પ્રાચીન ભારતમાં સ્વચ્છતા: રોજિંદા જીવનમાં વણાયેલી એક પરંપરા હતી.

સ્વચ્છતા સાથે ભારતનો સંબંધ આધુનિક સેનિટેશન આંદોલન કરતાં પણ જૂનો છે. સિંધુ ખીણના પુરાતત્વીય અવશેષો અત્યાધુનિક સેનિટેશન પ્રણાલીઓ દર્શાવે છે. વર્તમાન ગુજરાતમાં આવેલું લોથલ જેવા શહેરો વિસ્તૃત ડ્રેનેજ નેટવર્ક સાથેની આયોજિત યોજનાઓને અનુસરતા હતા. ઘણા ઘરોમાં ડ્રેનેજ સાથે જોડાયેલા ખાનગી શૌચાલયો હતા. આ સિસ્ટમમાં તપામણી બિંદુઓ (inspection points) અને ઘન કચરાના વ્યવસ્થાપન માટેની સંરચનાઓ પણ સામેલ હતી. વૈદિક પરંપરામાં શુદ્ધ શરીર અને સ્વચ્છ પર્યાવરણને અત્યંત મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. સ્વચ્છ પાણી, તાજી હવા અને તંદુરસ્ત પર્યાવરણને આધ્યાત્મિક સાધના સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા. પ્રાચીન સૂચનાઓમાં લોકોને નદીઓ અને અન્ય જળાશયો નજીક શૌચ ન કરવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. આ જ જોડાણ બૌદ્ધ પરંપરાઓમાં પણ જોવા મળે છે. બૌદ્ધ સાધુઓને પાણીમાં શૌચ કે પેશાબ ન કરવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી. તેમની પાસેથી આગામી વ્યક્તિ માટે શૌચાલય વિસ્તાર સાફ રાખવાની પણ અપેક્ષા રાખવામાં આવતી હતી. પુરાતત્વીય તારણો સંગઠિત સેનિટેશનની આ પરંપરાને સમર્થન આપે છે. બિહારમાં ગુપ્તકાળના એક મઠમાં સમર્પિત શૌચાલય કક્ષ હતો. આ ઉદાહરણો એક મહત્વપૂર્ણ વિચાર દર્શાવે છે. ભારતમાં સ્વચ્છતા હંમેશાં આચરણ, શિસ્ત અને સામાજિક જીવન સાથે જોડાયેલી રહી છે.

સેનિટેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી સામાજિક વર્તણૂક પરિવર્તન સુધી જો કે, સદીઓ પછી, આધુનિક ભારતમાં સેનિટેશન એક પડકાર તરીકે ઉભરી આવ્યું. આ પડકાર જેટલો પર્યાપ્ત સેનિટેશન સિસ્ટમ્સ હોવા વિશે છે એટલો જ તેમના ઉપયોગ અને સતત જાળવણી સુનિશ્ચિત કરવા માટે આદતો બનાવવાનો પણ છે. આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે 2 ઓક્ટોબર 2014 ના રોજ સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. તે ભારતની સૌથી મોટી સરકાર સંચાલિત સેનિટેશન ચળવળોમાંથી એક બન્યું. આ મિશનના બે ઘટકો છે: સ્વચ્છ ભારત મિશન-ગ્રામીણ (SBM-G) અને સ્વચ્છ ભારત મિશન-શહેરી (SBM-U). SBM-G ગ્રામીણ સેનિટેશન, શૌચાલયની પહોંચ અને ઉપયોગ, અને ઘન અને પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. SBM-U શહેરી સેનિટેશન, કચરા વ્યવસ્થાપન, જાહેર સ્થળો અને સ્વચ્છતા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. એક તરફ, 2014 પછીના દાયકામાં દેશભરમાં શૌચાલયોથી લઈને કચરાના નિકાલ અને વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ સુધીના વ્યાપક સેનિટેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ થયું છે. બીજી તરફ, આ યાત્રાએ સ્વચ્છતાને દિનચર્યાનો એક ભાગ બનાવવા માટે વર્તણૂક પરિવર્તન લાવવાના અને તેને જાળવી રાખવાના વધુ મુશ્કેલ કાર્યનો સામનો કર્યો છે. SBM હેઠળ થઈ રહેલું આ મોટું પરિવર્તન છે. જ્યારે કાયમી ગામડાઓ અને શહેરોએ હવે કચરા વ્યવસ્થાપનનું સંસ્થાકીયકરણ કર્યું છે, ત્યારે આ વર્તણૂકીય પરિવર્તન ખૂબ મોટા ધાર્મિક મેળાવડાઓ દરમિયાન તેની આખરી કસોટીનો સામનો કરે છે, જ્યાં મર્યાદિત સમયગાળામાં લાખો લોકો એકઠા થાય છે.

મહાકુંભ: એક વિશાળ મેળાવડો સ્વચ્છતા આંદોલન બની જાય છે

બહુ ઓછા મેળાવડા મહાકુંભ 2025 જેટલી સ્પષ્ટતાથી આ પરિવર્તન દર્શાવે છે. તેના સ્કેલે પોતે જ એક મોટો સેનિટેશન પડકાર રજૂ કર્યો હતો. ઉત્તર પ્રદેશના પ્રયાગરાજ ખાતે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ એકઠા થયા હતા. આ પડકારના પ્રતિભાવમાં પર્યાપ્ત સેનિટેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જોગવાઈ સાથે જાગૃતિ સૃજન અને જાહેર ભાગીદારીનો સમન્વય કરવામાં આવ્યો હતો. મેળાવડાના મેદાનમાં 28,000 થી વધુ શૌચાલયો અને 20,000 સામુદાયિક મૂત્રાલયો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. કચરાની સિસ્ટમમાં સ્ત્રોત પૃથક્કરણ માટે 20,000 કચરાપેટીઓ સામેલ હતી. પરંતુ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એ કહાનીનો માત્ર એક ભાગ હતો. મેળાવડાના મેદાનને પ્લાસ્ટિક-મુક્ત ઝોન તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. શ્રદ્ધાળુઓને પ્લાસ્ટિક કચરો ટાળવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે જાગૃતિ અભિયાનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. સ્વચ્છતા સુનિશ્ચિત કરવામાં જાહેર ભાગીદારીને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી હતી. પ્રયાગરાજમાંથી એક સ્વચ્છતા રથયાત્રા નીકળી હતી. આ એક જાહેર સરઘસ હતું જેણે સ્વચ્છતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને કચરો ન ફેંકવા, કચરાપેટીનો ઉપયોગ કરવા અને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળવા અંગે જાહેર જાગૃતિ વધારી હતી. શેરી નાટકો અને સંગીતના પ્રદર્શનોએ કચરાના પૃથક્કરણ અને નિકાલની સમજ આપી હતી. પબ્લિક એડ્રેસ સિસ્ટમ્સે ઘાટો પર સ્વચ્છતાના સંદેશાઓ પહોંચાડ્યા હતા. આ અભિગમે સમુદાય સંચાલિત કારવાઈ માટે પણ સ્થાન બનાવ્યું. ઉત્તર પ્રદેશના 28 જિલ્લાઓની મહિલાઓએ, કેટલાક પડોશી રાજ્યોના કારીગરો સાથે મળીને, ટકાઉ ઉત્પાદનો બનાવ્યા. આ ઉત્પાદનોમાં પડિયા-પતરાળા, કુલડી, શણની થેલીઓ અને કાપડની થેલીઓનો સમાવેશ થતો હતો. 300 સ્થળોએ આશરે 60 કરોડ ઇકો-ફ્રેન્ડલી ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન અને વેચાણ કરવામાં આવ્યું હતું. સંદેશ માત્ર કચરો હટાવવા વિશે ન હતો. તે લોકોને કચરો અટકાવવામાં સામેલ કરવા વિશે હતો. તે વર્તણૂક પરિવર્તનનો સાર છે. મહાકુંભ 2025 એ પણ દર્શાવ્યું કે કેવી રીતે મજબૂત જાહેર સ્વચ્છતા પ્રણાલીઓ જાહેર વર્તણૂકને મજબૂત કરી શકે છે. મુખ્ય સ્નાન તારીખો પછી, ઝડપી સેનિટેશન ટીમોએ મેળાવડાના મેદાનને પૂર્વવત સ્થિતિમાં આણ્યા. તેઓએ શૌચાલયો સાફ કર્યા અને યાત્રાળુઓ દ્વારા છોડી ગયેલો કચરો હટાવ્યો. ડિસઇન્ફેક્શન અને ફોગિંગ પણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.

કાવડ યાત્રા: જ્યારે માર્ગ પોતે જ સ્વચ્છતા ક્ષેત્ર બની જાય છે જો પ્રયાગરાજના નદી કિનારે વિશાળ વસતી વિષયક સંકલનની કસોટી કરી હોય, તો કાવડ યાત્રાના રેખીય માર્ગોએ એક અલગ લોજિસ્ટિકલ કોયડો રજૂ કર્યો હતો. યાત્રા દરમિયાન લાખો શ્રદ્ધાળુઓ સામાન્ય માર્ગો પર મુસાફરી કરે છે. આનાથી રસ્તાઓ, ઘાટો, વિશ્રામ સ્થાનો અને જાહેર સુવિધાઓ પર દબાણ આવે છે. દિલ્હીમાં, યાત્રા દરમિયાન એક ખાસ સ્વચ્છતા અભિયાન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. મુખ્ય માર્ગો અને વિશ્રામ સ્થળો પર વધારાના સફાઈ કામદારો તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. ચોવીસે કલાક સફાઈ અને કચરો એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. અસ્થાયી શૌચાલય પણ પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા. ભીના અને સૂકા કચરાના પૃથક્કરણ પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું. સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકને પણ અંકુશિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ અભિયાનમાં મહિલા યાત્રાળુઓ પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું. દિલ્હીએ મહિલાઓ માટે મહિલા સ્વયંસેવકો દ્વારા સંચાલિત બે ખાસ પિંક કાવડ કેમ્પ શરૂ કર્યા. કેમ્પોમાં સ્વચ્છ શૌચાલય અને સ્નાનની સુવિધાઓ સામેલ હતી. આણે સેનિટેશનને ગરિમા અને સગવડ સાથે જોડ્યું. 5 લાખથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓને પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદનોના ઇકો-ફ્રેન્ડલી વિકલ્પ તરીકે સ્ટીલની ગંગાજળની બોટલો/પાત્રો અને શણની થેલીઓ પણ પૂરી પાડવામાં આવી હતી.

અમરનાથ યાત્રા: આસ્થાથી જવાબદાર કાર્યવાહી તરફ

ધૂળિયા હાઈવે પરથી કાશ્મીર હિમાલયની નાજુક નિવસનતંત્ર તરફ આગળ વધતા, અમરનાથ યાત્રા આ જવાબદારીને વધુ ઉંચાઈ પર લઈ જાય છે. 2025 માં ચાર લાખથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓએ યાત્રા કરી હતી. આ યાત્રાને SBM-U 2.0 સાથે જોડવામાં આવી છે. આમાં વૈજ્ઞાનિક કચરા વ્યવસ્થાપન અને પ્લાસ્ટિક-મુક્ત પ્રથાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. લક્ષ્ય શૂન્ય-લેન્ડફિલ અને ઇકો-ફ્રેન્ડલી યાત્રાનું છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા નિયુક્ત સ્વચ્છતા એક્ઝિક્યુટિવ્સ અને અન્ય સ્વયંસેવકોએ આ પ્રયાસને સપોર્ટ કર્યો હતો. તેઓએ લોજમેન્ટ સેન્ટરો, લંગર સાઇટ્સ અને યાત્રા કેમ્પોમાં કામ કર્યું હતું. તેઓએ પૃથક્કરણને પ્રોત્સાહન આપ્યું અને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકને અંકુશિત કર્યું. તેઓએ સેનિટેશન અને સ્વચ્છતા વિશેના સંદેશાઓ પણ ફેલાવ્યા. કામગીરીનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર હતું. દરરોજ આશરે 11.67 મેટ્રિક ટન કચરો પેદા થતો હતો. છતાં, આ કચરાના 100% નો પ્રોસેસિંગ કરવામાં આવ્યો હતો. ભીના અને સૂકા બંને કચરા માટે યાત્રા માર્ગ પર 1,016 ટ્વિન-બિન સ્ટેશનો હતા. સેનિટરી કચરા માટે મહિલા શૌચાલય નજીક અલગ કચરાપેટી મૂકવામાં આવી હતી. વ્યૂહાત્મક સ્થળોએ આશરે 1,300 સફાઈમિત્રોએ કામ કર્યું હતું. તેઓએ માર્ગ પર ચોવીસે કલાક સ્વચ્છતાને સપોર્ટ કર્યો હતો.
જાગૃતિના પ્રયાસોને ઇન્ટરેક્ટિવ બનાવવામાં આવ્યા હતા. પ્રવૃત્તિઓમાં 'પ્લાસ્ટિક લાવો, થેલો લઈ જાઓ' અને 'બિન ઈટ, વિન ઈટ' નો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રવૃત્તિઓએ સંચારને ભાગીદારી સાથે જોડ્યો. IEC અભિયાને સાઈનેજ અને શેરી નાટકોનો પણ ઉપયોગ કર્યો. ગ્રીન પ્લેજ (હરિત સંકલ્પ) અભિયાનમાં 70,000 થી વધુ શ્રદ્ધાળુઓ એકઠા થયા હતા. સહભાગીઓએ સ્વચ્છતા અને ટકાઉ પ્રથાઓ માટે પોતાને સમર્પિત કર્યા. સોશિયલ મીડિયાએ સંદેશને મજબૂત બનાવ્યો કારણ કે યાત્રાળુઓએ સેલ્ફી અને સફળ સેનિટેશન વાર્તાઓ શેર કરી. અહીં, પરિવર્તન ખાસ કરીને દ્રશ્યમાન થાય છે. અહીં, યાત્રાળુ હવે માત્ર સેનિટેશન સુવિધાઓનો ઉપયોગકર્તા નથી. યાત્રાળુ તેમની જાળવણીમાં ભાગીદાર બને છે. આસ્થા જવાબદારી સાથે જોડાય છે.

જ્યારે ધાર્મિક વિધિ પોતે જ કચરા વ્યવસ્થાપનનો ભાગ બની જાય છે

આ આંદોલન મુખ્ય યાત્રાઓ સિવાયના ધાર્મિક સ્થળો સુધી પણ પહોંચી રહ્યું છે. એક આશ્ચર્યજનક ઉદાહરણ હૈદરાબાદથી આવે છે. ગ્રેટર હૈદરાબાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને પ્રોજેક્ટ ઉદ્વાસના શરૂ કર્યો. આ પ્રોજેક્ટ ધાર્મિક અને પવિત્ર કચરા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આવી સામગ્રીમાં ફૂલો, હાર, ધાર્મિક પુસ્તકો અને ક્ષતિગ્રસ્ત મૂર્તિઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આ પ્રોજેક્ટ સમર્પિત એકત્રીકરણ અને વૈજ્ઞાનિક પ્રોસેસિંગ પૂરૂ પાડે છે. તે જ્યુબિલી હિલ્સ સ્થિત ઇસ્કોન (ISKCON) મંદિર ખાતે પાઇલટ તરીકે શરૂ થયો હતો. શરૂઆતમાં સાત સહભાગીઓએ 66 કિલોગ્રામ ધાર્મિક સામગ્રી જમા કરાવી હતી. બીજા તબક્કામાં 443 કિલોગ્રામ એકત્ર થયો. ત્રીજો તબક્કો છ મુખ્ય મંદિરો સુધી વિસ્તર્યો. તેમાં 124 શ્રદ્ધાળુઓ સામેલ હતા. આ તબક્કા દરમિયાન એકત્રીકરણ 753.59 કિલોગ્રામ સુધી પહોંચી ગયું. સામગ્રીને અલગ કરવામાં આવી, દસ્તાવેજીકૃત કરવામાં આવી અને રિસાયકલ કરવામાં આવી. આગળના પ્રોસેસિંગ માટે તેને અધિકૃત એજન્સીને મોકલવામાં આવી હતી. આ પહેલ સ્ત્રોત-સ્તરના પૃથક્કરણ અને ટકાઉ કચરા વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ સ્વચ્છતા યાત્રાનું એક મહત્વપૂર્ણ વિસ્તરણ છે. આ ધ્યાન હવે માત્ર જાહેર સ્થળોને સાફ કરવા પર નથી. તે ધાર્મિક કચરાને કેવી રીતે સંભાળવામાં આવે છે તેને બદલવા પર પણ છે.

જ્યારે સ્વચ્છતા યાત્રાનો એક ભાગ બની જાય છે ભારતની સેનિટેશન યાત્રાએ લાંબુ અંતર કાપ્યું છે. પ્રાચીન વસાહતોએ પાણી અને સેનિટેશન માટે અત્યાધુનિક પ્રણાલીઓ વિકસાવી હતી. ધાર્મિક પરંપરાઓએ સ્વચ્છતાને વ્યક્તિગત અને આધ્યાત્મિક શિસ્ત સાથે જોડી હતી. આધુનિક ભારત પછી સાર્વત્રિક સેનિટેશન પહોંચના પડકારનો સામનો કર્યો. સ્વચ્છ ભારત મિશને વિશાળ સેનિટેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કર્યું. પરંતુ માત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જ યાત્રા પૂર્ણ કરી શક્યું નહીં. આગળનું ડગલું સ્વચ્છતાને એક આદત બનાવવાનું હતું. તેના માટે સંચાર, ભાગીદારી અને પુનરાવર્તિત જાહેર કારવાઈની જરૂર હતી. આજે, તે પ્રયાસ અભિયાનના દિવસોથી આગળ દ્રશ્યમાન છે. તે યાત્રા માર્ગો પર અને ધાર્મિક મેળાવડાઓમાં દ્રશ્યમાન થાય છે. તે જાહેર સ્થળો, મંદિરો અને તહેવારોની જગ્યાઓ પર દ્રશ્યમાન થાય છે. ત્યારે જ સ્વચ્છતા એક અભિયાનથી આગળ વધે છે. તે એક આદત બની જાય છે, અને જ્યારે કોઈ આદત સામૂહિક બની જાય છે, ત્યારે તે સંસ્કૃતિ બની જાય છે.

સંદર્ભો

જલ શક્તિ મંત્રાલય https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2091806&reg=48&lang=2 https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Studies-and-surveys/Swachhata-Sanskriti-Draft-G2-Small-Review-Copy.pdf
શિક્ષણ મંત્રાલય http://ncert.nic.in/textbook/pdf/fees106.pdf
ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર https://x.com/MahaKumbh_2025?lang=en
જમ્મુ અને કાશ્મીર સરકાર https://swachh.jk.gov.in/clean-beginnings-strengthening-sanitation-for-shri-amarnath-ji-yatra-2025-at-yatri-niwas-jammu/
તેલંગાણા સરકાર https://x.com/GHMCOnline/media

PIB બૅકગ્રાઉન્ડર્સ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2090918&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160036&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=153694&ModuleId=3&reg=48&lang=2

જ્યારે સ્વચ્છતા એક સામાજિક આસ્થા બની જાય છે

 

SM/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2316705) મુલાકાતી સંખ્યા : 11