પ્રસ્તાવના:

સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સાંખ્યિકી આયોગ દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત 'સિસ્ટમ ઓફ એન્વાયર્નમેન્ટલ-ઇકોનોમિક એકાઉન્ટિંગ' (SEEA)નું પાલન કરી રહ્યું છે. 2018થી, MoSPIએ પર્યાવરણ ખાતાઓના વિવિધ પાસાઓ પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું છે. આ કામગીરીના વ્યાપક ક્ષેત્રને ધ્યાનમાં રાખીને, એક સ્પષ્ટ વ્યૂહાત્મક રોડમેપની જરૂર હતી. તદનુસાર, NSO, MoSPIએ 'ભારતમાં પર્યાવરણીય-આર્થિક ખાતાઓ માટેની વ્યુહરચના 2022–2026' રજૂ કરી હતી જેથી ભારતમાં પર્યાવરણીય એકાઉન્ટિંગના વિકાસને માર્ગદર્શન આપી શકાય, જેમાં મટિરિયલ ફ્લો એકાઉન્ટ્સ (MFAs), ઓશન એકાઉન્ટ્સ, એનર્જી એકાઉન્ટ્સ અને જૈવવિવિધતા અને શહેરી વિસ્તારો માટેના થીમેટિક એકાઉન્ટ્સ જેવા ચોક્કસ ક્ષેત્રોની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. તે મુજબ, MoSPI એ પર્યાવરણીય હિસાબના વિવિધ પાસાઓ પર કામ શરૂ કર્યું છે અને જંગલો, જૈવવિવિધતા, ભીની જમીન, ઓશન એકાઉન્ટ્સ, જમીન, પાણીની ગુણવત્તા, પાકની જમીન, ઊર્જા, અવશેષો, શહેરી નિવસનતંત્ર અને પરાગનયન સેવાઓ જેવા ક્ષેત્રોને આવરી લેતા અભ્યાસો શરૂ કર્યા છે, પ્રકાશનો અને અહેવાલો બહાર પાડ્યા છે. મંત્રાલય દ્વારા પર્યાવરણીય ખાતાઓના વ્યાપને વિસ્તારવા અને મજબૂત કરવાના પ્રયાસો પણ કરવામાં આવી રહ્યા છે.

વ્યૂહરચના દસ્તાવેજ 2026-30 વિશે:

પર્યાવરણ હિસાબના આટલા વિશાળ અને વિકસતા ક્ષેત્રને અસરકારક રીતે માપવા અને તેનું નિરીક્ષણ કરવા માટે, અત્યાર સુધી કરવામાં આવેલા પ્રયાસો અને પ્રગતિઓ પર નિર્માણ કરવા માટે, પર્યાવરણીય હિસાબના વધુ વિકાસ માટે એક ભવિષ્યલક્ષી વ્યૂહાત્મક માળખું સ્થાપિત કરવું જરૂરી છે. વ્યૂહરચના દસ્તાવેજમાં મુખ્ય કાર્ય મુદ્દાઓ અને ઇચ્છિત પરિણામો તરફ આગળ વધવા માટે જરૂરી પગલાંઓ, ડેટા ગેપને સંબોધવા, ખાતાઓના કવરેજને આગળ વધારવા અને વિસ્તૃત કરવા અને અમલીકરણને માર્ગદર્શન આપવા અને પ્રગતિનું નિરીક્ષણ કરવા માટે પ્રાથમિકતા ક્ષેત્રો અને સીમાચિહ્નો ઓળખવા માટે જરૂરી પગલાંઓનું વર્ણન કરવામાં આવશે. તેથી, MoSPI એ "ભારતમાં પર્યાવરણીય આર્થિક હિસાબ માટે વ્યૂહરચના 2026-2030" નામનો દસ્તાવેજ તૈયાર અને પ્રકાશિત કર્યો છે.

'ભારતમાં પર્યાવરણીય આર્થિક ખાતાઓ માટેની વ્યુહરચના: 2026-2030' શીર્ષક ધરાવતો વર્તમાન દસ્તાવેજ અગાઉના દસ્તાવેજનું વિસ્તરણ છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતમાં પર્યાવરણીય હિસાબના વિકાસ માટે જંગલ, ખનિજો, જમીન સંસાધનો, જમીન, પાણી, કાર્બન સ્ટોક, પર્યાવરણ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ, જૈવવિવિધતા, પર્યાવરણ સાંખ્યિકી વગેરે જેવા વિષયોના વ્યાપને વધારવા અથવા નવા વિષયોને આવરી લેવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે એક વ્યાપક રોડ-મેપ પૂરો પાડવાનો છે. આ ક્ષેત્રો મુખ્યત્વે "ગ્રીન નેશનલ એકાઉન્ટ ઇન ઇન્ડિયા એ ફ્રેમવર્ક" રિપોર્ટ અને SEEA-CF ફ્રેમવર્કમાં દર્શાવેલ ભલામણોના આધારે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે.

આ દસ્તાવેજ વ્યાપક અને વિગતવાર સ્વરૂપનો છે અને પર્યાવરણીય હિસાબના ક્ષેત્રમાં ભારતની સફરની ઝાંખી પૂરી પાડે છે. તે હાલની ડેટા ખામીઓને દૂર કરવા, પર્યાવરણીય-આર્થિક હિસાબ-કિતાબના વિકાસને આગળ વધારવા, સંભવિત ડેટા સ્ત્રોતો, નીતિગત અસરો અને આગામી વર્ષો માટે સ્પષ્ટ કાર્ય યોજના સ્થાપિત કરવા માટે MoSPI દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી પહેલોને રેખાંકિત કરે છે.

હિતધારકો માટે વ્યૂહરચના દસ્તાવેજની ઉપયોગિતા:

સિસ્ટમ ઓફ નેશનલ એકાઉન્ટ્સ 2025 હેઠળના વિકાસ, ખાસ કરીને રાષ્ટ્રીય એકાઉન્ટિંગ માળખામાં કુદરતી સંસાધન એકાઉન્ટિંગની માન્યતા, પર્યાવરણીય એકાઉન્ટિંગના મહત્વને મજબૂત બનાવે છે. આ રોડમેપ હેઠળ આવરી લેવામાં આવેલ વિષયો/વિસ્તાર કુદરતી સંસાધનો, અર્થતંત્ર અને પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધોને વધુ સારી રીતે સમજવાની તક આપશે. વ્યૂહાત્મક માળખું આ ક્ષેત્રોમાં ડેટાની ખામીઓને ઓળખવામાં અને તેને દૂર કરવામાં પણ મદદ કરશે.

આ દસ્તાવેજ એવા વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે ઉપયોગી સંદર્ભ અને માર્ગદર્શક માળખા તરીકે કામ કરશે, જેઓ પર્યાવરણીય હિસાબી વ્યવસ્થાના ક્ષેત્રમાં પોતાનું કાર્ય શરૂ કરવા અથવા તેને વધુ મજબૂત બનાવવા ઇચ્છે છે. આ વ્યૂહરચના દસ્તાવેજ સ્વ-વિકાસશીલ સ્વરૂપ ધરાવતું માર્ગદર્શક સાધન છે. એકંદરે, આ વ્યૂહરચના દસ્તાવેજ 2026-30 દરમિયાન ભારતમાં પર્યાવરણીય હિસાબી વ્યવસ્થાના વિકાસ માટે દિશા પ્રદાન કરે છે, જેથી આંકડાકીય અને હિસાબી માળખાને વધુ મજબૂત બનાવી શકાય અને પર્યાવરણીય-આર્થિક હિસાબી વ્યવસ્થા તરફ વધુ વ્યવસ્થિત અને સંકલિત અભિગમને પ્રોત્સાહન આપી શકાય.

આ ચર્ચા પત્રક મંત્રાલયની વેબસાઇટ www.mospi.gov.in પર ઉપલબ્ધ છે.

ચર્ચા પત્રક મેળવવા માટે QR કોડ સ્કેન કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2320154) મુલાકાતી સંખ્યા : 10