કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભારી) અને PMO, કાર્મિક, જાહેર સુનાવણી, પેન્શન, અણુ ઊર્જા અને અવકાશ રાજ્ય મંત્રી ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે હિન્દીનો પ્રચાર-પ્રસાર ભાષાનો ઉપયોગ લાદવાને બદલે વધુ તકો અને હિતસંબંધ ઊભા કરવા પર આધારિત હોવો જોઈએ. કાર્મિક, જાહેર સુનાવણી અને પેન્શન મંત્રાલયની હિન્દી સલાહકાર સમિતિની ત્રીજી બેઠકને સંબોધતા તેમણે કહ્યું કે જ્યારે ભાષાનું જ્ઞાન રોજગાર અને વ્યાવસાયિક વિકાસ માટે તકો ઊભી કરે છે ત્યારે હિન્દીનો બહોળો ઉપયોગ સ્વાભાવિક રીતે જ વધશે. આ પ્રસંગે કાર્મિક અને પ્રશિક્ષણ વિભાગ (DoPT) ની 'કૌશલ પત્રિકા'નું વિમોચન પણ કરવામાં આવ્યું હતું.

ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે હિન્દી સલાહકાર સમિતિના સભ્યો તરફથી મળેલા સૂચનોની નોંધ લેવામાં આવી છે અને વિભાગ તેના અમલીકરણ માટે ગંભીર પ્રયાસો કરશે. તેમણે કહ્યું કે વિભાગના ક્ષેત્રાધિકાર બહાર પડતા સૂચનો સંબંધિત મંત્રાલયો અને વિભાગોને મોકલવામાં આવશે જેથી યોગ્ય સ્તરે તેમની તપાસ કરી શકાય.

કૌશલ્ય વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા યોજવામાં આવતી સ્પર્ધાઓમાં ભાષાના વિકલ્પો અંગેના એક સૂચનનો સંદર્ભ આપતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આવા વિકલ્પો નાના શહેરો, નગરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોના લાભાર્થીઓ માટે આ પહેલોને વધુ સુલભ બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે. તેમણે સૂચવ્યું કે યોગ્ય હોય ત્યાં મૌખિક ઘટકો સહિત ભાષાના વિકલ્પો આવી પહેલોને વધુ સુલભ બનાવી શકે છે, અને ઉમેર્યું કે આ સૂચન સંબંધિત મંત્રાલયને મોકલી શકાય છે.

ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે શાળાઓમાં હિન્દી શીખવવાના કાર્યક્રમોમાં હિન્દી સલાહકાર સમિતિના સભ્યોને સામેલ કરવાના સૂચનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે આવા પ્રસ્તાવ શિક્ષણ મંત્રાલય સાથે ઉઠાવી શકાય છે, ખાસ કરીને જ્યાં કાર્યક્રમોમાં શિક્ષકો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સામેલ હોય, કારણ કે કાર્મિક વિભાગ પોતે આવી પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવાની સ્થિતિમાં ન હોઈ શકે.

મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિભાગમાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં કામ હિન્દીમાં કરવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ બિન-હિન્દી ભાષી રાજ્યો સાથેના સત્તાવાર વ્યવહારમાં ખાસ કરીને 100 ટકા હિન્દીનો આગ્રહ રાખવો હંમેશા વ્યવહારુ ન પણ હોઈ શકે. તેમણે કહ્યું કે વિવિધ ભાષાકીય પ્રદેશોના લોકો અને અધિકારીઓની સંવેદનશીલતા અને સુવિધા ધ્યાનમાં રાખવી પડશે.

સરળ અને સુલભ સત્તાવાર હિન્દીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સરકારી સંચારમાં બિનજરૂરી રીતે મુશ્કેલ કે અત્યંત ઔપચારિક હિન્દીનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે સત્તાવાર કામકાજમાં વપરાતી ભાષા એવી હોવી જોઈએ જે અંગ્રેજીના અક્ષરશઃ અનુવાદ જેવી દેખાવાને બદલે રોજિંદા વ્યવહારમાં આસાનીથી સમજી શકાય.

મંત્રીએ કહ્યું કે પીએમ શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ કાર્યભાર સંભાળ્યા પછી છેલ્લા 10–12 વર્ષોમાં હિન્દીના ઉપયોગમાં નોંધપાત્ર બદલાવ આવ્યો છે, જેમાં દેશના દક્ષિણ ભાગોના અધિકારીઓ દ્વારા આ ભાષાનો ઉપયોગ પણ વધ્યો છે. તેમણે વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સંસ્થાઓના અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ મુખ્યત્વે બિન-હિન્દી ભાષી પ્રદેશોમાં સ્થિત હોવા છતાં તેમના સત્તાવાર કામકાજમાં વ્યાપકપણે હિન્દીનો ઉપયોગ કરતા હોવાના ઉદાહરણો આપ્યા હતા.

ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે સરકારી કામકાજમાં અનુવાદની ગુણવત્તામાં થયેલા સુધારા પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. અગાઉ ખોટા અને ક્યારેક ભ્રામક અનુવાદોની ઘટનાઓનો સંદર્ભ આપતા તેમણે કહ્યું કે આવી સમસ્યાઓ હવે નોંધપાત્ર રીતે ઘટી ગઈ છે. તેમણે નોંધ્યું કે ટેકનોલોજી અને AI-સંચાલિત સિસ્ટમો, વિશાળ ડેટાસેટ્સની ઉપલબ્ધતા સાથે, હવે તકનીકી રીતે સંવેદનશીલ ક્ષેત્રો સહિત અનુવાદમાં સુધારા માટે યોગદાન આપી રહી છે.

જોકે, મંત્રીએ જ્ઞાન અને વ્યાવસાયિક ક્ષમતાની વ્યાપક આવશ્યકતાથી અલગ રાખીને હિન્દીના ઉપયોગને જોવાની સામે ચેતવણી આપી હતી. તેમણે કહ્યું કે માત્ર હિન્દીનો જ આગ્રહ રાખવો, ખાસ કરીને વિશિષ્ટ ક્ષેત્રોમાં જ્યાં પૂરતું સાહિત્ય અને પરિભાષા સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ ન હોય, તે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવામાં અવરોધ બનવું જોઈએ નહીં. તેમણે તબીબી શિક્ષણમાં હિન્દી દાખલ કરવાના અનુભવનો ઉલ્લેખ કર્યો અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં મૂળ તકનીકી શબ્દો જાળવી રાખી શકાય છે, જ્યારે સમજૂતી અને શિક્ષણ હિન્દીમાં આપી શકાય છે.

ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે ભાષા માટે માત્ર તેનો ઉપયોગ લાદવા કરતાં તેમાં તકો અને ભાગીદારી ઊભા કરવા તેના પ્રચાર માટે વધુ અસરકારક છે. તેમણે કહ્યું કે જેમ જેમ હિન્દી રોજગાર અને વ્યાવસાયિક તકો માટે વધુ ને વધુ ઉપયોગી બનશે, તેમ લોકોને તે શીખવા અને ઉપયોગ કરવા માટે સ્વાભાવિક પ્રોત્સાહન મળશે. તેમણે એવા પ્રદેશોમાં પણ હિન્દી શીખવાની વધતી જતી માંગનો ઉલ્લેખ કર્યો જ્યાં તે પરંપરાગત રીતે ઓછી પ્રચલિત હતી, અને આવા રસને ઉભરતી રોજગારની તકો સાથે જોડ્યો હતો.

મંત્રીએ કહ્યું કે હિન્દી સલાહકાર સમિતિ વિભાગને માહિતગાર સૂચનો અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેમણે સભ્યોને લેખિતમાં અથવા અન્ય યોગ્ય માધ્યમો દ્વારા પોતાના વિચારો અને સૂચનો શેર કરવાનું ચાલુ રાખવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, અને ઉમેર્યું કે વિભાગ તેમના માર્ગદર્શનના આધારે સુધારા તરફ કામ કરવાનું ચાલુ રાખશે.

ડો. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે  ઉદ્દેશ્ય હિન્દીને એવી રીતે પ્રોત્સાહિત કરવાનો હોવો જોઈએ જે સરળ, કુદરતી અને સમાવેશી હોય, જેથી તેના ઉપયોગથી લાદવાની ભાવના ઉત્પન્ન ન થાય. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે અંતિમ ધ્યેય હિન્દીનો ઉપયોગ અને પહોંચ વિસ્તારવાનો છે જ્યારે તે દેશની ભાષાકીય વિવિધતા અને રોજિંદી સંચાર જરૂરિયાતો સાથે સુસંગત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનું છે.

આ બેઠકે હિન્દી સલાહકાર સમિતિના સભ્યોને સત્તાવાર કામકાજમાં હિન્દીના પ્રચાર અને વ્યાપક ઉપયોગ સંબંધિત બાબતો પર વિભાગ સમક્ષ પોતાના સૂચનો મૂકવાની તક પણ પૂરી પાડી હતી.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2320176) મુલાકાતી સંખ્યા : 11