વધતા જતા શહેરોમાં, પાણીનો ઉપયોગ થયા પછી જળ ચક્રનો અંત આવતો નથી. ઘરો, વ્યવસાયો અને પાડોશમાંથી વહી જતું પાણી કચરો બની જવું જરૂરી નથી. યોગ્ય પ્રણાલીઓ સાથે, વપરાયેલા પાણીને એકત્રિત કરી શકાય છે, શુદ્ધ કરી શકાય છે, પુનઃચક્રિંત (રીસાયકલ) કરી શકાય છે અને ઉત્પાદક ઉપયોગ માટે પરત કરી શકાય છે. આ પરિવર્તન સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન (SBM-U) હેઠળ શહેરી સ્વચ્છતા માટે એક નવો અભિગમ ઘડી રહ્યું છે. તેના મૂળમાં યુઝ્ડ વોટર મેનેજમેન્ટ (UWM) છે, જે વપરાયેલા પાણીને શુદ્ધ કરવા, અશુદ્ધ સીવેજને જળાશયો સુધી પહોંચતું અટકાવવા અને સુરક્ષિત પુનઃઉપયોગને સક્ષમ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (STPs) આ પ્રક્રિયામાં કેન્દ્રીય સ્થાને છે, જે ગંદા પાણીના સંચાલનને કુદરતી સંસાધનોનું રક્ષણ કરવા અને આગળના ઉપયોગ માટે પાણી પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની તકમાં ફેરવે છે.

આ અભિગમને વોટર પ્લસ (Water Plus) સર્ટિફિકેશન દ્વારા વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો છે, જે શહેરોને ઘરો અને વ્યાપારી સંસ્થાનો દ્વારા ઉત્પાદિત ગંદા પાણીના સંચાલન માટે માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડે છે. પર્યાવરણમાં છોડતા પહેલા ગંદુ પાણી સંતોષકારક શુદ્ધિકરણ ધોરણોને પૂર્ણ કરે તે જરૂરી છે. આ ધ્યાન માત્ર શુદ્ધિકરણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી આગળ વધીને શહેરો તેમના જળ સંસાધનોનું આયોજન અને સંચાલન કેવી રીતે કરે છે તેના પર વિસ્તારિત છે. શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (Urban Local Bodies) ને ગંદા પાણીના પુનઃઉપયોગ માટે લાંબા ગાળાના, શહેર કક્ષાના આયોજનો તૈયાર કરવા માટે સક્ષમ બનાવવામાં આવી રહી છે. સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત જવાબદારીઓ અને તકનીકી પ્રગતિ શહેરોને શુદ્ધિકરણ પ્રણાલીઓની કાર્યક્ષમતા અને અસરમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરી રહી છે. ઓપન ડિફિકેશન ફ્રી (ODF) ++ પ્રોટોકોલ માનવ મળના કાદવ અને સેપ્ટેજ સહિતના સમગ્ર સીવેજના સુરક્ષિત સંચાલન અને શુદ્ધિકરણનું મૂલ્યાંકન કરીને આ અભિગમને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

એકસાથે મળીને, આ પગલાં ટકાઉ સ્વચ્છતા અને સર્ક્યુલર ઈકોનોમીનો પાયો નાખી રહ્યા છે, જ્યાં વપરાયેલા પાણીને એક સંસાધન તરીકે સંચાલિત કરી શકાય છે. SBM 2.0 હેઠળ, નાના શહેરોમાં સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે ₹11,785 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ દરરોજ 4,900 મિલિયન લિટર (MLD) શુદ્ધિકરણ ક્ષમતા ઉમેરશે, જે અસરકારક વપરાયેલા પાણીના સંચાલન માટે જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર કરશે.

જ્યાં વપરાયેલા પાણીને નવું જીવન મળે છે વપરાયેલા પાણીનું સંચાલન પરંપરાગત શુદ્ધિકરણ અને નિકાલથી આગળ વધી રહ્યું છે. વિવિધ શહેરો એવા અભિગમો વિકસાવી રહ્યા છે જે તેમના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, પાણીની જરૂરિયાતો અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ સાથે મેળ ખાતા હોય. આ પ્રક્રિયામાં, શુદ્ધ કરેલું પાણી કૃષિ, બાગાયત, ઉદ્યોગ, રસ્તાની સફાઈ અને તળાવોના પુનરુદ્ધારમાં ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યું છે. જયપુર, ઈન્દોર, સુરત અને નવી મુંબઈ જેવા શહેરોના અનુભવો આ વિવિધ અભિગમોમાંથી કેટલાક પર પ્રકાશ પાડે છે.

જયપુર: મોટા પાયે વોટર રીયુઝ એન્જિનિયરિંગ

દેહલાવાસ પ્લાન્ટ ખાતે વોટર ટ્રીટમેન્ટ 2020-23 દરમિયાન 22.50 હેક્ટરમાં બાંધવામાં આવેલ જયપુરમાં દેહલાવાસ સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (STP) રાજસ્થાનમાં 215 MLD ની સૌથી વધુ સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ ક્ષમતા ધરાવે છે. ગંદા પાણીને અસરકારક રીતે શુદ્ધ કરવામાં આવે છે અને તેને પુનઃઉપયોગી સંસાધનમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે, જેથી સર્ક્યુલર ઈકોનોમી અને જળ સંરક્ષણની વિભાવનાઓને પ્રોત્સાહન મળે છે. આ સુપર-ટેકનોલોજી પ્લાન્ટ સુપરવાઇઝરી કંટ્રોલ એન્ડ ડેટા એક્વિઝિશન (SCADA) સિસ્ટમ દ્વારા સંપૂર્ણપણે સ્વચાલિત છે.

દેહલાવાસ સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ

શુદ્ધ કરેલું પાણી દ્રવ્યવતી નદીમાં છોડતો પ્લાન્ટ

જયપુર STP હાલમાં અત્યંત કાર્યક્ષમ સિક્વન્સિંગ બેચ રિએક્ટર (SBR) થી સજ્જ છે. આ પ્રક્રિયામાં, ગંદુ પાણી ક્લોરિન ટેન્ક સુધી પહોંચતા પહેલા પાર્શલ ફ્લુમ, પ્રાઇમરી કલેરિફાયર અને બેસિનમાંથી પસાર થાય છે. ત્યારબાદ તેને સ્વચ્છ પાણીમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. પ્રાઇમરી સ્લજ થિકનર્સ અને સ્ક્રૂ પ્રેસ મશીનોનો ઉપયોગ કરીને ઘન કચરાને અલગ કરવામાં આવે છે. એકવાર STP ખાતે શુદ્ધ થયા પછી, ગંદુ પાણી ફરી એકવાર મૂલ્યવાન સંસાધન બની જાય છે. તેનો સિંચાઈ અને વિવિધ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ માટે પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેને ગંદા પાણીનું પુનઃચક્રણ (વેસ્ટવોટર રીસાયકલિંગ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે આર્થિક રીતે પણ એક વ્યવહારુ વિકલ્પ છે. હાલમાં, શુદ્ધ કરેલા પાણીનો એક ભાગ નજીકની સોસાયટી/કોલોનીમાં બગીચા અને અન્ય હેતુઓ માટે સપ્લાય કરવામાં આવી રહ્યો છે. બાકીનું સ્વચ્છ પાણી દ્રવ્યવતી નદીમાં છોડવામાં આવે છે, જ્યારે અશુદ્ધ ગંદુ પાણી નદીમાં ન જાય તે સુનિશ્ચિત કરવાના પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. પ્લાન્ટની આસપાસ એક ગ્રીન એરિયા પણ વિકસાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં 30,000 થી વધુ છોડ આ જગ્યાની હરિયાળીમાં વધારો કરે છે.

ઈન્દોર: વોટર પ્લસ યાત્રાનું નેતૃત્વ

વપરાયેલા પાણીના સંચાલનમાં ઈન્દોરનું રૂપાંતરણ એક સરળ ધ્યેય સાથે શરૂ થયું: અશુદ્ધ ગંદા પાણીને પર્યાવરણથી દૂર રાખવું. આ અભિગમે શહેરને વોટર+ સર્ટિફિકેશન મેળવનાર પ્રથમ શહેર બનવામાં મદદ કરી. તેની પદ્ધતિઓએ દર્શાવ્યું કે કેવી રીતે ટકાઉ સ્વચ્છતા અને વપરાયેલા પાણીનું સંચાલન શહેર કક્ષાએ કામ કરી શકે છે. આ મોડેલે કેટલાક નાના શહેરોને પણ આવા જ અભિગમો અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા છે.

આજે, ઈન્દોરની નદીઓ અથવા તેના કુદરતી અને માનવસર્જિત વરસાદી પાણીના નાળાઓમાંથી કોઈ પણ અશુદ્ધ ગંદુ પાણી વહેતું નથી. 2020 સુધીમાં, શહેરમાં 3 હાલના સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ STPs ની સાથે 7 ડિસેન્ટ્રલાઈઝ્ડ STPs હતા. તેણે શુદ્ધ કરેલા ગંદા પાણીને લઈ જવા માટે 200 કિલોમીટરથી વધુની પાઈપલાઈન નેટવર્ક પણ પાથરી હતી. ઈન્દોરે ભૂગર્ભજળ અને સપાટી પરના જળ બંનેના સંરક્ષણ માટેના પગલાંને એકસાથે મજબૂત કર્યા. 2022 માં, રહેણાંક અને બિન-રહેણાંક વિસ્તારોમાં 1.25 લાખથી વધુ રેઈનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ યુનિટ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ સ્થાપનો માત્ર ચાર મહિનાના ગાળામાં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા હતા. શુદ્ધ કરેલા ગંદા પાણીનો ઉપયોગ હવે વોટર ગાર્ડન, રસ્તાના કિનારે વાવેતર અને બાગાયત માટે થાય છે. તેનો ઉપયોગ રસ્તાઓ ધોવા અને સીવર મશીનો સાફ કરવા માટે પણ થાય છે.

સુરત: ગંદા પાણીને આર્થિક સંસાધન બનાવવું

સુરતમાં વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ

સુરતે ગંદા પાણીના પુનઃઉપયોગના વિચારને આર્થિક મૂલ્ય ધરાવતા સંસાધન તરીકે ગણીને વધુ આગળ વધાર્યો છે. સુરત મહાનગરપાલિકાએ 116 MLD ની સંયુક્ત સ્થાપિત ક્ષમતા ધરાવતા ચાર ટર્શરી ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપ્યા છે. આ પ્લાન્ટ્સે મીઠા પાણીના સંસાધનો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ કરી છે. શુદ્ધ કરેલા ગંદા પાણીનો શહેરમાં બિન-પીવાલાયક વિવિધ ઉપયોગોમાં પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જેમાં ડાયરેક્ટ સર્વિસ લાઈનો અને ટેન્કર ફીલિંગ સ્ટેશનો દ્વારા ઔદ્યોગિક ઉપયોગ, તળાવ પુનરુદ્ધાર, કૃષિ, મોટા પાયે વૃક્ષારોપણ, સીવર સાફ કરવા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. શહેરમાં લેટેસ્ટ એડવાન્સ્ડ રોબોટિક ટેકનોલોજી આધારિત સાધનો સહિત 170 સીવર-ક્લીનિંગ મશીનો છે. આ મશીનોનો ઉપયોગ સીવરેજ સિસ્ટમની સફાઈ અને જાળવણી માટે થાય છે.

નવી મુંબઈ: શહેરની સેવાઓમાં પુનઃઉપયોગનો સમાવેશ

નવી મુંબઈમાં સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ

નવી મુંબઈની વોટર+ યાત્રામાં શુદ્ધિકરણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને શુદ્ધ કરેલા પાણીના વ્યાપક પુનઃઉપયોગ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. તે ફાઈવ-સ્ટાર રેટિંગ અને વોટર+ સર્ટિફિકેશન મેળવનાર મહારાષ્ટ્રનું એકમાત્ર શહેર છે. શહેરે તેની સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ ટેકનોલોજીને અપગ્રેડ કરી અને 30 લાખની વસ્તી માટે તેના STPs ડિઝાઇન કર્યા. ઊર્જા ખર્ચ ઘટાડવા માટે તેના પમ્પિંગ સ્ટેશનો પણ અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા હતા. આ સ્ટેશનો ઉત્પન્ન થયેલા સીવેજને STPs માં ટ્રાન્સફર કરે છે. હોટસ્પોટ્સ ટાળવા માટે સીવર નેટવર્કની નિવારક જાળવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. નવી મુંબઈએ સીવર લાઈનો અને સેપ્ટિક ટેન્કોની 100% મશીનથી સફાઈ હાંસલ કરી છે. નવી મુંબઈ મહાનગરપાલિકા સમગ્ર શહેરમાં સ્થાપિત લેવલ ટ્રાન્સમીટર દ્વારા તમામ સેપ્ટિક ટેન્કોનું કેન્દ્રિય રીતે નિરીક્ષણ કરે છે. 30% થી વધુ શુદ્ધ કરેલા પાણીનો પુનઃઉપયોગ શહેરના 30 થી વધુ બગીચાઓમાં થાય છે. તેનો ઉપયોગ ઘન કચરાના વાહનો, કમ્પેક્ટર્સ અને શહેરની ટ્રાન્સપોર્ટ બસો ધોવા માટે પણ થાય છે. સ્પ્રિંકલર્સ અને રોડ ડિવાઈડર્સ પણ શુદ્ધ કરેલા પાણીનો ઉપયોગ કરે છે, જેનાથી મીઠા પાણી પરની નિર્ભરતા ઘટે છે.

તિરુપતિ: શુદ્ધ કરેલા પાણી માટે રેવેન્યુ મોડેલ

તિરુપતિએ થુકીવાકમ ખાતે સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ ચલાવવા માટે એક આત્મનિર્ભર મોડેલ વિકસાવ્યું છે. આ શહેરને વોટર પ્લસ પણ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. ₹19 કરોડના ખર્ચે બાંધવામાં આવેલા આ STP ની સ્થાપિત ક્ષમતા 50 MLD છે. તે સમગ્ર શહેરના 1,04,057 ઘરોને સેવા આપે છે. શુદ્ધ કરેલા પાણીમાંથી, 24 MLD નો વિવિધ હેતુઓ માટે પુનઃઉપયોગ થાય છે. આ પ્લાન્ટ શ્રીકાલહસ્તી પાઈપ્સ લિમિટેડને 5 MLD શુદ્ધ કરેલું વપરાયેલું પાણી વેચે છે. આ સાથે, પ્લાન્ટ દર મહિને રૂ. 6 લાખની ચોખ્ખી આવક જનરેટ કરવા માટે સક્ષમ છે. અન્ય 18 MLD શુદ્ધ કરેલું વપરાયેલું પાણી ખેતી માટે ખેડૂતોને વિનામૂલ્યે પૂરું પાડવામાં આવે છે. સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થા (ULB) રોડ અને શેરીઓની સફાઈ માટે પણ એક ભાગનો પુનઃઉપયોગ કરે છે. શુદ્ધ કરેલા પાણીનો ઉપયોગ શહેરભરમાં રોડ મીડિયન, પાર્ક અને બગીચાઓમાં પાણી પાવા માટે પણ થાય છે. આ પગલાં શુદ્ધ કરેલા પાણીના પુનઃઉપયોગને મહત્તમ કરવામાં મદદ કરે છે. તિરુપતિનો અભિગમ ગંદા પાણીના પુનઃઉપયોગને ટકાઉ STP કામગીરી માટે આવક ઊભી કરતા મોડેલ સાથે જોડે છે.

તિરુપતિમાં વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ

વપરાયેલા પાણી વ્યવસ્થાપન પર વધતું ધ્યાન શહેરોની પાણીની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવાની રીતને બદલી રહ્યું છે. શુદ્ધિકરણ હવે ફક્ત પ્રદૂષણ અટકાવવા વિશે નથી. તે ઉત્પાદક ઉપયોગ માટે પાણી પુનઃપ્રાપ્ત કરવા વિશે પણ છે. શુદ્ધિકરણ કરાયેલ પાણી સિંચાઈ, ઉદ્યોગ, બાગાયત અને રોજિંદા શહેરી સેવાઓમાં નવા ઉપયોગો શોધી રહ્યું છે. જેમ જેમ વધુ શહેરો શુદ્ધિકરણ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે અને પુનઃઉપયોગ પ્રણાલીઓ વિકસાવે છે, તેમ તેમ શહેરી પાણી વ્યવસ્થાપન વધુ ચક્રીય અને સંસાધન-કાર્યક્ષમ બની રહ્યું છે. આ પરિવર્તન દરેક ઉપલબ્ધ જળ સંસાધનનો વધુ સારો ઉપયોગ કરતી વખતે સ્વચ્છ સ્વચ્છતા પ્રણાલીઓ બનાવવામાં મદદ કરે છે.

સંદર્ભ

આવાસ અને શહેરી બાબતોનું મંત્રાલય

પીડીએફ (pdf) જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2317037) મુલાકાતી સંખ્યા : 6