ભારતનું રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ (NHRC) 12 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ વિજ્ઞાન ભવન ખાતે તેના ૩૩મા સ્થાપના દિવસની ઉજવણી માટે એક કાર્યક્રમનું આયોજન કરી રહ્યું છે. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સૂર્ય કાંત આ કાર્યક્રમમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે સંબોધન કરશે. આ પ્રસંગે NHRCના અધ્યક્ષ જસ્ટિસ વી. રામાસુબ્રમણ્યન; સભ્યો જસ્ટિસ (ડૉ.) વિદ્યુત રંજન સારંગી, શ્રીમતી વિજયા ભારતી સયાની અને શ્રી પ્રિયંક કાનૂન્ગો; મહાસચિવ શ્રી પિયુષ ગોયલ તેમજ અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને મહાનુભાવો ઉપસ્થિત રહેશે. સ્થાપના દિવસની આ ઉજવણી આયોગની અત્યાર સુધીની સફર પર ચિંતન કરવાની અને માનવ અધિકારોના રક્ષણ તથા સંવર્ધન માટેની તેની પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃદ્રઢ કરવાની તક પૂરી પાડે છે.

આ કાર્યક્રમ બાદ 'જીવનના અમૃત તરીકે જળ: પાણીના અધિકાર દ્વારા માનવ ગૌરવને આગળ ધપાવવું' વિષય પર રાષ્ટ્રીય પરિષદ યોજાશે. બે તકનીકી સત્રોમાં 'જળ સંસાધનોનું સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન: પાણીના અધિકારના પાયાનું રક્ષણ' અને 'પીવાના પાણીના સ્ત્રોતોનું રક્ષણ: સક્ષમ અને ટકાઉ પાણીની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવી' નો સમાવેશ થાય છે. આ પરિષદ માનવ ગૌરવને આગળ ધપાવવા અને જળ સુરક્ષાને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, સુરક્ષિત અને પર્યાપ્ત પાણીની પહોંચના માનવ અધિકારના પરિમાણો પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે નિષ્ણાતો, હિતધારકો, શિક્ષણવિદો, સંશોધકો, નાગરિક સમાજના સભ્યો અને માનવ અધિકાર રક્ષકોને એકસાથે લાવશે.

12 ઓક્ટોબર 1993 ના રોજ તેની સ્થાપનાથી લઈને અત્યાર સુધીની 33 વર્ષની સફર દરમિયાન, એનએચઆરસી, ભારતે કાયદા અમલીકરણ, તપાસ અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ/કાર્યક્રમોમાં ન્યાયીપણું, પારદર્શિતા અને જવાબદેહી સુનિશ્ચિત કરવા માટે જરૂરી નીતિગત સુધારાઓ, લોકો-કેન્દ્રી ગવર્નન્સ અને અમલીકરણ તથા જમીન પર નિયમિત મોનિટરિંગની ભલામણ કરી છે. તે સંશોધન, નીતિગત હિમાયત અને જાહેર જાગૃતિ દ્વારા પોલીસ જવાબદેહી, જેલ સુધારા અને આરોપીઓ તેમજ પીડિતોના અધિકારોના સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે સમાજના તમામ વર્ગો, ખાસ કરીને સૌથી સંવેદનશીલ લોકોના માનવ અધિકારોનું રક્ષણ કરવા અને તેને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો, અર્ધ-સરકારી સંસ્થાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, એનજીઓ અને માનવ અધિકાર રક્ષકો સાથે સતત સહયોગ કરે છે.

કમિશને અત્યાર સુધીમાં 35 એડવાઇઝરી જારી કરી છે. આમાં ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓના કલ્યાણને સુનિશ્ચિત કરવું (2.0), ચાઇલ્ડ સેક્સ્યુઅલ અબ્યુઝ મટિરિયલ (CSAM), વિધવાઓના અધિકારો, ભીખ માંગવામાં સામેલ લોકો, ખોરાકનો અધિકાર, આરોગ્ય અને માનસિક આરોગ્યનો અધિકાર, અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારોના અધિકારો, મૃતકોના ગૌરવને જાળવવું, ટ્રક ડ્રાઇવરોના અધિકારો, પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અને અધોગતિ, ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓના કલ્યાણને સુનિશ્ચિત કરવા માટેની એડવાઇઝરી, કેદીઓ દ્વારા ઈરાદાપૂર્વક સ્વ-નુકસાન અને આત્મહત્યાના પ્રયાસોને ઘટાડવા માટેની એડવાઇઝરી અને ઓક્યુલર ટ્રોમાને રોકવા, ઘટાડવા અને હળવા કરવા માટેની એડવાઇઝરીનો સમાવેશ થાય છે. કમિશનના અન્ય કેટલાક મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપોમાં હેન્સન્સ ડિસીઝ (રક્તપિત્ત) ધરાવતી વ્યક્તિઓ સામે ભેદભાવ કરતા 97 કાયદાઓમાં સુધારાની ભલામણ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

છેલ્લા 33 વર્ષોમાં, કમિશને સ્વતઃ સંજ્ઞાનના 3,100 કેસો સહિત 24,33,716 કેસો હાથ ધર્યા છે. તેણે માનવ અધિકારના ઉલ્લંઘનના પીડિતોને 9,085 કેસોમાં રૂ. 274 કરોડથી વધુની નાણાકીય રાહત આપવાની ભલામણ કરી છે. આ કેસોમાં 1 ઓક્ટોબર, 2025 થી 30 સપ્ટેમ્બર, 2026 સુધીના છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન નોંધાયેલી 54,673 ફરિયાદો અને 119 સ્વતઃ સંજ્ઞાનનો સમાવેશ થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, કમિશને 80 સ્થળ પરની તપાસ હાથ ધરી હતી; 53,733 કેસોનો નિકાલ કર્યો હતો અને માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘનના પીડિતોને 157 કેસોમાં રૂ. 9.7 કરોડથી વધુની નાણાકીય રાહત આપવાની ભલામણ કરી હતી. કમિશને ગુજરાત અને બિહારમાં અનુક્રમે બે 'ઓપન હીયરિંગ્સ એન્ડ કેમ્પ સિટિંગ્સ' પણ યોજી હતી. કેમ્પ સિટિંગ્સ એ કથિત માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘનના કેસોની સુનાવણી કરવા અને પીડિતો માટે ન્યાય ઝડપી બનાવવા અને ઝડપી નિવારણ સુનિશ્ચિત કરવા માટેના એક મંચ તરીકે સેવા આપે છે. તે પીડિતોને ઝડપી રાહત સુનિશ્ચિત કરવા માટે કમિશનને અહેવાલો સમયસર સબમિટ કરવાના મહત્વ વિશે રાજ્ય સરકારના વરિષ્ઠ અધિકારીઓને સંવેદનશીલ બનાવવાના મંચ તરીકે પણ સેવા આપે છે. તેઓએ સ્થાનિક એનજીઓ, નાગરિક સમાજ સંગઠનો અને માનવ અધિકાર રક્ષકો સાથે સંવાદને પણ સુગમ બનાવ્યો હતો.

કમિશનની 18 સ્પેશિયલ રેપોર્ટર્સ અને 15 સ્પેશિયલ મોનિટર્સની પ્રણાલી તેને દેશના વિવિધ પ્રદેશોમાં માનવ અધિકારોની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ કરે છે. તેઓ શેલ્ટર હોમ્સ, જેલો, ઓબ્ઝર્વેશન હોમ્સ અને સમાન સંસ્થાઓની મુલાકાત લે છે, કમિશન માટે રિપોર્ટ્સ તૈયાર કરે છે જેમાં તેમના અવલોકનો અને ભવિષ્યની કાર્યવાહી માટેના સૂચનો વિગતવાર હોય છે.

સહયોગી પ્રયાસો દ્વારા દેશમાં માનવ અધિકાર પ્રણાલીને મજબૂત કરવાના તેના સતત પ્રયાસોના ભાગરૂપે, કમિશને છ રાષ્ટ્રીય આયોગો અને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટેના મુખ્ય કમિશનર સહિત એનએચઆરસીના સાત ડીમ્ડ સભ્યોની સ્ટેચ્યુટરી ફુલ કમિશન મીટિંગનું આયોજન કર્યું હતું. તેણે ગયા વર્ષે સ્પેશિયલ રેપોર્ટર્સ અને સ્પેશિયલ મોનિટર્સ સાથે સ્ટેટ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશન્સની કોન્ફરન્સનું પણ આયોજન કર્યું હતું.

આયોગની કાર્યપદ્ધતિમાં વિવિધ હિતધારકો સાથેની પરામર્શ પ્રક્રિયા અભિન્ન અંગ છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં, આયોગે બે રાષ્ટ્રીય પરિષદોનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાં ‘દૈનિક આવશ્યકતાઓ સુનિશ્ચિત કરવી: જાહેર સેવાઓ અને સૌ માટે ગરિમા’ તથા ‘જેલના કેદીઓના માનવ અધિકારો’નો સમાવેશ થાય છે. ભારતનાં રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ (NHRC) પાસે માનવ અધિકારોને લગતા વિવિધ વિષયો પર નિષ્ણાતો, સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ (NGOs) અને વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓનો સમાવેશ કરતા 12 મુખ્ય જૂથો છે; આ જૂથો સરકારી યોજનાઓની ચર્ચા અને મૂલ્યાંકનમાં મદદ કરે છે તેમજ તેમાં સુધારા માટે ભલામણો કરે છે.

ગયા વર્ષે ચાર કોર ગ્રુપ બેઠકો યોજાઈ હતી. આ બેઠકો 'દિવ્યાંગ સરકારી કર્મચારીઓના પ્રમાણપત્રોના પુનઃ-ચકાસણી અને પુનઃ-મૂલ્યાંકનમાંથી ઉદ્ભવતા માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘન,' 'ભારતમાં ખોરાકમાં ભેળસેળનો સામનો કરવો: વ્યાપ, પડકારો અને સુધારાઓને સમજવા,' 'સ્થળાંતરિત કામદારોના અધિકારોનું રક્ષણ: સરકાર અને ખાનગી ક્ષેત્રની સહિયારી જવાબદારી' અને 'શહેરી વિસ્તારોમાં હીટ વેવ્સ અને તેનું નિવારણ' પર હતી.

વધુમાં, 'ભિક્ષાવૃતિ પર પુનઃવિચાર: નીતિ, વ્યવહાર અને ગૌરવ વચ્ચેના અંતરને પૂરવું,' 'બાળકો દ્વારા સોશિયલ મીડિયા સુધી પહોંચ,' 'ભારતમાં નકલી દવાઓને અટકાવવાના ઉપાયો' અને 'ડિજિટલ એરેસ્ટ સ્કેમ્સ સામે માનવ અધિકારોનું સંરક્ષણ' પર ચાર 'ઓપન હાઉસ ચર્ચાઓ' યોજાઈ હતી.

કમિશન માનવ અધિકારોના વિવિધ પાસાઓ પર સંશોધનને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં, છ સંશોધન અભ્યાસો પૂર્ણ થયા છે. આ અભ્યાસોમાં વન અધિકારો, વૃદ્ધાશ્રમોની સ્થિતિ, દત્તક લેવાની પ્રક્રિયા, માનવ તસ્કરી, દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે શિક્ષણ અને બિન-ઇમારતી લાકડાના વન ઉત્પાદનોનું વ્યાપારીકરણ સહિતના ક્ષેત્રોની વ્યાપક શ્રેણી આવરી લેવામાં આવી છે.

ગયા વર્ષે, છ નવા સંશોધન અભ્યાસો શરૂ કરવામાં આવ્યા હતા. આ જેલવાસ ભોગવતા માતાપિતાના બાળકોના અધિકારો અને કલ્યાણ; સેનિટેશન, માનવ સુરક્ષા અને માનવ અધિકાર; સેક્સ વર્કર્સ માટે માનવ અધિકારો સાકાર કરવા સામેના કાયદાકીય, આર્થિક અને સામાજિક અવરોધો; વૃદ્ધ મહિલાઓ સામે હિંસા; શહેરી ઝૂંપડપટ્ટી વસાહતોની હીટ વેવ સંવેદનશીલતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંરક્ષણની જરૂરિયાત ધરાવતા તસ્કરી કરાયેલા વિદેશીઓના પુનર્વસનની જરૂરિયાતો પર કેન્દ્રિત છે.

ક્ષમતા નિર્માણના પ્રયાસોના ભાગરૂપે, કમિશન કસ્ટમાઇઝ્ડ ટ્રેનિંગ મોડ્યુલ્સ વિકસાવવામાં ઓલ ઇન્ડિયા સર્વિસિસ (AIS) ની વિવિધ રાષ્ટ્રીય અકાદમીઓ સાથે ભાગીદારી કરી રહ્યું છે. આવી પહેલો દ્વારા, કમિશન ઉચ્ચ સ્તરે યુવા અધિકારીઓને માનવ અધિકારો અને તેના વિવિધ પરિમાણો વિશે સંવેદનશીલ બનાવે છે. આમ, એનએચઆરસી કાયમી અસર માટે સેવાના પ્રારંભિક તબક્કામાં અધિકારીઓમાં માનવ અધિકાર જાગૃતિ અને સંવેદનશીલતાને મજબૂત કરવા માંગે છે.

એનએચઆરસી એ માનવ અધિકાર જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવા માટે વિવિધ સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ પણ કર્યો છે. છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન, તેણે વિવિધ સંસ્થાઓને રૂ. 136 લાખથી વધુની નાણાકીય સહાય સાથે 66 સહયોગી પરિષદો, વર્કશોપ અને તાલીમ કાર્યક્રમો અને 10 મૂટ કોર્ટ સ્પર્ધાઓનું આયોજન કર્યું હતું. આ ઉપરાંત, કમિશને તેની ઓન-સાઇટ શિયાળા અને ઉનાળાની ઇન્ટર્નશીપ અને 06 ઓનલાઇન શોર્ટ ટર્મ ઇન્ટર્નશીપ (OSTIs) નું આયોજન કરીને 687 વિદ્યાર્થીઓને માનવ અધિકાર ઓરિએન્ટેશન પૂરું પાડ્યું હતું.

OSTIs એ દૂરના વિસ્તારોના હજારો યુનિવર્સિટી સ્તરના વિદ્યાર્થીઓને માનવ અધિકાર એમ્બેસેડર બનવા માટે દૂરસ્થ રીતે તાલીમ આપી છે. કમિશન કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ અને ફેકલ્ટી દ્વારા તેના પરિસરની મુલાકાતોને પણ પ્રોત્સાહિત કરે છે, જે તેમને માનવ અધિકારોના પ્રોત્સાહન અને સંરક્ષણમાં તેની ભૂમિકા વિશે પ્રત્યક્ષ જાણકારી પૂરી પાડે છે. ગયા વર્ષે, 2,263 વિદ્યાર્થીઓ, ફેકલ્ટીઓ અને અધિકારીઓ સાથે 55 સંસ્થાઓએ આવી મુલાકાતોમાં ભાગ લીધો હતો. IRPFS, DANIPS ના અધિકારીઓ અને શ્રીલંકાના સિવિલ સેવકો સહિત વિવિધ સેવાઓના અધિકારીઓ માટે છ વિશેષ માનવ અધિકાર તાલીમ સત્રો પણ યોજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, કમિશન, સુરક્ષા કર્મચારીઓની માનવ અધિકાર સંવેદનશીલતા માટેની તેની વાર્ષિક પ્રવૃત્તિઓના કેલેન્ડરના ભાગરૂપે, સેન્ટ્રલ આર્મ્ડ પોલીસ ફોર્સિસ માટે વાર્ષિક વાદ-વિવાદ સ્પર્ધાનું આયોજન કરતું આવ્યું છે.

એનએચઆરસી, ભારતે તેના અધ્યક્ષ, સભ્યો અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓની સહભાગિતા દ્વારા એશિયા પેસિફિક ફોરમ ઓફ નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન્સ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર મંચો પર પણ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી છે. તે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માનવ અધિકાર ક્ષમતાઓ કેળવવા માટે અથાક મહેનત કરી રહ્યું છે. તેણે વિદેશ મંત્રાલય સાથે ભાગીદારીમાં ગ્લોબલ સાઉથના નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન્સ (NHRIs) ને મજબૂત કરવા માટે તેના ITEC કપેસિટી બિલ્ડિંગ અને અનુભવ-શેરિંગ પ્રોગ્રામ્સ માટે ઉત્સાહજનક પ્રતિસાદ મેળવ્યો છે.

અત્યાર સુધીમાં, કમિશને આ વર્ષના સપ્ટેમ્બરમાં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમ સહિત પાંચ ક્ષમતા નિર્માણ કાર્યક્રમોનું આયોજન કર્યું છે, જેમાં આફ્રિકા, પૂર્વ એશિયા, મધ્ય એશિયા, દક્ષિણ અમેરિકા અને પેસિફિકના 46 દેશોના NHRIના 149 વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ ભાગ લીધો હતો. આ કાર્યક્રમ માનવ અધિકારો પર વૈશ્વિક સંવાદને મજબૂત કરવા, સાઉથ-સાઉથ સહયોગને આગળ ધપાવવા અને અધિકાર-આધારિત ગવર્નન્સને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એનએચઆરસી, ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને દર્શાવે છે.

માનવ અધિકાર ફોટોગ્રાફી, ક્વિઝ અને શોર્ટ ફિલ્મ સ્પર્ધાઓ જેવી ઇવેન્ટ્સ દ્વારા માનવ અધિકારોને પ્રોત્સાહન આપવા અને તેનું રક્ષણ કરવામાં નાગરિક સમાજ સાથે સીધા જોડાવાના કમિશનના પ્રયાસોને પણ ભારે પ્રતિસાદ મળ્યો છે. માનવ અધિકારો પરની તેની શોર્ટ ફિલ્મ સ્પર્ધાને ગયા વર્ષે દેશભરમાંથી અંગ્રેજી સબટાઇટલ્સ સાથે વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં માનવ અધિકારોના વિવિધ પાસાઓ પર રેકોર્ડ 526 એન્ટ્રીઓ મળી હતી.

કમિશને માસિક ન્યૂઝલેટર્સ સિવાય તેના વિવિધ પ્રકાશનો દ્વારા માનવ અધિકાર જાગૃતિનો વિસ્તાર પણ કર્યો છે. ગયા વર્ષે, તેણે તેના વાર્ષિક 'જર્નલ' માં અંગ્રેજીમાં અને 'માનવ અધિકાર: નવી દિશાયેં' માં હિન્દીમાં વિવિધ વિષયગત મુદ્દાઓ પર સંશોધન-આધારિત લેખોના સંગ્રહ સહિત બે નવા પ્રકાશનો બહાર પાડ્યા હતા.

તેના એક્સેસનો વિસ્તાર કરવા માટે કેટલાક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, જેમાં તેના HRCNet પોર્ટલને તમામ રાજ્ય સત્તામંડળો અને મોટાભાગના રાજ્ય માનવ અધિકાર આયોગો સાથે જોડવાનો સમાવેશ થાય છે. કોઈપણ વ્યક્તિ સીધી ઓનલાઈન ફરિયાદો નોંધાવી શકે છે અને કમિશનના પોર્ટલ પર તેમની ફરિયાદની રીયલ-ટાઇમ સ્થિતિ ટ્રેક કરી શકે છે. ગયા વર્ષે લોન્ચ કરવામાં આવેલી એનએચઆરસી, ઇન્ડિયા મોબાઇલ એપ એ લોકોમાં માનવ અધિકાર જાગૃતિ ફેલાવતા કમિશનની પ્રવૃત્તિઓ અને કાર્યક્રમો વિશે અપડેટ્સ પ્રદાન કરવા ઉપરાંત આ સુવિધાને વધુ મજબૂત બનાવી છે.

સ્થાપના દિવસ અને રાષ્ટ્રીય પરિષદની લાઈવ યુટ્યુબ અને વેબકાસ્ટ લિંક અહીં મેળવી શકાય છે: YouTube https://www.youtube.com/watch?v=LUjeVbvilu8 અને Webcast https://webcast.gov.in/nhrc

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2321342) મુલાકાતી સંખ્યા : 14