત્વને રેખાંકિત કરે છે. આ પહેલો મહિલાઓના નેતૃત્વ હેઠળના ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવામાં, ગ્રામીણ આજીવિકાને મજબૂત કરવામાં, તેમજ ‘લખપતિ દીદી’, ‘વોકલ ફોર લોકલ’ અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના વિઝનને આગળ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com