કુશળ કાર્યબળ માટે ITI ઓનો કાયાકલ્પ

ભારતની ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ (ITI ઓ) દેશના વ્યાવસાયિક તાલીમ ક્ષેત્રનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે, જે યુવાનોને રોજગાર અને ઉદ્યોગ માટે વ્યવહારુ કૌશલ્ય પૂરું પાડે છે. જેમ જેમ કાર્યબળની જરૂરિયાતો બદલાતી જાય છે, તેમ તેમ વ્યાવસાયિક તાલીમની ગુણવત્તા, સુસંગતતા અને ઉદ્યોગ-અભિમુખતાને મજબૂત બનાવવી વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.

આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, પીએમ-સેતુ (અપગ્રેડેડ ITI ઓ દ્વારા પ્રધાનમંત્રી સ્કિલિંગ એન્ડ એમ્પ્લોયિબિલિટી ટ્રાન્સફોર્મેશન - Pradhan Mantri Skilling and Employability Transformation through Upgraded ITIs) 4 ઓક્ટોબર 2025 ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના સરકારી ITI ઓને આધુનિક, ઉદ્યોગ-સંકલિત તાલીમ સંસ્થાઓમાં રૂપાંતરિત કરીને વ્યાવસાયિક તાલીમની સંગ્રહિત ગુણવત્તા અને સુસંગતતામાં વધારો કરે છે. આ પહેલ ઉદ્યોગ-સંચાલિત શાસનને મજબૂત કરવા, તાલીમ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને અપગ્રેડ કરવા અને કાર્યબળની બદલાતી જરૂરિયાતો અનુસાર માંગ આધારિત અભ્યાસક્રમોને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ યોજનાનું કુલ બજેટ ₹60,000 કરોડ છે, જેમાં કેન્દ્ર તરફથી ₹30,000 કરોડ, રાજ્યો તરફથી ₹20,000 કરોડ અને ઉદ્યોગો તરફથી ₹10,000 કરોડ સામેલ છે. આ યોજના 4 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ એક વર્ષ પૂર્ણ કરે છે.

ITI: કુશળ કાર્યબળ માટે પાયાનું નિર્માણ

ITI ઓ યુવાનોને રોજગાર અને ઉદ્યોગ માટે વ્યવહારુ કૌશલ્યોથી સજ્જ કરવા વ્યાવસાયિક તાલીમ આપે છે. ક્રાફ્ટ્સમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ (CTS) હેઠળ, એન્જિનિયરિંગ અને નોન-એન્જિનિયરિંગ ટ્રેડ્સમાં સરકારી અને ખાનગી ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ દ્વારા તાલીમ આપવામાં આવે છે. ટ્રેડના આધારે કોર્સનો સમયગાળો છ મહિનાથી બે વર્ષ સુધીનો હોય છે. કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય (MSDE) નો ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ટ્રેનિંગ (DGT), રાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાવસાયિક તાલીમના વિકાસ અને સંકલન માટે જવાબદાર સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે. કાર્યોમાં નીતિઓ, ધોરણો અને માપદંડો ઘડવા, અભ્યાસક્રમ વિકાસ, એફિલિએશન, ઇન્સ્ટ્રક્ટર તાલીમ અને ટ્રેડ ટેસ્ટિંગનો સમાવેશ થાય છે. ITI ઓ રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટીતંત્રોના વહીવટી અને નાણાકીય નિયંત્રણ હેઠળ છે.

દેશમાં સરકારી અને ખાનગી સહિત ITI ઓની કુલ સંખ્યા 2014 માં 9,776 થી વધીને 2026 માં 13,888 થઈ ગઈ છે, જે 42% નો વધારો દર્શાવે છે. વધુમાં, દેશભરની ITI lઓમાં નામાંકન શૈક્ષણિક સત્ર 2014-15 માં 9.51 લાખથી વધીને શૈક્ષણિક સત્ર 2025-26 માં 14.70 લાખ થયું છે, જે 54% નો વધારો દર્શાવે છે.

આ વિસ્તરતું નેટવર્ક વ્યાવસાયિક તાલીમને મજબૂત કરવા અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઉભરતી કૌશલ્ય જરૂરિયાતો સાથે તેને સંકલિત કરવા માટે એક વ્યાપક સંસ્થાકીય પાયો પૂરો પાડે છે.

પીએમ-સેતુ (PM-SETU) કેવી રીતે ITIનો કાયાકલ્પ કરી રહ્યું છે

પીએમ-સેતુ વ્યાવસાયિક શિક્ષણની ગુણવત્તાને મજબૂત કરવા માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું આધુનિકીકરણ, ઉદ્યોગ ભાગીદારી અને નવા જમાનાની તાલીમને એકસાથે લાવે છે. આ કાયાકલ્પ બે અલગ-અલગ ઘટકો પર આધારિત છે, જેમાં પહેલો ઘટક સરકારી ITI ઓ પર અને બીજો NSTI ઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

ઘટક I માં 1,000 સરકારી ITI ઓને આવરી લેવામાં આવી છે, જેમાં 200 હબ (Hub) ITI ઓ અને 800 સ્પોક (Spoke) ITI ઓનો સમાવેશ થાય છે. આ સંસ્થાઓને આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઉદ્યોગ-સંકલિત તાલીમ સાથે હબ-એન્ડ-સ્પોક મોડેલ દ્વારા અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહી છે. દરેક હબ સરેરાશ ચાર સ્પોક સાથે જોડાયેલ છે, જે અદ્યતન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આધુનિક ટ્રેડ્સ, ડિજિટલ લર્નિંગ સિસ્ટમ્સ અને ઇનક્યુબેશન સુવિધાઓ સુધી સામુહિક પહોંચને સક્ષમ બનાવે છે.

હબ્સ ઇનોવેશન સેન્ટર્સ, તાલીમદાતાઓની તાલીમ (ટ્રેનિંગ-ઓફ-ટ્રેનર્સ) ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, પ્રોડક્શન યુનિટ્સ અને પ્લેસમેન્ટ સેવાઓ જેવી સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. સ્પોક્સ તાલીમ સુધીની પહોંચનો વિસ્તાર કરે છે અને શીખનારાઓને તેમના સંબંધિત ક્લસ્ટરોમાં ઉપલબ્ધ સંસાધનો સાથે જોડે છે.

આ મોડેલ સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ્સ, આધુનિક પ્રયોગશાળાઓ, ડિજિટલ કન્ટેન્ટ અને ઉદ્યોગ-સંકલિત અભ્યાસક્રમો સાથે ITI ઓને અપગ્રેડ કરવામાં મદદ કરી રહ્યું છે.

ઘટક II ભુવનેશ્વર, ચેન્નાઈ, હૈદરાબાદ, કાનપુર અને લુધિયાણા ખાતે આવેલી 5 નેશનલ સ્કિલ ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ (NSTIs) ની ક્ષમતા વર્ધન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેમાં ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ નેશનલ સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સની સ્થાપના અને વૈશ્વિક ભાગીદારી દ્વારા તાલીમદાતાઓની અદ્યતન તાલીમનો સમાવેશ થાય છે.

પીએમ-સેતુનું અમલીકરણ: રાજ્ય, ઉદ્યોગ અને કેન્દ્રીય સંકલન

સંબંધિત રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ઉદ્યોગો સાથેના પરામર્શથી પીએમ-સેતુ હેઠળ ITI ઓની પસંદગીનું નેતૃત્વ કરે છે. તેઓ ઉદ્યોગ ભાગીદારોના સહયોગથી ITI અપગ્રેડેશન માટેની દરખાસ્તો સબમિટ કરે છે. આ પ્રક્રિયા સંબંધિત પ્રદેશોની ઉભરતી કૌશલ્ય જરૂરિયાતો અને ઔદ્યોગિક ક્ષમતાઓને ધ્યાનમાં લે છે.

રાષ્ટ્રીય સ્તરે, MSDE એ યોજના માટે સર્વગ્રાહી માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા માટે MSDE ના સચિવના અધ્યક્ષપદે એક નેશનલ સ્ટીઅરિંગ કમિટી (NSC) ની રચના કરી છે. NSC વ્યાપક નીતિ વિષયક માર્ગદર્શન સુગમ બનાવે છે, ઓપરેશનલ માર્ગદર્શિકાને આખરી ઓપ આપે છે, અમલીકરણ પર નજર રાખે છે અને જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં સુધારાત્મક પગલાં લે છે.

પસંદગી પ્રક્રિયામાં ઉદ્યોગોની ભાગીદારી પણ વણાયેલી છે, જેમાં સંભવિત ભાગીદારોએ સ્ટ્રેટેજિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP) સબમિટ કરવાનો રહે છે.

SPVs દ્વારા ઉદ્યોગ-સંચાલિત શાસન

પીએમ-સેતુ અપગ્રેડ કરેલ ITI ક્લસ્ટરો માટે SPVs દ્વારા ઉદ્યોગ-સંચાલિત શાસનની જોગવાઈ કરે છે. સૂચિત માળખું એન્કર ઇન્ડસ્ટ્રી પાર્ટનરને 51% માલિકી આપે છે, જ્યારે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો 24.5% હિસ્સો ધરાવે છે.

SPVs ક્લસ્ટર વિકાસ અને કામગીરીનું નેતૃત્વ કરે છે અને સ્થાનિક ઉદ્યોગની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ હસ્તક્ષેપો સૂચવે છે. આ હસ્તક્ષેપો અભ્યાસક્રમ, તાલીમ વિતરણ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઉદ્યોગના એક્સપોઝરને આવરી શકે છે.

પીએમ-સેતુના એક વર્ષ પર: આયોજનથી અમલીકરણ સુધી

પીએમ-સેતુના પ્રથમ વર્ષમાં, અમલીકરણ સંસ્થાકીય તૈયારીઓ અને ITI ઓળખથી લઈને ITI ક્લસ્ટરો અને SIPs ની મંજૂરી સુધી આગળ વધ્યું છે. કુલ 850 ITI ઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જેમાં 172 હબ ITI અને 678 સ્પોક ITIનો સમાવેશ થાય છે. 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ ક્લસ્ટરોની ઓળખ કરી છે અને સમર્પિત રાજ્ય બજેટ હેડ બનાવ્યા છે. દરમિયાન, 35 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ અમલીકરણ પર માર્ગદર્શન અને દેખરેખ રાખવા માટે તેમની સ્ટેટ સ્ટીઅરિંગ કમિટીઓની રચના કરી છે. 26 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ પણ ઉદ્યોગોની ભાગીદારી માટે આમંત્રણ આપવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે.

NSC એ પીએમ-સેતુને તેના પાયલટ તબક્કામાંથી તમામ 200 ઓળખાયેલા ITI ક્લસ્ટરોમાં દેશવ્યાપી રોલઆઉટમાં રૂપાંતરિત કરવાની પણ મંજૂરી આપી છે. આ રોલઆઉટ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ઉદ્યોગની સજ્જતા અને અમલીકરણ ક્ષમતાના આધારે અમલીકરણ હાથ ધરવા સક્ષમ બનાવે છે.

₹3,446 કરોડના રોકાણ સાથે પીએમ-સેતુ હેઠળ 14 ITI ક્લસ્ટરો માટે SIPs ને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

નેશનલ સ્ટીઅરિંગ કમિટી દ્વારા 8 રાજ્યો અને 1 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં મંજૂર કરાયેલા 14 SIPs

ક્રમ	રાજ્ય	ક્લસ્ટર	એન્કર ઇન્ડસ્ટ્રી પાર્ટનર (AIP)	ક્ષેત્ર	મૂલ્ય (₹ કરોડ)
1	આંધ્ર પ્રદેશ	કંચરાપાલમ	આર્સેલર મિત્તલ નિપ્પોન સ્ટીલ ઇન્ડિયા	સ્ટીલ અને મેટલ્સ	200
2	ઓડિશા	કેઓંજહર-બારબિલ	જીંદલ નવીન અવસર લિ. (JNAL)	વૈવિધ્યસભર ઉત્પાદન	240
3	ગુજરાત	સુરત	આર્સેલર મિત્તલ નિપ્પોન સ્ટીલ ઇન્ડિયા	સ્ટીલ અને મેટલ્સ	240
4	તેલંગાણા	ઓલ્ડ સિટી	એપોલો મેડસ્કિલ લિ.	હેલ્થકેર અને લાઈફ સાયન્સિસ	241
5	તેલંગાણા	સંગારેડ્ડી	ન્યુલેન્ડ ફાઉન્ડેશન	ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને કેમિકલ્સ	241
6	તેલંગાણા	પટાનચેરુ	શ્રી સિદ્ધાર્થ ઇન્ફ્રાટેક એન્ડ સર્વિસિસ	વૈવિધ્યસભર ઉત્પાદન	275
7	રાજસ્થાન	ભીવાડી	એચ.જી. ઇન્ફ્રા એન્જિનિયરિંગ લિ.	ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કન્સ્ટ્રક્શન	241
8	ઉત્તર પ્રદેશ	મેરઠ	નેશનલ સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NSDC)	કૌશલ્ય વિકાસ	240
9	તેલંગાણા	મેડચલ	ઝેન ટેકનોલોજીસ લિ.	ડિફેન્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ	254
10	હરિયાણા	કુરુક્ષેત્ર	જીંદલ નવીન અવસર લિ. (JNAL)	વૈવિધ્યસભર ઉત્પાદન	320
11	મહારાષ્ટ્ર	છત્રપતિ સંભાજી નગર	બેલરાઇઝ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ	ઓટોમોટિવ ઉદ્યોગ	238
12	મહારાષ્ટ્ર	પુણે	બીવીજી ગ્રુપ	ઇન્ટિગ્રેટેડ ફેસિલિટી મેનેજમેન્ટ	241
13	જમ્મુ અને કાશ્મીર	શ્રુરીનગર	ઇન્દરદીપ ઇન્ફ્રા ઇન્ડિયા લિમિટેડ	ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કન્સ્ટ્રક્શન	235
14	જમ્મુ અને કાશ્મીર	જમ્મુ	ઈગલ ઇન્ફ્રા ઇન્ડિયા લિમિટેડ	ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કન્સ્ટ્રક્શન	240
કુલ					₹ 3,446 કરોડ

કૌશલ્ય તાલીમના દાયરાનો વિસ્તાર કરવો

ઉભરતી કાર્યબળ જરૂરિયાતો માટે નવા જમાનાના કોર્સ

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સંસ્થાકીય સુધારાઓને પૂરક બનાવવા માટે, પીએમ-સેતુ વ્યાવસાયિક તાલીમને ઉભરતી ટેકનોલોજી અને વ્યવસાયોને અનુરૂપ બનાવવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ટ્રેનિંગ (DGT) એ ક્રાફ્ટ્સમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ હેઠળ 32 નવા જમાનાના અભ્યાસક્રમો શરૂ કર્યા છે, જેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સાયબર સિક્યુરિટી, એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ, સેમિકન્ડક્ટર ટેકનોલોજી, રોબોટિક્સ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ડ્રોન્સ, આઇઓટી (IoT), સોલર એનર્જી, 5G અને સોફ્ટવેર ટેસ્ટિંગ જેવા ક્ષેત્રોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. રાજ્યો તેમની ITI ઓમાં આ અભ્યાસક્રમો અપનાવી શકે છે, જે તેમના વહીવટી અને નાણાકીય નિયંત્રણ હેઠળ છે.

અદ્યતન કૌશલ્ય તાલીમ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી

પીએમ-સેતુ માળખું કૌશલ્ય માટેના નેશનલ સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સની ક્ષમતાને મજબૂત કરવા અને વૈશ્વિક ધોરણો સાથે તાલીમને સંકલિત કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારીની જોગવાઈ પણ કરે છે. NSTI ચેન્નાઈ માટે સિંગાપોર, NSTI કાનપુર માટે ફ્રાન્સ, NSTI ભુવનેશ્વર માટે ઓસ્ટ્રેલિયા સાથે સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે અને NSTI હૈદરાબાદ માટે જર્મની સાથે સંયુક્ત આશય ઘોષણાપત્ર (Joint Declaration of Intent) ની આપ-લે કરવામાં આવી છે.

કૌશલ્યથી રોજગાર સુધીના માર્ગને મજબૂત બનાવવો

પીએમ-સેતુ આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઉદ્યોગ ભાગીદારી અને માંગ આધારિત તાલીમ દ્વારા ભારતના વ્યાવસાયિક તાલીમ ક્ષેત્રને મજબૂત કરી રહ્યું છે. તેના અમલીકરણથી સરકારી ITI ઓ અને NSTI ઓ કાર્યબળની બદલાતી જરૂરિયાતોની વધુ નજીક આવી રહ્યા છે. આ પહેલ નવા જમાનાના કૌશલ્યો, આંતરરાષ્ટ્રીય વિશેષજ્ઞતા અને પ્રારંભિક વ્યાવસાયિક એક્સપોઝર સુધીની પહોંચનો પણ વિસ્તાર કરી રહી છે. એકસાથે, આ પગલાં ભારતના યુવાનો માટે વધુ કનેક્ટેડ અને ઉદ્યોગ-સંકલિત કૌશલ્ય માર્ગને સપોર્ટ કરી રહ્યા છે.

સંદર્ભો

કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય

https://dgt.gov.in/sites/default/files/2025-01/NCVT_Affiliation_norms_ITIs.pdf

https://pmsetu.nimi.co.in/about-us

https://pm-setu.skillindiadigital.gov.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246879&lang=1&reg=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286584&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222121&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2208158&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2238234&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246879&lang=1&reg=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291100&lang=1&reg=3

https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AS206_AQ2o13.pdf?source=lsapps

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2281937&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2307775&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2312980&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2174932&reg=48&lang=2

પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય (PMO)

https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/pm-to-unveil-various-youth-focused-initiatives-worth-more-than-rs-62000-crore-on-4th-october

પીએમ-સેતુ (PM-SETU): ભારતની ITI ઓના કાયાકલ્પનું એક વર્ષ

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2318693) મુલાકાતી સંખ્યા : 10