કેન્દ્ર સરકાર નાગરિક અધિકાર સંરક્ષણ કાયદા, 1955 અને અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) કાયદા, 1989ના અસરકારક અમલીકરણમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા, ઝડપી ટ્રાયલ સુવિધા આપવા, પીડિતોને રાહત અને પુનર્વસન પૂરા પાડવા, વૈધાનિક સુરક્ષા પગલાં વિશે જાગરૂકતા અંકિત કરવા અને સામાજિક સમરસતાને પ્રોત્સાહન આપવાના ઉદ્દેશ્યથી વિવિધ પગલાં દ્વારા સતત ટેકો આપે છે.

આ બે કાયદાઓનું અમલીકરણ મુખ્યત્વે રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટીતંત્રો પર નિર્ભર છે. ભારત સરકાર, PCR કાયદા, 1955 અને SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) કાયદા, 1989ના અમલીકરણ માટેની કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના દ્વારા, કાયદા અને નિયમો હેઠળ સંસ્થાકીય અને અમલીકરણ તંત્રને મજબૂત કરવા માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.

ઝડપી ટ્રાયલ માટે એક્સક્લુઝિવ સ્પેશિયલ કોર્ટને મજબૂત બનાવવી

રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા અહેવાલ આપ્યા મુજબ, SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) કાયદા, 1989 હેઠળના ગુનાઓની સુનાવણી માટે 15 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 217 એક્સક્લુઝિવ સ્પેશિયલ કોર્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. આ કાયદો સંબંધિત હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશની સંમતિથી, જ્યાં કેસોની સંખ્યા પ્રમાણમાં ઓછી હોય તેવા જિલ્લાઓમાં સેશન કોર્ટને સ્પેશિયલ કોર્ટ તરીકે નિયુક્ત કરવાની પણ જોગવાઈ કરે છે.

એક્સક્લુઝિવ સ્પેશિયલ કોર્ટની સ્થાપના અને સબળ બનાવવાનો ઉદ્દેશ્ય કાયદા હેઠળ ઝડપી ટ્રાયલ અને કેસોના અસરકારક નિકાલની સુવિધા આપવાનો અને પીડિતોને વિશિષ્ટ ન્યાયિક વ્યવસ્થા સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને કેન્દ્રીય સહાય

કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના હેઠળ, કેન્દ્રે ત્રણ નાણાકીય વર્ષો દરમિયાન રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને 2022–23માં ₹392.71 કરોડ, 2023–24માં ₹535.30 કરોડ અને 2024–25માં ₹495.29 કરોડ ફાળવ્યા છે, જે કુલ ₹1,423.30 કરોડ થાય છે.

આ યોજના અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ સંરક્ષણ સેલ અને વિશેષ પોલીસ સ્ટેશનોને મજબૂત કરવા, ન્યાયિક તંત્રને સબળ બનાવવા, પીડિતોને રાહત અને પુનર્વસન, આંતરજ્ઞાતીય લગ્નો માટે પ્રોત્સાહનો, જાગરૂકતા નિર્માણ અને કાયદાના અસરકારક અમલીકરણ માટેના અન્ય પગલાં માટે સહાય પૂરી પાડે છે.

આ જ ત્રણ વર્ષોમાં, અનુક્રમે 88,172, 79,667 અને 99,216 પીડિતોને આ યોજના હેઠળ રાહત મળી હોવાનું અહેવાલ પ્રાપ્ત થયો છે.

કાનૂની સુરક્ષા વિશે જાગરૂકતાને પ્રોત્સાહન આપવું

સરકારે નાગરિક અધિકાર સંરક્ષણ કાયદા, 1955, SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) કાયદા, 1989 અને તે હેઠળ ઘડાયેલા નિયમો અનુસાર અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યોને ઉપલબ્ધ કાનૂની સુરક્ષા અને અધિકારો વિશે વ્યાપક જાગરૂકતા ઊભી કરવા માટે પ્રાથમિકતા આપી છે.

કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના હેઠળ, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને કાયદા અને નિયમોની જોગવાઈઓ વિશે માહિતીનો પ્રસાર કરવા માટે જાગરૂકતા અભિયાન, વર્કશોપ, તાલીમ કાર્યક્રમો, જાગરૂકતા શિબિરો અને અન્ય આઉટરીચ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવા માટે સહાય કરવામાં આવે છે.

સંબલ (SAMBAL) – ફરિયાદ નિવારણ સુધી પહોંચને સબળ બનાવવી

ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા સુધી સરળ પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સામાજિક ન્યાય અને આધિકારિકતા મંત્રાલયે ડિસેમ્બર 2021માં નેશનલ હેલ્પલાઈન અગેન્સ્ટ એટ્રોસિટીઝ (NHAA)ની શરૂઆત કરી હતી, જેનું નામ બાદમાં સંબલ (SAMBAL) રાખવામાં આવ્યું હતું. આ પહેલ અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યોને SC/ST (અત્યાચાર નિવારણ) કાયદા સંબંધિત ફરિયાદો નોંધાવવા અને ટ્રેક કરવા માટે એક સુલભ વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે. આ હેલ્પલાઈન ટોલ-ફ્રી નંબર 1800-202-1989 અને શોર્ટ કોડ 14566 પર ઉપલબ્ધ છે.

આંતરજ્ઞાતીય લગ્નો દ્વારા સામાજિક એકીકરણને પ્રોત્સાહન આપવું

સામાજિક એકીકરણ, સમાનતા અને સામાજિક સમરસતાને પ્રોત્સાહન આપવાના સરકારના પ્રયાસોના ભાગરૂપે, કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના હેઠળ એવા આંતરજ્ઞાતીય લગ્નો માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે જેમાં દંપતીમાંથી એક જીવનસાથી અનુસૂચિત જાતિનો હોય.
આંતરજ્ઞાતીય લગ્નો માટે પ્રોત્સાહન મેળવનારા યુગલોની સંખ્યા 2022-23માં 14,225 થી વધીને 2024–25માં 26,050 થઈ ગઈ છે.

સંદર્ભ દસ્તાવેજમાં આપવામાં આવેલા 'ક્રાઈમ ઇન ઈન્ડિયા'ના તાજેતરના આંકડા અનુસાર, કાયદા હેઠળ 2024માં 65,646 કેસો નોંધાયા હતા, જેની સરખામણીએ 2023માં 70,725 અને 2022માં 67,633 કેસો નોંધાયા હતા. 2024ના અંતમાં, 3,92,006 કેસો સુનાવણી માટે પેન્ડિંગ હતા. આ આંકડા સમયસર તપાસ, અસરકારક પ્રોસિક્યુશન અને પીડિતોને તાત્કાલિક સહાયની સતત જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

સરકાર રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે મળીને કાયદાના અમલીકરણને મજબૂત કરવા અને અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના સભ્યો માટે ન્યાય સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા પ્રતિબદ્ધ છે.

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad