ભારત સરકારના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર (PSA) પ્રો. અજય કુમાર સૂદે 9–10 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ પંજાબ યુનિવર્સિટી, ચંદીગઢ ખાતે પીયુ-આઈઆઈટી રોપર રિજનલ એક્સીલેરેટર ફોર હોલિસ્ટિક ઈનોવેશન્સ ફાઉન્ડેશન (PI-RAHI) દ્વારા આયોજિત ચોથી ઓલ S&T ક્લસ્ટર્સ મીટની અધ્યક્ષતા કરી હતી. તેમની સાથે મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર કાર્યાલયના વૈજ્ઞાનિક સચિવ ડૉ. (શ્રીમતી) પરવિંદર મૈની અને વૈજ્ઞાનિક-F ડૉ. વિશાલ ચૌધરી જોડાયા હતા. પંજાબ યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સલર પ્રો. મીનાક્ષી ગોયલ; આઈઆઈટી રોપરના ડિરેક્ટર પ્રો. રાજીવ આહુજા; આઈઆઈટી જોધપુરના ડિરેક્ટર પ્રો. અવિનાશ કુમાર અગ્રવાલ; પ્રો. રજત સંધિર, અને PI-RAHI ના ડિરેક્ટર ડૉ. પુષ્પેન્દ્ર પી. સિંહ; તેમજ આઠ S&T ક્લસ્ટરોના પ્રતિનિધિઓએ વિચાર-વિમર્શમાં ભાગ લીધો હતો.

તેમના પ્રારંભિક વક્તવ્યમાં, પ્રો. સૂદે નોંધ્યું હતું કે ક્લસ્ટરો પ્રાદેશિક, ઔદ્યોગિક અને સામાજિક પડકારોને સંબોધતા સંકલિત ઇકોસિસ્ટમ્સમાં વિકસિત થયા છે અને "રાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજી પ્રવેગક" (National Technology Accelerators) તરીકે ઝડપથી કાર્ય કરી રહ્યા છે. તેમણે આંતર-ક્લસ્ટર સહયોગ, હિતધારકોની ભાગીદારી, RuTAG અને RSVCs સાથે સંકલન, અને ટેકનોલોજીની દ્રશ્યતા વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે S&T ક્લસ્ટરોની પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાંથી બહાર આવેલા 12 આંતરરાષ્ટ્રીય એમઓયુ (MoUs) અને યુનિવર્સિટી ઓફ વેસ્ટર્ન ઓસ્ટ્રેલિયા, ઇન્ડિયા-ઓસ્ટ્રેલિયા સ્માર્ટ ફાર્મ નેટવર્ક અને યુકે કેટાપલ્ટ નેટવર્ક સાથેની તદનંતર ભાગીદારી સહિત ક્લસ્ટરોની વધતી જતી વૈશ્વિક ભાગીદારી પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

ઉદ્ઘાટન સત્ર દરમિયાન, પ્રો. સૂદે ક્લાઇમેટ-સ્માર્ટ અને ડેટા-આધારિત કૃષિને મજબૂત બનાવવામાં ટેકનોલોજી-સક્ષમ ઉકેલોની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડતા ઓટોમેટિક વેધર સ્ટેશનનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ બેઠકે ટકાઉ ગતિશીલતા (sustainable mobility) અને સ્વચ્છ ટેકનોલોજીમાં મુખ્ય આંતર-ક્લસ્ટર પહેલો પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેમાં હિમાચલ પ્રદેશમાં EV ચાર્જિંગ સ્ટેશન અને પંચકુલામાં EVChargex બેટરી સ્વેપિંગ સ્ટેશનનું ઉદ્ઘાટન સામેલ છે. હિમાચલ પ્રદેશની પહેલ રાજ્યના ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા તરફના રૂપાંતરણને ટેકો આપવા માટે DRIIV અને PI-RAHI વચ્ચેના સહયોગનો લાભ લઈને ચાર્જિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, EV વપરાશકર્તાઓ અને ડિજિટલ સેવાઓને એકસાથે લાવે છે. પંચકુલા સુવિધા એક સામાન્ય પ્લેટફોર્મ પર EVs, બેટરીઓ, રાઇડર ઓનબોર્ડિંગ અને ડિજિટલ મેનેજમેન્ટને સાંકળીને પાઇલટથી વ્યાપારી અમલીકરણ તરફ સ્વદેશી બેટરી-સ્વેપિંગ ટેકનોલોજીના રૂપાંતરણને દર્શાવે છે. પ્રો. સૂદે ફાઇકોટ્રી – માઇક્રોએલગલ ફોટોબાયોરિએક્ટર (Phycotree – Microalgal Photobioreactor) પરના અહેવાલનું પણ વિમોચન કર્યું હતું, જેમાં દિલ્હી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક (IGI Airport) ખાતે ઉપયોગ માટે GMR સાથેના તેના જોડાણ સહિત ઓળખથી લઈને ફિલ્ડ વેલિડેશન અને સંભવિત અમલીકરણ સુધી સ્વદેશી ટેકનોલોજીના રૂપાંતરણને સુગમ બનાવવા માટેના DRIIV ના પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો; પંજાબ અને જમ્મુ-કાશ્મીરના કલાકારોની પરંપરાગત હસ્તકળા અને ઉત્પાદનોને દર્શાવતા PI-RAHI માટેના કલાઅનુભવ (Kalaanubhav) પોર્ટલનું વિમોચન કરવાની સાથે ઉત્તર ભારતના કલાકારોના કામનું પ્રદર્શન કરતું એક પ્રદર્શન; SPARKS 2.0; IGNITE 2.0; GINI 2.0; ઉત્તર ભારતના STI ઇકોસિસ્ટમ અહેવાલો; અને એમઓયુ હસ્તાક્ષર સમારોહ યોજાયો હતો. આ બેઠકે હેલ્થકેર, ઉભરતી ટેકનોલોજી અને નેટ ઝીરો ટેકનોલોજીમાં UK Catapults–S&T ક્લસ્ટર્સ સહયોગની જાહેરાત પણ અંકિત કરી હતી, જે ટેકનોલોજી વિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ માટેની તકોને મજબૂત બનાવે છે.

વૈજ્ઞાનિક સચિવ ડૉ. મૈનીએ ટેકનોલોજી, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, નિપુણતા અને ઔદ્યોગિક ભાગીદારીની આપ-લે દ્વારા જોડાયેલા રાષ્ટ્રીય ક્લસ્ટર નેટવર્કનું નિર્માણ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે D-PoC, કલાઅનુભવ અને i-Passport દ્વારા આંતર-ક્લસ્ટર પ્રતિકૃતિ (replication) પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, અને R&D થી લઈને વેલિડેશન, વ્યાપારીકરણ અને વ્યાપક સ્તર સુધી મજબૂત ઔદ્યોગિક ભાગીદારી માટે આહ્વાન કર્યું હતું. તેમણે ક્લસ્ટરોને પ્રતિકૃતિ, સહયોગ અને વ્યાપક સ્તર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વિનંતી કરી હતી, જેથી સફળ પ્રાદેશિક ઉકેલોને મોટા રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક કાર્યક્રમોમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય.

 

ચંદીગઢ ખાતે S&T ક્લસ્ટરોને મજબૂત બનાવવા પર એક સમર્પિત સ્ટેકહોલ્ડર્સ મીટનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં S&T ક્લસ્ટરોના નેતૃત્વ સાથે વાર્તાલાપ માટે ઉદ્યોગ ભાગીદારો, CSR ભાગીદારો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સરકારી પ્રતિનિધિઓને એકસાથે લાવવામાં આવ્યા હતા. આ વાર્તાલાપે વધુ સ્ટેકહોલ્ડર ભાગીદારી પર ચર્ચા કરવા અને ટેકનોલોજી વિકાસ, વેલિડેશન અને અમલીકરણ માટે ભાગીદારીને મજબૂત કરવાની તક પૂરી પાડી હતી.

બીજા દિવસે, પ્રો. સૂદે પંજાબ યુનિવર્સિટી હેલ્થ સેન્ટર, ચંદીગઢ ખાતે HL Klemove ની CSR ભાગીદારી હેઠળ PI-RAHI દ્વારા સ્થાપિત ડિજિટલ પોડિયાટ્રિક ક્લિનિકનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ ક્લિનિકને ઉત્તર ભારતના પ્રથમ ડિજિટલ પોડિયાટ્રિક ક્લિનિક તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે અને તે ડાયાબિટીક ફૂટ પરિસ્થિતિઓની વહેલી ઓળખ અને નિવારક સંભાળ માટે AI-સંચાલિત ફુટ-સ્ક્રિનિંગ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે, જે આધુનિક તબીબી ટેકનોલોજીને સમુદાય આરોગ્યસંભાળની વધુ નજીક લાવે છે. ડેવલપર્સે તેના ઉદ્ઘાટન બાદ સુવિધાની મુલાકાત પણ લીધી હતી.

 

પ્રો. સૂદે S&T ક્લસ્ટરો પરની બીજી આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદની પણ જાહેરાત કરી હતી, જે ક્લસ્ટર પહેલના આંતરરાષ્ટ્રીય આઉટરીચના આગામી તબક્કાને અંકિત કરે છે. આ જાહેરાત બાદ ક્લસ્ટરોની વર્તમાન અને ભવિષ્યની યોજનાઓ પર વધુ વિચાર-વિમર્શ અને અધ્યક્ષ દ્વારા દોરવવામાં આવેલી ચર્ચાઓ યોજાઈ હતી.

બે દિવસીય મીટે આઠ S&T ક્લસ્ટરોની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા, તેમની ચાલુ પહેલોનું મૂલ્યાંકન કરવા અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સલેશન, આંતર-ક્લસ્ટર સહયોગ, ઉદ્યોગ જોડાણ અને પ્રાદેશિક નવીનતા ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકીને તેમની વર્તમાન અને ભવિષ્યની યોજનાઓ પર ચર્ચા કરવા માટે એક મંચ પૂરો પાડ્યો હતો. બંને દિવસ દરમિયાન પુણે નોલેજ ક્લસ્ટર ફાઉન્ડેશન (PKCF), જોધપુર સિટી નોલેજ એન્ડ ઇનોવેશન ફાઉન્ડેશન (JCKIF), ભુવનેશ્વર સિટી નોલેજ એન્ડ ઇનોવેશન ક્લસ્ટર (BCKIC), દિલ્હી રિસર્ચ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન એન્ડ ઇનોવેશન (DRIIV), AMTZ-વિઝાગ ક્લસ્ટર, બેંગલુરુ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી ક્લસ્ટર (BeST), રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન સર્કલ ઓફ હૈદરાબાદ (RICH), અને PI-RAHI ને આવરી લેતી ક્લસ્ટર પ્રસ્તુતિઓ અને ફોલો-અપ ચર્ચાઓ યોજાઈ હતી.

ચોથી ઓલ S&T ક્લસ્ટર્સ મીટે આઠ ક્લસ્ટરો વચ્ચે સહયોગ મજબૂત કરવા અને ઉદ્યોગ, શિક્ષણ જગત, સરકાર અને અન્ય હિતધારકો સાથે વધુ મજબૂત જોડાણો સ્થાપિત કરવાના મહત્વની પુનઃપુષ્ટિ કરી હતી. વિચાર-વિમર્શે ક્લસ્ટર-સંચાલિત પહેલોને આગળ ધપાવવા, ટેકનોલોજીના અમલીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા અને તમામ પ્રદેશોમાં ઉકેલોની પ્રતિકૃતિ અને વ્યાપ વધારવા માટે વધુ તકો ઊભી કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

પ્રધાનમંત્રીની સાયન્સ, ટેકનોલોજી એન્ડ ઇનોવેશન એડવાઇઝરી કાઉન્સિલ (PM-STIAC) ની ભલામણોને પગલે 2020 માં પરિકલ્પિત, OPSA નો સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી (S&T) ક્લસ્ટર્સ પ્રોગ્રામ સાયન્સ, ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશન દ્વારા પ્રાદેશિક પડકારોને સંબોધવા માટે શિક્ષણ જગત, સંશોધન સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગ, સ્ટાર્ટઅપ્સ, સરકાર અને અન્ય હિતધારકોને એકસાથે લાવે છે. વર્ષોથી, ક્લસ્ટરો સામાજિક અને આર્થિક પ્રભાવ ધરાવતા ઉકેલોમાં સંશોધન અને ટેકનોલોજીને રૂપાંતરિત કરવા પર કેન્દ્રિત પ્રાદેશિક નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ તરીકે વિકસિત થયા છે.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2321827) મુલાકાતી સંખ્યા : 14