કૌશલ્ય, બજારો અને વ્યવસાય વૃદ્ધિ દ્વારા સમાવેશનને આગળ વધારવો

રાષ્ટ્રીય SC-ST હબ (NSSH) SC/ST સાહસોને ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરવા અને વ્યાપક બજાર તકો સુધી પહોંચવા સક્ષમ બનાવીને સમાવિષ્ટ ઉદ્યોગસાહસિકતાને આગળ ધપાવી રહ્યું છે. નાણાં, ટેકનોલોજી, તાલીમ, માર્ગદર્શન અને બજાર જોડાણોને આવરી લેતા હસ્તક્ષેપો દ્વારા, આ યોજના એન્ટરપ્રાઇઝ યાત્રામાં મુખ્ય અવરોધોને દૂર કરે છે. જાહેર ખરીદી પર તેનું ધ્યાન SC/ST માલિકીના MSEs ને સંસ્થાકીય ખરીદદારો સાથે વધુ જોડે છે. વધતી જતી લાભાર્થી પહોંચ, તાલીમ સહાય અને ખરીદી ભાગીદારી સાથે, NSSH વધુ સ્પર્ધાત્મક MSME ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં મદદ કરી રહ્યું છે.

એક સમાવિષ્ટ ઉદ્યોગસાહસિકતા ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) ભારતના શહેરી અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઉદ્યોગસાહસિકતા, રોજગાર અને આર્થિક તકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગ પૂરો પાડે છે. આ તકોને વધુ સમાવિષ્ટ બનાવવા માટે ઐતિહાસિક રીતે ઓછા પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતા સમુદાયોના ઉદ્યોગસાહસિકોને ભાગ લેવા, સ્પર્ધા કરવા અને વિકાસ કરવા સક્ષમ બનાવવાની જરૂર છે. આ સંદર્ભમાં, અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયોમાં ઉદ્યોગસાહસિક માલિકીને પ્રોત્સાહન આપવું એ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રાથમિકતા છે. નાણાં, કૌશલ્ય, ટેકનોલોજી અને બજારોની વધુ પહોંચ ભારતના MSME ઇકોસિસ્ટમમાં તેમની ભાગીદારીને વિસ્તૃત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

રાષ્ટ્રીય SC-ST હબ: ઉદ્યોગસાહસિક વૃદ્ધિને સક્ષમ બનાવવી

18 ઓક્ટોબર 2016ના રોજ શરૂ કરાયેલ રાષ્ટ્રીય SC-ST હબ (NSSH) યોજના ઉદ્યોગોને તેમની વૃદ્ધિ યાત્રાના વિવિધ તબક્કામાં કેન્દ્રિત સહાય પૂરી પાડે છે. રાષ્ટ્રીય નાના ઉદ્યોગ નિગમ (NSIC) દ્વારા અમલમાં મુકાયેલી, આ યોજના SC/ST માલિકીના સાહસો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા અવરોધોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે અને જાહેર ખરીદીમાં તેમની ભાગીદારીને સમર્થન આપે છે.

NSSH હેઠળ એન્ટરપ્રાઇઝ ડેવલપમેન્ટ પહેલોમાં તાલીમ, માર્ગદર્શન, વ્યવસાય વિકાસ, નેટવર્કિંગ અને જ્ઞાન સહાયનો સમાવેશ થાય છે. એકસાથે, આ હસ્તક્ષેપો ઉદ્યોગસાહસિકોને વ્યવસાયિક ક્ષમતાઓ સુધારવા, નવી તકો મેળવવા અને વધુ સ્પર્ધાત્મક સાહસો બનાવવામાં મદદ કરે છે.

પહોંચનો વિસ્તાર, સમાવેશને વધુ ગાઢ બનાવવો

NSSH ની અસર માત્ર સમર્થિત ઉદ્યોગસાહસિકોની સંખ્યામાં જ નહીં, પરંતુ બજારોમાં તેમની વધતી જતી ભાગીદારીમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. ઉદ્યોગસાહસિક સમર્થનને પ્રાપ્તિની તકો સાથે જોડીને, આ યોજના SC/ST માલિકીના વ્યવસાયોને તેમની ક્ષમતાઓ સુધારવા, બજારમાં હાજરી વધારવા અને ટકાઉ વિકાસને અનુસરવામાં મદદ કરી રહી છે.

તેની સ્થાપના પછી, NSSH એ 31 જુલાઈ 2026 સુધીમાં 1,90,414 લાભાર્થીઓને સહાય કરી છે અને 54,499 ઉમેદવારોને તાલીમ આપી છે. તેણે SC / ST માલિકીના MSEs પાસેથી ખરીદીમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણમાં પણ ફાળો આપ્યો છે, જે 2015-16 માં ₹99.37 કરોડથી લગભગ 39 ગણો વધીને 2025-26 માં ₹4,013.42 કરોડ થયો છે. NSSH હેઠળ ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, તમિલનાડુ અને આસામ પાંચ અગ્રણી રાજ્યો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે.

2025-26ના સમયગાળા દરમિયાન:

• 12,524 MSE માંથી ₹4013.42 કરોડની ખરીદી નોંધાઈ
• 27 રાજ્યોમાં 47 સંસ્થાઓ દ્વારા 10,717 ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી, જેમાં 24 મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.
• તાલીમ પામેલા ઉમેદવારોમાંથી 55% મહિલાઓ હતી.

તાલીમ કાર્યક્રમોને જાહેર ખરીદી અને GeM તકો સાથે સંરેખિત કરવામાં આવ્યા હતા જેથી તેમની બજાર સુસંગતતામાં સુધારો થાય. મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં કાફેટેરિયા મેનેજમેન્ટ અને ખાદ્ય ઉત્પાદન, વેલ્ડીંગ અને કમ્પ્યુટર-એડેડ ડિઝાઇન (CAD)/કમ્પ્યુટર-એડેડ મેન્યુફેક્ચરિંગ (CAM), લોન્ડ્રી સેવાઓ, ફેશન ડિઝાઇનિંગ અને ટેલરિંગ અને વાંસ આધારિત કાર્યનો સમાવેશ થાય છે.

વિકાસ યાત્રા દરમ્યાન સાહસોને ટેકો આપવો

NSSH એન્ટરપ્રાઇઝ વૃદ્ધિની વિવિધ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે વિવિધ હસ્તક્ષેપોને એકસાથે લાવે છે.

સ્પેશિયલ ક્રેડિટ લિંક્ડ કેપિટલ સબસિડી સ્કીમ (SCLCSS)

SCLCSS પ્લાન્ટ, મશીનરી અને સાધનોમાં રોકાણ દ્વારા ક્ષમતા મજબૂત કરવા માટે નવા અને હાલના SC/ST માલિકીના MSE ને સમર્થન આપે છે. તે સંસ્થાકીય ધિરાણ દ્વારા ધિરાણ કરાયેલ ખરીદીઓ માટે ₹25 લાખ સુધીની 25% મૂડી સબસિડી પૂરી પાડે છે. આ યોજના ઉત્પાદન/ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ પ્રતિબંધો વિના ઉત્પાદન અને સેવા સાહસો બંનેને આવરી લે છે.

શરૂઆતથી (2016) માર્ચ 2026 સુધીની પ્રગતિ:

• 3,160 MSE ને ₹356.10 કરોડનો ટેકો મળ્યો
• 27 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 233 જિલ્લાઓમાં કવરેજનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો

સિંગલ પોઈન્ટ રજીસ્ટ્રેશન સ્કીમ (SPRS)

SPRS NSIC સાથે નોંધણી દ્વારા MSEs ને સરકારી ખરીદીની તકો મેળવવામાં મદદ કરે છે. રજિસ્ટર્ડ MSEs ને મફત ટેન્ડર સેટ અને અર્નેસ્ટ મની ડિપોઝિટ (EMD)ની ચુકવણીમાંથી મુક્તિ, અન્ય ખરીદી લાભો સાથે મળે છે.

તેમની વાર્ષિક ખરીદીના 25% MSE પાસેથી ખરીદવા જરૂરી છે, જેમાં કુલ ખરીદીના 4% SC/ST માલિકીના MSE માટે રાખવામાં આવ્યા છે .

ખાસ માર્કેટિંગ સહાય યોજના (SMAS)

SMAS પ્રદર્શનો, વેપાર મેળાઓ, વિક્રેતા કાર્યક્રમો, કાર્યશાળાઓ અને જાગૃતિ ઝુંબેશ દ્વારા SC/ST સાહસોને ઉત્પાદન દૃશ્યતા અને સ્પર્ધાત્મકતા સુધારવામાં મદદ કરે છે. નોંધાયેલા સાહસો દર નાણાંકીય વર્ષમાં ચાર સ્થાનિક અને બે આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોમાં ભાગ લઈ શકે છે.

સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો માટે ₹3 લાખ, નાના ઉદ્યોગો માટે ₹2.5 લાખ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો માટે ₹1.5 લાખ સુધી લંબાય છે. ઉદ્યોગોએ ઉદ્યોગ નોંધણી પોર્ટલ અને MSME ડેટા બેંક પર નોંધણી કરાવવી આવશ્યક છે.

2025-26 દરમિયાન પ્રગતિ:

• 141 SC/ST MSE ને 4 સ્થાનિક પ્રદર્શનોમાં ભાગ લેવાની સુવિધા આપવામાં આવી હતી.
• CPSE સાથે 247 ખાસ વિક્રેતા વિકાસ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.
• 197 ઈ-ટેન્ડરિંગ વર્કશોપ યોજાઈ હતી
• સેન્ટ્રલ પબ્લિક સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝ (CPSEs) અને સરકારી વિભાગો સાથે 230 જાગૃતિ વર્કશોપનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

બેંક લોન પ્રોસેસિંગ રિઇમ્બર્સમેન્ટ યોજના

SC/ST MSE માટે ઉધાર ખર્ચ ઘટાડવા માટે રચાયેલ, આ સહાય લાગુ કર સિવાય, લોન પ્રોસેસિંગ ફીના 80% અથવા ₹1 લાખ, જે ઓછું હોય તે ભરપાઈ કરે છે. લોન વિતરણ પછી અને નાણાંકીય વર્ષમાં ઘણી વખત લાભોનો દાવો કરી શકાય છે. અનુસૂચિત વાણિજ્યિક બેંકો, NBFCs અને રાજ્ય નાણાંકીય નિગમોની લોન આવરી લેવામાં આવે છે.

બેંક ગેરંટી ચાર્જિસ રિઇમ્બર્સમેન્ટ સ્કીમ

કેન્દ્ર અથવા રાજ્ય સરકાર અને જાહેર ક્ષેત્રના સાહસોના ટેન્ડરોમાં ભાગ લેવાના ખર્ચને સરળ બનાવવા માટે SC/ST MSEs પર્ફોર્મન્સ બેંક ગેરંટી ચાર્જની ભરપાઈનો દાવો કરી શકે છે. આ સપોર્ટ લાગુ કર સિવાય પાત્ર ચાર્જના 80% અથવા ₹1 લાખ, જે ઓછું હોય તે આવરી લે છે.

પરીક્ષણ ફી ભરપાઈ યોજના

આ યોજના SC/ST MSEs ને બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ દ્વારા આપવામાં આવતા ઉત્પાદન પરીક્ષણ, લાઇસન્સિંગ અને પ્રમાણપત્ર સાથે સંકળાયેલા ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. તે નાણાંકીય વર્ષમાં લાગુ કર સિવાય, પાત્ર પરીક્ષણ ફીના 80% અથવા ₹1 લાખ, જે ઓછું હોય તે ભરપાઈ કરે છે.

NABL/BIS-માન્યતા પ્રાપ્ત, સરકારી અથવા PSU પ્રયોગશાળાઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવવું જોઈએ.

નિકાસ પ્રમોશન કાઉન્સિલ સભ્યપદ વળતર યોજના

નિકાસ નેટવર્ક્સની ઍક્સેસને સરળ બનાવવા માટે, SC/ST MSEs ને નિકાસ પ્રમોશન કાઉન્સિલ (EPCs)ના સભ્યપદ માટે સહાય મળે છે. વળતરમાં લાયક સભ્યપદ શુલ્કના 80% અથવા ₹20,000, જે ઓછું હોય તે આવરી લેવામાં આવે છે , જેમાં નાણાંકીય વર્ષ દીઠ લાગુ કરનો સમાવેશ થતો નથી. તેમાં વાર્ષિક સભ્યપદ ફી, એક વખતના સબ્સ્ક્રિપ્શન શુલ્ક અને પ્રવેશ ફીનો સમાવેશ થાય છે . અરજદારો પાસે માન્ય આયાત નિકાસ કોડ (IEC) અને નોંધણી-સહ-સભ્યપદ પ્રમાણપત્ર (RCMC) હોવું આવશ્યક છે .

ક્ષમતા નિર્માણ વ્યવસ્થાપન ફી ભરપાઈ યોજના

NIRF હેઠળ ઓળખાયેલી ટોચની 50 મેનેજમેન્ટ સંસ્થાઓમાં ટૂંકા ગાળાની તાલીમ દ્વારા વ્યવસ્થાપક અને વ્યવસાયિક કૌશલ્યને ટેકો આપવામાં આવે છે . SC/ST ઉદ્યોગસાહસિકો અને તેમના બાળકો 1-30 દિવસના કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપી શકે છે, જેમાં વાર્ષિક બે અભ્યાસક્રમો સુધી સહાય આપવામાં આવે છે. સહભાગીઓને નાણાંકીય વર્ષ દીઠ કોર્સ ફીના 90% અથવા ₹1 લાખ, જે ઓછું હોય તે પ્રાપ્ત થઈ શકે છે .

સરકાર દ્વારા પ્રમોટેડ ઈ-કોમર્સ પોર્ટલની સભ્યપદ ફી

આ ઘટક SC/ST MSEs ને સરકાર દ્વારા પ્રમોટ કરાયેલા ઈ-કોમર્સ પોર્ટલ દ્વારા ડિજિટલ માર્કેટ એક્સેસ વધારવામાં મદદ કરે છે. આમાં GeM, e-Khadi, TRIFED, Tribes India અને MSME Martનો સમાવેશ થાય છે. તે નાણાંકીય વર્ષ દીઠ લાગુ કર સિવાય, સભ્યપદ ફીના 80% અથવા ₹25,000, જે ઓછું હોય તે ભરપાઈ કરે છે .

આ સંકલિત અભિગમ સાહસોને સંભવિત સપ્લાયર્સમાંથી સંસ્થાકીય અને સરકારી બજારોમાં સ્પર્ધાત્મક સહભાગીઓ બનવામાં મદદ કરે છે.

સપોર્ટથી માર્કેટ સફળતા સુધી

નાણાંકીય અને બજાર-સંબંધિત સહાય ઉપરાંત, NSSH સાહસોને વ્યવસાયિક સહાયને મજબૂત વ્યાપારી પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરે છે. બિઝનેસ એક્સિલરેટર પ્રોગ્રામ (BAP) વ્યવસાયિક વ્યૂહરચના, કિંમત નિર્ધારણ, કાર્યકારી કાર્યક્ષમતા અને બજાર સ્થિતિ પર માળખાગત માર્ગદર્શન અને ઉદ્યોગ આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરે છે.

આ કાર્યક્રમ ઉદ્યોગસાહસિકોને માળખાગત, ડેટા-આધારિત અભિગમો અપનાવવામાં અને બજારની જરૂરિયાતો સાથે તેમના વ્યવસાયોને સંરેખિત કરવામાં મદદ કરે છે. આ તેમની સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવે છે અને ખાસ કરીને સરકારી ખરીદીમાં મોટી તકો ખોલે છે .

ઉદ્યોગસાહસિકતાને મજબૂત બનાવવી, સમાવેશને આગળ વધારવો

રાષ્ટ્રીય SC-ST હબ SC/ST ઉદ્યોગસાહસિકો માટે ભારતના આર્થિક વિકાસમાં વધુ અર્થપૂર્ણ રીતે ભાગ લેવાની તકો વધારી રહ્યું છે. તેના હસ્તક્ષેપો વ્યવસાયોને કૌશલ્ય નિર્માણ કરવામાં અને મોટા બજારો સાથે જોડાવામાં મદદ કરે છે. આ પ્રગતિ જાહેર ખરીદીમાં વધુ ભાગીદારીને સક્ષમ બનાવી રહી છે અને રોજગાર અને ઉદ્યોગસાહસિક વૃદ્ધિ માટે માર્ગો બનાવી રહી છે. જેમ જેમ તેની પહોંચ વિસ્તરી રહી છે, NSSH વધુ સમાવિષ્ટ, વૈવિધ્યસભર અને સ્પર્ધાત્મક MSME ઇકોસિસ્ટમમાં ફાળો આપી રહ્યું છે.

સંદર્ભ

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.scsthub.in/sites/default/files/NSSH-Annual-Report-2025-26-1.pdf

https://www.scsthub.in/membership-nsic-b2b-portal

https://www.scsthub.in/content/nssh-dashboard

https://msme1connect.up.gov.in/GovernmentScheme/GovernmentScheme638740909894501747.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2280604&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2290460&reg=48&lang=2

રાષ્ટ્રીય લઘુ ઉદ્યોગ નિગમ

https://www.nsic.co.in/સ્કીમ્સ/NSSH

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

પીઆઈબી સંશોધન

SM/DK/JT

(રીલીઝ આઈડી: 2320757) મુલાકાતી સંખ્યા : 6