PIB Backgrounder

દીવાદાંડીથી લઈને સીમાચિહ્નો સુધી: ભારતની બદલાતી દીવાદાંડીઓની વાર્તા

પોસ્ટેડ ઓન: 10 OCT 2026 3:00PM by PIB Ahmedabad

પેઢીઓથી, ભારતમાં દીવાદાંડીઓ એવા સ્થાનો હતા જે લોકો દૂરથી જોતા હતા. દરિયાના કિનારે ઊભેલા, તેઓ દરિયાકાંઠાના જોખમી વિસ્તારોને ચિહ્નિત કરતા અને અંધકારમાં વહાણોને માર્ગદર્શન આપતા હતા. તેમનો પ્રકાશ નાવિકોનો હતો. તેમના ટાવર્સ લેન્ડસ્કેપના હતા.

11,000 કિમીથી વધુ લાંબો દરિયાકિનારો અને 205 દીવાદાંડીઓ ધરાવતું ભારત હવે આ ઐતિહાસિક દરિયાઈ રક્ષકોની નવી કલ્પના કરી રહ્યું છે. આજે, દીવાદાંડી એક દૂરના સીમાચિહ્ન કરતાં ઘણું બધું બની રહ્યો છે. તેનો પ્રથમ ઉદ્દેશ્ય અપરિવર્તિત રહ્યો છે: ભારતના દરિયાકિનારે વહાણોને સુરક્ષિત રીતે નેવિગેટ કરવામાં મદદ કરવી. જોકે, તે કાયમી ભૂમિકાની આસપાસ, એક નવો અધ્યાય આકાર લઈ રહ્યો છે. દીવાદાંડી સ્ટેશનોને અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહ્યા છે અને જાહેર જનતા માટે ખોલવામાં આવી રહ્યા છે. તેમની દરિયાઈ વાર્તાઓને મ્યુઝિયમોમાં સ્થાન મળી રહ્યું છે, જ્યારે તેમની આસપાસના વિસ્તારોને પાથવેઝ, બગીચાઓ, એમ્ફીથિયેટર અને અન્ય સુવિધાઓ સાથે વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. આધુનિક પ્રણાલીઓ તે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરી રહી છે જે તેમના પ્રકાશને વિશ્વસનીય રીતે ચાલુ રાખે છે.

દીવાદાંડી પ્રવાસનમાં વિઝિટર્સની સંખ્યા 2014 માં લગભગ 4 લાખથી વધીને 2024–25માં 18.63 લાખ થઈ ગઈ છે. દેશભરમાં, 75 દીવાદાંડીઓને તેમના ઐતિહાસિક અને સ્થાપત્ય મહત્વને જાળવી રાખવા માટે પ્રવાસન સ્થળો તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યા છે. આમાંથી કેટલાકમાં ગુજરાતના માંડવી લાઈટહાઉસ અને દ્વારકા લાઈટહાઉસ, કર્ણાટકના તાદરી લાઈટહાઉસ, તમિલનાડુના પંબન લાઈટહાઉસ અને કેરળના વિઝિહંજામ (Vizhinjam) લાઈટહાઉસનો સમાવેશ થાય છે. ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ લાઈટહાઉસીસ એન્ડ લાઈટશિપ્સ (DGLL) હેઠળ એક ડિજિટલ ટિકિટિંગ પોર્ટલ પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે, જે મુલાકાતીઓના અનુભવને એક સામાન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર લાવે છે. દીવાદાંડી પ્રવાસનમાં વધતી જતી રસપ્રદતા ભારતની દરિયાઈ વિરાસતને દર્શાવવા માટે નવી જગ્યાઓ ઊભી કરી રહી છે. આ વિકાસથી નજીકની હોટલો, રેસ્ટોરાં, ટૂર ઓપરેટરો, પરિવહન સેવાઓ, સ્થાનિક દુકાનો અને કલાકારો સાથે રોજગારી પણ ઊભી થઈ છે.

પ્રકાશ હજુ પણ માર્ગદર્શન આપે છે

દીવાદાંડી દૂરથી લગભગ એક સરખો દેખાઈ શકે છે, પરંતુ તેના પરિચિત બીમ પાછળની ટેકનોલોજી નોંધપાત્ર રીતે બદલાઈ ગઈ છે. જે એક સમયે અગ્નિ અને તેલ પર આધારિત હતું તે હવે સૂર્ય દ્વારા સંચાલિત થાય છે અને આધુનિક ટેકનોલોજી દ્વારા મજબૂત બને છે. દેશના તમામ દીવાદાંડીઓ સોલર-સંચાલિત છે, જે પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો એક ભાગ બનાવે છે જે આ નેવિગેશનલ લાઈટોને કામ કરતી રાખે છે.

આ ઉત્ક્રાંતિને વ્યક્તિગત સ્ટેશનો દ્વારા ટ્રેસ કરી શકાય છે. ગુજરાતના સામિયાણી ટાપુ પર, એક ઓઇલ લેમ્પને સ્થાને સોલર-સંચાલિત ઇલેક્ટ્રોનિક ફ્લેશર આવ્યું, ત્યારબાદ 2016 માં એક LED લેન્ટર્ન આવ્યું. જોડિયા ખાતે, 2021 માં ઉચ્ચ-તીવ્રતાવાળા LED લેન્ટર્નમાં અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા પહેલા સોલર-સંચાલિત ફ્લેશિંગ લાઈટ રજૂ કરવામાં આવી હતી. દીવાદાંડીઓ ભારતના વ્યાપક મરીન ઇન્ફોર્મેશન નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યા છે. દરિયાકાંઠે દીવાદાંડીઓ પર 87 ઓટોમેટિક આઇડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (AIS) શોર સ્ટેશનો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે પ્રકાશનો બીમ નિર્ભર, પ્રતિભાવશીલ અને વહાણોને સુરક્ષિત રીતે માર્ગદર્શન આપવા માટે તૈયાર રહે. AIS એ SOLAS (દરિયામાં જીવનની સુરક્ષા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય કન્વેન્શન) અનુસાર જહાજ અને કિનારા-આધારિત ડેટા બ્રોડકાસ્ટ સિસ્ટમ છે. તે પરિસ્થિતિગત જાગૃતિ વધારવા માટેનું એક શક્તિશાળી સાધન છે, જેનાથી નેવિગેશનની સુરક્ષા અને શિપિંગ ટ્રાફિક સંચાલનની કાર્યક્ષમતામાં યોગદાન મળે છે.

લાઈટહાઉસ મ્યુઝિયમ્સ: દરિયાઈ ઇતિહાસને વધુ નજીક લાવવો

જ્યારે ટેકનોલોજી દીવાદાંડીની કાર્યકારી ભૂમિકાને મજબૂત બનાવી રહી છે, ત્યારે તેની જૂની વાર્તાઓ પોતાની એક જગ્યા બનાવી રહી છે. ભારતમાં ચેન્નઈ, મહાબલીપુરમ, અલાપ્પુઝા, કન્નુર, મુત્તમ, દ્વારકા અને ગોપનાથ ખાતે સમર્પિત લાઈટહાઉસ મ્યુઝિયમ આવેલા છે.

મહાબલીપુરમ, જેને મામલ્લાપુરમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે તમિલનાડુના દરિયાકાંઠે સદીઓથી ચાલતી દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા આકાર પામેલી ખાસ કરીને સમૃદ્ધ વાર્તા આપે છે. પલ્લવોએ ઇસવીસનની સાતમી સદી દરમિયાન દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને ભૂમધ્ય સમુદ્રના દેશો સાથેના દરિયાઈ વેપાર માટે એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તરીકે તેનો વિકાસ કર્યો હતો. એક સમયે લાકડાની હોળી (log fire) દરિયાકાંઠે આવતા વહાણો માટે માર્ગદર્શક તરીકે સેવા આપતી હતી. પ્રથમ પરંપરાગત દીવાદાંડી 1887 માં ઓલક્કાનેશ્વર મંદિરની છત પર ચોથા ક્રમના ઓપ્ટિક અને લેન્ટર્નની અંદર વાટનો દીવો મૂકીને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો. મેઈન લાઈટ અને ઈમરજન્સી લાઈટ સ્ત્રોતને 2004 માં ત્રણ 150 W, 230 V મેટલ હેલાઈડ લેમ્પ્સના સમૂહમાં સુધારેલ કરવામાં આવ્યો હતો.

વર્તમાન દીવાદાંડી એ પથ્થરના બાંધકામથી બનેલો 26-મીટર ઊંચો ગોળાકાર ટાવર છે. ટાવર જાતે જ તે જે વાર્તા જાળવી રાખે છે તેની સાથે સતત વિકસિત થતો રહ્યો છે. તેની મેઈન લાઈટને 2020 માં 236-વોટ LED એરેમાં અપગ્રેડ કરવામાં આવી હતી, જે તેના પ્રકારનું પ્રથમ હતું. પરિણામ જીવંત વારસો અને કાર્યકારી ટેકનોલોજીનું સંયોજન છે. મ્યુઝિયમ આકર્ષક પ્રદર્શનો અને દુર્લભ કલાકૃતિઓ દ્વારા દીવાદાંડીઓનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે. તેનું નેશનલ હેરીટેજ અને મરીન મ્યુઝિયમ આ સ્થળના ભૂતકાળને મુલાકાતીઓના અનુભવમાં લાવે છે.

મ્યુઝિયમ-આધારિત આ અભિગમને મોટા પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ લઈ જવામાં આવી રહ્યો છે.

ગુજરાતના લોથલ ખાતે, નેશનલ મરીટાઇમ હેરીટેજ કોમ્પ્લેક્સ (NMHC) માં 77-મીટર ઊંચું લાઈટહાઉસ મ્યુઝિયમ સામેલ કરવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. તેને ₹266.11 કરોડના અંદાજિત ખર્ચ સાથે સૌથી ઊંચા લાઈટહાઉસ મ્યુઝિયમ અને વિશ્વના સૌથી મોટા દરિયાઈ મ્યુઝિયમોમાંના એક તરીકે પ્લાન કરવામાં આવ્યું છે. NMHC એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક અને દરિયાઈ પહેલોમાંની એક છે. તે પાંચ સહસ્ત્રાબ્દીથી વધુ સમય સુધી ફેલાયેલા ભારતના દરિયાઈ વારસાને પુનર્જીવિત કરવા અને દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમાં 5D ડોમ થિયેટર, કોસ્ટલ સ્ટેટ્સ પેવેલિયન, મ્યુઝિયોટેલ, ઈકો રિસોર્ટ અને ઈન્ડિયન મરીટાઇમ યુનિવર્સિટી (IMU) સાથે વિકસાવવામાં આવી રહી છે તે મરીટાઇમ રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ (MRI) પણ સામેલ હશે. લાઈટહાઉસ મ્યુઝિયમ સમગ્ર કોમ્પ્લેક્સના મનોહર દ્રશ્યો સાથે મુલાકાતીઓને મંત્રમુગ્ધ કરશે. તેની ડિઝાઇન ભારતના સૌથી જૂની દીવાદાંડીઓમાંના એક એવા મહાબલીપુરમ લાઈટહાઉસમાંથી પ્રેરણા લે છે. આ મ્યુઝિયમ પથ્થરના વ્યાપક ઉપયોગ સાથે તેના વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય ચરિત્રને જાળવી રાખશે. કાળજીપૂર્વક તૈયાર કરાયેલ વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (VR) વોકથ્રુ મુલાકાતીઓને વિશાળ દરિયાકાંઠે આવેલા ભારતીય દીવાદાંડીઓના ઇતિહાસની ઝાંખી કરાવશે. એક અત્યાધુનિક સાઉન્ડ એન્ડ લાઈટ શો પ્રોજેક્શન મેપિંગ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને દીવાદાંડીને રોશન કરશે.

લોથલ પોતે પ્રાચીન દરિયાઈ વેપાર સાથે જોડાયેલા દેશના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પુરાતત્વીય સ્થળોમાંનું એક છે. આના જેવું લાઈટહાઉસ મ્યુઝિયમ દરિયાઈ સફરની પ્રારંભિક પરંપરાઓને નેવિગેશનના આધુનિક સાધનોની ઉત્ક્રાંતિ સાથે જોડે છે. ભારતના પૂર્વ કિનારે પણ આ વાર્તાનો વિસ્તાર થઈ રહ્યો છે. વિશાખાપટ્ટનમ ખાતે ઓલ્ડ લાઈટહાઉસ વિસ્તારમાં નવા લાઈટહાઉસ મ્યુઝિયમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં આ પ્રોજેક્ટ માટે 3,156 ચોરસ મીટર જમીન ફાળવવામાં આવી છે.

જ્યારે દીવાદાંડી ઉજવણી બની જાય છે

આ રૂપાંતરણે કંઈક એવું પણ ઊભું કર્યું છે જે પરંપરાગત પ્રોજેક્ટ ભાગ્યે જ ઉત્પન્ન કરે છે: ખુદ દીવાદાંડીની આસપાસ એક ઉત્સવ. પ્રથમ આવૃત્તિ 2023 માં ગોવાના ફોર્ટ અગુઆડા ખાતે યોજાઈ હતી. બીજી આવૃત્તિ 2024 માં ઓડિશાના પુરી ખાતે યોજાઈ હતી, જ્યારે ત્રીજી આવૃત્તિ 2026 માં વિશાખાપટ્ટનમ ખાતે યોજાઈ હતી. આ ઉત્સવોએ દીવાદાંડીઓને વ્યાપક સાંસ્કૃતિક વાતાવરણમાં સભાનપણે મૂક્યા છે. ફર્સ્ટ ઇન્ડિયન લાઈટહાઉસ ફેસ્ટિવલ સાંસ્કૃતિક પ્રદર્શનો, દરિયાઈ ઇતિહાસ પરના સત્રો, શાસ્ત્રીય પ્રસ્તુતિઓ, પ્રખ્યાત ગાયકોને ફીચર કરતી સંગીતમય સંધ્યાઓ અને દરિયાકાંઠાના વાનગીઓ દ્વારા દરિયાઈ વારસાને જીવંત બનાવ્યો હતો.

ગોવામાં ઇન્ડિયન લાઈટહાઉસ ફેસ્ટિવલ

ઉત્સવની બીજી આવૃત્તિમાં સમુદાયની ભાગીદારીના ખ્યાલ પર ખાસ ભાર મુકવામાં આવ્યો હતો. પુરી ખાતે, આ કાર્યક્રમે દીવાદાંડીના વારસાને સેન્ડ આર્ટ, બોટ આર્ટ, યોગ, અને લોક નૃત્ય અને સંગીત સાથે એકસાથે લાવ્યા. આ ઇવેન્ટે ઓડિશાના પ્રવાસન-વિકસિત પાંચ દીવાદાંડીઓ, ગોપાલપુર, પુરી, ચંદ્રભાગા, પારાંદીપ અને ફોલ્સ પોઈન્ટ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. સરકારે દીવાદાંડી સ્થળોની જાળવણી, સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહનમાં દરિયાકાંઠાના સમુદાયોને સામેલ કરવાની યોજનાઓની જાહેરાત કરી હતી.

વિશાખાપટ્ટનમ ખાતે ઇન્ડિયન લાઈટહાઉસ ફેસ્ટિવલ 3.0 દરમિયાન, દીવાદાંડી દરિયાકાંઠાની ઓળખની વધુ વ્યાપક ઉજવણીનું કેન્દ્ર બની ગયો હતો. સ્થાનિક હસ્તકળા, દરિયાકાંઠાની વાનગીઓ અને રાત્રિના સમયની રોશનીએ કાર્યક્રમમાં રંગ ઉમેર્યો હતો, જ્યારે પરિવારો, યુવાનો, કલાકારો, સાહસિકો, વિદ્યાર્થીઓ અને મુલાકાતીઓએ ઉત્સવને જીવંત બનાવ્યો હતો. તેમની ઉત્સાહપૂર્ણ ભાગીદારીએ ઉજવણીને વધુ ઉત્સાહસભર, સમાવેશી અને દીવાદાંડીની આસપાસના સમુદાયો સાથે વધુ ગાઢ રીતે જોડાયેલી બનાવી હતી.

ગોવાના અગુઆડા ખાતે, આ નવા અભિગમે સ્પષ્ટપણે આધુનિક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. ઐતિહાસિક દીવાદાંડી ખાતે લાઈટ-એન્ડ-સાઉન્ડ પ્રોજેક્શન મેપિંગ શો રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં એક જૂના સીમાચિહ્ન આસપાસ નવી વાર્તા કહેવા માટે આ માળખાનો જ કેનવાસ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

અગુઆડા લાઈટહાઉસ

દીવાદાંડી માટે નવો માર્ગ

આ વિચાર હવે ભારતના દરિયાકાંઠાના ટાવર્સ સુધી સીમિત રહ્યો નથી. તે હવે નવા સ્થળો સુધી પહોંચી રહ્યો છે, જ્યારે હાલના દીવાદાંડી સ્થળોને જાહેર જીવનમાં વ્યાપક ભૂમિકા આપી રહ્યો છે. પ્રવાસીઓ માટે અગાઉથી ખુલ્લા મૂકાયેલા 75 સ્થળો સિવાય નેટવર્કનો વિસ્તાર કરીને વધારાના 25 દીવાદાંડીઓને પ્રવાસન સ્થળો તરીકે વિકસાવવા માટે પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યા છે. બ્રહ્મપુત્રા પર પાંડુ, બોગીબીલ, સિલઘાટ અને વિશ્વનાથ ઘાટ ખાતે ચાર દીવાદાંડીઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. તેઓ આશરે ₹84 કરોડના સંયુક્ત આઉટલે સાથે અંતર્દેશીય જળમાર્ગ પર ભારતના પ્રથમ દીવાદાંડી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હશે. દરેક દીવાદાંડી 20 મીટર સુધી ઊંચો હશે. સોલર પાવર અને હવામાન-અવલોકન સેન્સર્સ નેવિગેશનલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં આધુનિક ક્ષમતાઓ ઉમેરશે.

છતાં આ દીવાદાંડીઓ નેવિગેશન કરતાં વધુ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી રહી છે. દરેક સ્થળ પર મ્યુઝિયમ, એમ્ફીથિયેટર, કાફેટેરિયા, ચિલ્ડ્રન્સ પ્લે એરિયા, સોવેનિયર શોપ અને લેન્ડસ્કેપ્ડ પબ્લિક સ્પેસ સામેલ હશે. આ વિચાર સાદો પણ મહત્વપૂર્ણ છે: દીવાદાંડીએ હવે માત્ર એવું કંઈક હોવાની જરૂર નથી જે દૂરથી વહાણના માર્ગને ચિહ્નિત કરે. તે એક એવું સ્થળ પણ બની શકે છે જે લોકોને પાણી, તેના ઇતિહાસ અને તેની બદલાતી શક્યતાઓની વધુ નજીક લાવે છે. પેઢીઓથી ઊભેલા દરિયાકાંઠાના ટાવર્સથી લઈને બ્રહ્મપુત્રા કિનારે ઉગતા નવા પ્રકાશ સુધી, ભારતની દીવાદાંડીની વાર્તા નવા માર્ગો તરફ આગળ વધી રહી છે. દીવાદાંડી પોતે એક સ્થાન બની જાય છે, ત્યારે તેનો પ્રકાશ તેનો હેતુ પૂરો કરવાનું ચાલુ રાખે છે.