કૃષિ ખેતરો અને સ્વચ્છ ભવિષ્ય માટે સૌર ઊર્જા

ભારતના અર્થતંત્રમાં કૃષિ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, જે લગભગ 46.1 ટકા વસ્તી માટે આજીવિકાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. 2025-26માં કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રનો કુલ મૂલ્યવર્ધિત (GVA) 52.08 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રને ટકાવી રાખવા માટે સિંચાઈ અને અન્ય ખેતી કામગીરી માટે વિશ્વસનીય અને સસ્તું ઊર્જાની જરૂર છે. ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણને આગળ ધપાવતા સૌર ઊર્જા આ રોજિંદા જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવામાં મદદ કરી શકે છે. વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો: ભારતીય કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોનો નવો યુગ

ભારતની વિશાળ કૃષિ જમીન સૌર ઊર્જાને ખેતી સાથે સાંકળવાની નોંધપાત્ર સંભાવનાઓ પ્રદાન કરે છે. 2023-24 માટેના જમીન ઉપયોગના આંકડા અનુસાર, દેશનો અહેવાલિત વિસ્તાર 306.96 મિલિયન હેક્ટર આવરી લે છે, જેમાંથી આશરે 55 ટકા ખેતીલાયક જમીન છે. ચોખ્ખો વાવેતર વિસ્તાર 138.99 મિલિયન હેક્ટર છે, જ્યારે કુલ પાક વિસ્તાર 217.88 મિલિયન હેક્ટર આવરી લે છે. આ વ્યાપક જમીન આધાર કૃષિ ઉત્પાદનની સાથે સૌર વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની તકો પ્રદાન કરે છે. ખેડૂતો સિંચાઈ પંપ ચલાવવા માટે સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરી શકે છે, પરંપરાગત વીજળી પર નિર્ભરતા ઘટાડી શકે છે અને ગ્રીડને વધારાની વીજળી પૂરી પાડીને સંભવિત પૂરક આવક મેળવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સૌર ઊર્જાથી ચાલતા સિંચાઈ પંપ ડીઝલથી ચાલતા વિકલ્પો પર નિર્ભરતા ઘટાડીને પાકને પાણી આપવા માટે દિવસ દરમિયાન વીજળી પૂરી પાડી શકે છે.

એગ્રીવોલ્ટેક્સ એક જ જમીન પર પાકની ખેતી અને સૌર વીજળી ઉત્પાદનને એકસાથે લાવીને આ એકીકરણને વધુ આગળ ધપાવે છે. પાકની હરોળની ઉપર અથવા વચ્ચે સ્થાપિત સૌર પેનલો સતત ખેતી સાથે વીજળી ઉત્પાદન કરવાની મંજૂરી આપે છે. પાક, પેનલ ડિઝાઇન અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓના આધારે, આંશિક છાંયો જમીનની ભેજનું નુકસાન ઘટાડવામાં પણ મદદ કરી શકે છે. આ અભિગમ જમીન-ઉપયોગ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરી શકે છે, ખેતીની કમાણીમાં વૈવિધ્ય લાવી શકે છે અને ખોરાક અને ઊર્જા સુરક્ષા બંનેને મજબૂત બનાવી શકે છે. સંશોધન, ક્ષેત્ર પ્રદર્શનો અને નીતિ વિકાસ દ્વારા, ભારત વિવિધ કૃષિ પરિસ્થિતિઓમાં કૃષિને અનુકૂલિત કરવાના માર્ગો શોધી રહ્યું છે. તે ભારતની વ્યાપક નવીનીકરણીય ઊર્જા મહત્વાકાંક્ષાઓ સાથે ખેડૂતોની આજીવિકાને સંરેખિત કરવા માટે એક આશાસ્પદ માર્ગ પ્રદાન કરે છે.

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ: કૃષિ અને નવીનીકરણીય ઊર્જાનો સંકલન

એગ્રીવોલ્ટેક્સ, જેને એગ્રીસોલર અથવા ડ્યુઅલ-યુઝ સોલાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે , તે જમીન-ઉપયોગ કાર્યક્ષમતાને મહત્તમ બનાવે છે, પાક માટે છાંયો પૂરો પાડે છે અને ખેડૂતો માટે વધારાના ફાયદાઓ બનાવે છે.

એગ્રીવોલ્ટેઇક સિસ્ટમ્સની ડિઝાઇન અને કામગીરી

એક કૃષિ પ્રણાલી કૃષિ માળખાને સૌર સ્થાપનો સાથે સંકલિત કરે છે, જે સ્થાનિક ખેતીની પરિસ્થિતિઓને અનુરૂપ છે. આ ટેકનોલોજી વિવિધ મુખ્ય ઘટકો દ્વારા કાર્ય કરે છે:

• એલિવેટેડ સોલાર સ્ટ્રક્ચર્સ: સોલાર પેનલ સીધા જમીન પર મૂકવાને બદલે, તેમને એટલા ઊંચા માળખા પર લગાવવામાં આવે છે કે સૂર્યપ્રકાશ અને વરસાદ નીચેના પાક સુધી પહોંચે. ખેતી માટેના આ એલિવેટેડ સોલાર પેનલ ખેડૂતોને કોઈપણ મુશ્કેલી વિના તેમના સાધનો નીચે ખસેડવાની પણ મંજૂરી આપે છે.
• આંશિક છાંયો: આ પેનલ્સ છાંયો પૂરો પાડે છે, જે પાકને અતિશય ગરમીથી બચાવવામાં મદદ કરે છે અને જમીનમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન ઘટાડે છે. આ છોડને ઉગાડવા માટે ઠંડુ, વધુ સ્થિર વાતાવરણ બનાવે છે, ખાસ કરીને ગરમ અથવા સૂકા પ્રદેશોમાં.
• બેવડી જમીન ઉત્પાદકતા: એગ્રીવોલ્ટેક્સ પાકની ખેતી અથવા પશુપાલનને સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન સાથે સંકલિત કરીને, ખેતી પ્રવૃત્તિઓ માટે વીજળી પૂરી પાડીને અને ગ્રીડને વધારાની વીજળીના વેચાણ દ્વારા વધારાની આવકનો પ્રવાહ બનાવીને જમીનના ઉપયોગને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે.

ભારતમાં કૃષિ વિકાસ

ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, ભારતમાં 37.54 મેગાવોટની સ્થાપિત ક્ષમતા સાથે 36 કાર્યરત કૃષિ પ્રોજેક્ટ્સ હતા, અને 10 પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ વિકાસ હેઠળ હતા. આ પ્રોજેક્ટ્સ વિવિધ કૃષિ આબોહવા પ્રદેશોમાં ફેલાયેલા છે અને તેમાં એલિવેટેડ સ્ટ્રક્ચર્સ, ઇન્ટરસ્પેસ લેઆઉટ અને ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે કૃષિ ઉત્પાદન સાથે સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનને એકીકૃત કરવાના ભારતના વિકસિત અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતની કૃષિ સંભાવના

ભારતમાં કૃષિ ક્ષેત્ર માટે નોંધપાત્ર સંભાવનાઓ છે. અંદાજ મુજબ દેશની કૃષિ ક્ષેત્રની ક્ષમતા 3,000 GW અને લગભગ 14,000 GWની વચ્ચે છે, જે કૃષિ અને નવીનીકરણીય ઊર્જાના આંતરછેદ પર તકના પ્રમાણને પ્રકાશિત કરે છે. કૃષિ ક્ષેત્રની સિસ્ટમો ખેડૂતો માટે નફામાં વૈવિધ્યતા પણ લાવી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, વાર્ષિક કમાણી પ્રતિ એકર ₹60,000 થી વધીને પ્રતિ એકર ₹1 લાખથી વધુ થઈ શકે છે.

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ વિકાસ માટે અવકાશ

• જમીનની યોગ્યતા: GIS-આધારિત રાષ્ટ્રીય તપાસમાં પર્યાવરણીય, કૃષિ અને તકનીકી ફિલ્ટર્સ લાગુ કર્યા પછી, AgriPV માટે યોગ્ય 47.35 મિલિયન હેક્ટર "પ્રતિબંધિત ખેતીની જમીન" ઓળખવામાં આવી, જે રૂઢિચુસ્ત, આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક જમીન આધારને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
• પાક સુસંગતતા: ફળો, શાકભાજી, મસાલા અને ઔષધીય છોડ સૌર સ્થાપનો સાથે ખેતી માટે આશાસ્પદ વિકલ્પો પ્રદાન કરે છે.
• ઉચ્ચ સંભાવના ધરાવતા રાજ્યોમાં મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, આંધ્રપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક અને ઉત્તરપ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે, જે ભારતની અંદાજિત એગ્રીપીવી વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતાના લગભગ 50 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જે પાકની જમીનની ઉપલબ્ધતા, સૌર સંસાધન અને કૃષિ-આબોહવા પરિસ્થિતિઓના અનુકૂળ સંયોજન દ્વારા સંચાલિત છે.
• ઓડિશા, તમિલનાડુ, કેરળ, તેલંગાણા, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં મધ્યમ સંભાવના જોવા મળે છે.
• દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને મધ્ય પ્રદેશો મોટા પાયે ઉપયોગ માટે સૌર કિરણોત્સર્ગ, જમીનની ઉપલબ્ધતા અને બાગાયતી તીવ્રતાનું સૌથી અનુકૂળ સંયોજન દર્શાવે છે.

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ વિકાસમાં સરકારી પહેલો

ભારત સરકારે દેશભરમાં કૃષિ વિજ્ઞાન અપનાવવા અને વિસ્તરણને આગળ વધારવા માટે નીતિ, સંશોધન, ટેકનોલોજી વિકાસ અને અમલીકરણના વિવિધ પગલાં હાથ ધર્યા છે.

• પ્રધાનમંત્રી કિસાન ઊર્જા સુરક્ષા અને ઉત્થાન મહાભિયાન (PM KUSUM): ફેબ્રુઆરી 2019માં શરૂ કરાયેલ, આ યોજના કૃષિમાં સૌર ઊર્જા અપનાવવાને પ્રોત્સાહન આપે છે, ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે અને ખેડૂતો માટે તેમની કમાણીમાં વૈવિધ્યતા લાવવાની તકો ઉભી કરે છે. તે આશરે ₹34,422 કરોડની કેન્દ્રીય નાણાકીય સહાયની કલ્પના કરે છે. તે વિકેન્દ્રિત સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન અને કૃષિ પંપના સૌરીકરણને પણ સક્ષમ બનાવે છે, જેનાથી ખેતી સાથે સૌર ઊર્જા એકીકરણ માટે વિકાસના માર્ગો ઉભા થાય છે. PM KUSUM યોજના
•  
• એગ્રીવોલ્ટેક્સ પર શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્ર: નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સોલાર એનર્જીએ, ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચના ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ સાથે મળીને, એગ્રીવોલ્ટેક્સ સંશોધન, પ્રદર્શન અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે એક CoE ની સ્થાપના કરી છે. તેણે ભારતીય કૃષિ સંશોધન સંસ્થામાં 100-કિલોવોટ એગ્રીવોલ્ટેઇક સિસ્ટમ સહિત પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ હાથ ધર્યા છે.

રાજ્ય-વિશિષ્ટ પહેલ

ઘણા રાજ્યો પ્રદેશ-વિશિષ્ટ યોજનાઓ દ્વારા કૃષિમાં સૌર ઊર્જાની સુવિધા આપી રહ્યા છે.

• મુખ્યમંત્રી સૌર કૃષિ વાહિની યોજના 2.0, મહારાષ્ટ્ર: આ યોજના કૃષિ ગ્રાહકોને વીજળી પુરવઠાને ટેકો આપવા માટે આશરે 35,000 એકર સરકારી અને ખાનગી જમીન પર 16,000 મેગાવોટના સૌર પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• કિસાન સૂર્યોદય યોજના, ગુજરાત: સૌર અને અન્ય બિન-પરંપરાગત ઊર્જા ઉત્પાદન પ્લાન્ટના તબક્કાવાર કમિશનિંગ દ્વારા, કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ માટે દિવસના વીજ પુરવઠો પૂરો પાડીને, સૌર ઊર્જાના ઉપયોગને વિસ્તૃત કરે છે. આ યોજનામાં દરરોજ સવારે 5:00 થી રાત્રે 9:00 વાગ્યા સુધી 16 કલાક સુધીનો વીજ પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો છે.
• સૂર્ય રૈઠા યોજના, કર્ણાટક : આ યોજના સૌર ઊર્જાથી ચાલતા સિંચાઈ પંપોને આગળ ધપાવે છે અને ખેડૂતોને વધારાની વીજળીમાંથી કમાણી કરવાની મંજૂરી આપે છે. સૌર પંપ ખેડૂતોને તેમના પાકને પાણી આપવા માટે ઊર્જા મેળવવામાં મદદ કરી શકે છે અને સાથે સાથે ડીઝલથી ચાલતા પંપ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકે છે.

ભારત સરકાર, રાજ્ય સરકારો સાથે મળીને, નીતિગત પગલાં અને લક્ષિત કાર્યક્રમો દ્વારા કૃષિમાં સૌર ઊર્જાના ઉપયોગને આગળ ધપાવી રહી છે. આ પ્રયાસો સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન અને કૃષિ ઉત્પાદનના સહ-સ્થાન માટે તકો ઊભી કરીને ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રના લેન્ડસ્કેપને આકાર આપી રહ્યા છે.

ખેતરો અને સ્વચ્છ ઊર્જાના સંગમ દ્વારા સમૃદ્ધિને શક્તિ આપવી

એગ્રીવોલ્ટેક્સ ભારતને પર્યાવરણીય ટકાઉપણું આગળ ધપાવતા કૃષિ આજીવિકાને મજબૂત બનાવવાની તક આપે છે. ખાદ્ય ઉત્પાદનને નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉત્પાદન સાથે જોડીને, તે વધુ કાર્યક્ષમ જમીન ઉપયોગ માટે અવકાશ પ્રદાન કરી શકે છે, યોગ્ય પરિસ્થિતિઓમાં પાણીનું સંરક્ષણ કરી શકે છે અને વધુ નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા બનાવી શકે છે. ભારત સરકારની પહેલ, જેમાં PM-KUSUM અને કૃષિ વિકાસને વિસ્તૃત કરવા માટે પ્રસ્તાવિત પગલાંનો સમાવેશ થાય છે, તે ગ્રામીણ વિકાસને સ્વચ્છ ઊર્જા લક્ષ્યો સાથે જોડવાના પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જેમ જેમ અમલીકરણ વધશે, તેમ તેમ સ્થાનિક રીતે યોગ્ય ડિઝાઇન, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને ખેડૂતોની ભાગીદારી કૃષિ ઉત્પાદકતા અને ઊર્જા જરૂરિયાતોને સંતુલિત કરવા માટે આવશ્યક બનશે. આ અભિગમ ભારત માટે વધુ સ્થિતિસ્થાપક અને ટકાઉ ભવિષ્યમાં ફાળો આપી શકે છે. વધુ નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા

સંદર્ભ

નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237890&lang=1®=3&utm_source
• https://mnre.gov.in/en/physical-progress/
• https://mnre.gov.in/en/pradhan-mantri-kisan-urja-suraksha-evam-utthaan-mahabhiyaan-pm-kusum/?utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2237890®=48&lang=2
• https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AS47_Vp3e5K.pdf?source=lsapps

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ

• https://agriwelfare.gov.in/Documents/DAFW_AnnualReport_2025_26_En.pdf

મહારાષ્ટ્ર સરકાર

• https://energy.maharashtra.gov.in/en/scheme/mukhyamantri-saur-krushi-vahini-yojana-2-0/?utm_source
• https://lokbhavan.maharashtra.gov.in/en/09-12-2024-governor-addresses-the-session-of-state-legislature/?utm_source

ગુજરાત સરકાર

• https://guj-epd.gujarat.gov.in/Home/BlogDetailsPage/55

કર્ણાટક સરકાર

• https://mgired.karnataka.gov.in/4/solar-technology/en

ધ એનર્જી એન્ડ રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (TERI)

• https://teriin.org/sites/default/files/files/AgriPV-Potenital-in-India.pdf
• https://www.teriin.org/policy-brief/agri-photovoltaics-potential-india-pathways-sustainable-energy-food-solutions

ઇન્ડિયા એગ્રીવોલ્ટેક્સ એલાયન્સ

• https://indiaagripv.org/assets/publications/GIZ-AGRIVOLTAICS-IN-INDIA-Overview-of-Projects.pdf

ઇન્ડિયા બ્રાન્ડ ઇક્વિટી ફાઉન્ડેશન

• ભારતમાં કૃષિવિજ્ઞાન: સૌર ઊર્જા ખેતીને જોડે છે

યુએસ ઊર્જા વિભાગ

• https://www.energy.gov/cmei/systems/agrivoltaics-solar-and-agriculture-co-location
• એગ્રી-વોલ્ટેઇક્સ

SM/BS/GP/JT