ભારત સરકારના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર (PSA), પ્રો. અજય કુમાર સૂદે 24-25 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી (IIT) રૂરકી, ઉત્તરાખંડ ખાતે યોજાયેલી મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકારની કચેરી (OPSA) ની એક પહેલ, ગ્રામીણ ટેકનોલોજી એક્શન ગ્રુપ (RuTAG) 2.0 પ્રોજેક્ટ્સની ત્રીજી વાર્ષિક સમીક્ષા બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી.

વર્ષ 2003-04 માં વિભાવના તૈયાર કરવામાં આવી હતી અને 2004 માં મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકારની કચેરી દ્વારા ઔપચારિક રીતે સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, RuTAG ની સ્થાપના વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સંસ્થાઓની ક્ષમતાઓને ગ્રામીણ તકનીકી જરૂરિયાતો સાથે જોડવા માટે કરવામાં આવી હતી. 2023 માં શરૂ કરાયેલ RuTAG 2.0, ક્ષેત્રીય જોડાણ, ટેકનોલોજી માન્યતા (technology validation), વ્યાપારીકરણ, સ્કેલ-અપ અને તેમના વ્યાપક ઉપયોગ પર વધુ ભાર મૂકે છે. બે દિવસીય સમીક્ષા બેઠકે તમામ સાત RuTAG કેન્દ્રોના હિતધારકોને RuTAG 2.0 હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સની સંચિત પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા અને ટેકનોલોજી પરિપક્વતા, ક્ષેત્રીય માન્યતા, માપી શકાય તેવા પરિણામો, વ્યાપક અપનાવવાના માર્ગો અને કાર્યક્રમના ભવિષ્યના અભિગમ પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે એકસાથે લાવ્યા હતા.

OPSA ના વૈજ્ઞાનિક સચિવ ડૉ. પરવિંદર મૈની; IIT રૂરકીના ડિરેક્ટર પ્રો. કમલ કિશોર પંત; અને OPSA ના સલાહકાર/વૈજ્ઞાનિક ‘G’ ડૉ. રાકેશ કૌરે RuTAG કેન્દ્રોના પ્રિન્સિપલ ઇન્વેસ્ટિગેટર્સ, કો-ઇન્વેસ્ટિગેટર્સ અને પ્રોજેક્ટ ટીમો સાથે બેઠકમાં ભાગ લીધો હતો. ઉદ્ઘાટન સત્રની શરૂઆત RuTAG IIT રૂરકીના પ્રિન્સિપલ ઇન્વેસ્ટિગેટર પ્રો. એસ.કે. સિંઘલના સ્વાગત પ્રવચનથી થઈ હતી.

પોતાના સંબોધનમાં, પ્રો. અજય કુમાર સૂદે ગ્રામીણ સમુદાયો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતી વ્યવહારુ અને વાસ્તવિક પડકારોને ઉકેલવા પર RuTAG નું ધ્યાન કેન્દ્રિત રહેવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તકનીકી હસ્તક્ષેપ સ્કેલેબલ અને ટકાઉ હોવા જોઈએ, અને જણાવ્યું હતું કે, “ઉદ્દેશ્ય પ્રવૃત્તિની વ્યાપકતાના બદલે અસરની ઊંડાઈ તરફ વધુને વધુ હોવો જોઈએ.”

પ્રો. સૂદે વધુમાં રેખાંકિત કર્યું કે પરવડે તેવી ક્ષમતા (affordability) એ ગુણવત્તા, વિશ્વસનીયતા, સુરક્ષા અથવા ટકાઉપણું સાથે સમાધાન ન કરવું જોઈએ. તેમણે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પરિપક્વતા સુધી પહોંચેલી ટેકનોલોજીઓએ પ્રોગ્રામ-સપોર્ટેડ ડેવલપમેન્ટથી આગળ વધીને સંબંધિત સંસ્થાઓ, સાહસો અથવા ઉદ્યોગો દ્વારા અપનાવવા તરફ ક્રમશઃ આગળ વધવું જોઈએ. તેમણે ટેકનોલોજીની શોધ, માન્યતા, તૈનાતી અને સહયોગને ટેકો આપવાના સંદર્ભમાં મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકારની કચેરીના સહયોગથી નાબાર્ડ (NABARD) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા RSVC-AMRIT પ્લેટફોર્મનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

OPSA ના વૈજ્ઞાનિક સચિવ ડૉ. પરવિંદર મૈનીએ અવલોકન કર્યું કે RuTAG ટેકનોલોજીઓ એવા તબક્કે પહોંચી ગઈ છે જ્યાં તેમના યોગદાનને સ્ટેન્ડઅલોન તકનીકી ઉકેલોને બદલે વ્યાપક ગ્રામીણ મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓ (value chains) અને આજીવિકા પ્રણાલીઓના સંદર્ભમાં ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે. તેમણે કહ્યું, “RuTAG ની શક્તિ વધુને વધુ એ બાબતમાં રહેલી હશે કે તેની ટેકનોલોજીઓ કેટલી અસરકારક રીતે અપનાવવામાં આવે છે અને તેનો વિસ્તાર કરવામાં આવે છે.”

ડૉ. મૈનીએ વધુમાં નોંધ્યું હતું કે ટેકનોલોજીને આગળ લઈ જવા માટેની આવશ્યકતાઓ તેના વિકાસ અને અપનાવવાના તબક્કાના આધારે બદલાય છે. તેમણે RuTAG ટેકનોલોજીઓને અપનાવવા અને તેનો ઉપયોગ કરવા માટે રાજ્ય સરકારો, ઉત્પાદક સંગઠનો, નાણાકીય સંસ્થાઓ, ઇન્ક્યુબેટર્સ, ઉત્પાદકો અને સ્થાનિક ફેબ્રિકેટર્સની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે સાત RuTAG કેન્દ્રો વચ્ચે જ્ઞાન અને ક્ષમતાઓની વધુ આપ-લે કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

IIT રૂરકીના ડિરેક્ટર પ્રો. કમલ કિશોર પંતે ગ્રામીણ સમુદાયોના બદલાતા પડકારોને પહોંચી વળવામાં વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને સાહસિકતાની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે સંશોધનના પરિણામોને વ્યવહારુ ઉકેલો અને વ્યવહારુ મોડેલોમાં રૂપાંતરિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો જે ખાસ કરીને દૂરસ્થ અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ટકાઉ કૃષિ, સ્થાનિક આજીવિકા, રોજગારી અને સાહસિકતાને ટેકો આપી શકે. તેમણે બહુવિધ ક્ષેત્રીય સહયોગ, પાણી અને અન્ય સંસાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ, અને સ્થાનિક ઉત્પાદન અને ટેકનોલોજી તૈનાતીના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો, જેથી તકનીકી હસ્તક્ષેપ ટકાઉ, સ્કેલેબલ અને પ્રાદેશિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ હોય.

કાર્યક્રમની ભૂમિકા બાંધતા પોતાની ટિપ્પણીઓમાં, OPSA ના સલાહકાર/વૈજ્ઞાનિક ‘G’ અને RuTAG કોઓર્ડિનેટર ડૉ. રાકેશ કૌરે જણાવ્યું હતું કે આ સમીક્ષા કાર્યક્રમના એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કે આવી છે અને તે પ્રગતિની સમીક્ષા કરવાની, ક્ષેત્રીય પરીક્ષણો અને વપરાશકર્તા જોડાણના પુરાવાઓની તપાસ કરવાની, માપી શકાય તેવા પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરવાની અને હસ્તક્ષેપના આગામી તબક્કા પર વધુ સ્પષ્ટતા વિકસાવવાની તક પૂરી પાડે છે.

સમીક્ષાના ભાગરૂપે, તમામ સાત RuTAG કેન્દ્રો – IIT બોમ્બે, IIT દિલ્હી, IIT ગુવાહાટી, IIT મદ્રાસ, IIT રૂરકી, ICAR-નેશનલ એકેડેમી ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ મેનેજમેન્ટ (NAARM), હૈદરાબાદ, અને શેર-એ-કાશ્મીર યુનિવર્સિટી ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી (SKUAST), કાશ્મીર – એ તેમની સંચિત પ્રગતિ રજૂ કરી હતી. ચર્ચાઓમાં ટેકનોલોજી સજ્જતા, ક્ષેત્રીય માન્યતા, વપરાશકર્તા પ્રતિસાદ, માપી શકાય તેવા પરિણામો, દસ્તાવેજીકરણ, ફેબ્રિકેશન અને ઉત્પાદન માર્ગો, સંસ્થાકીય જોડાણો અને પરિપક્વતાના વિવિધ તબક્કામાં ટેકનોલોજી માટેના રોડમેપ આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. SKUAST-કાશ્મીર ખાતેના RuTAG કેન્દ્ર દ્વારા RuTAG 2.0 (2023-2026) હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલી ટેકનોલોજીઓનું એક કમ્પિલિશન (સંગ્રહ) પણ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું; જે સમયગાળા દરમિયાન કેન્દ્ર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી ટેકનોલોજીઓ અને હસ્તક્ષેપોનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે.

RuTAG 2.0 હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલા પસંદગીના ટેકનોલોજીઓ અને હસ્તક્ષેપોને પ્રદર્શિત કરવા માટે તમામ સાત RuTAG કેન્દ્રો દ્વારા પ્રદર્શન સ્ટોલ્સ ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા. સહભાગીઓએ IIT રૂરકી ખાતેની મુખ્ય સંશોધન અને તકનીકી સુવિધાઓની પણ મુલાકાત લીધી હતી, જેમાં હાઇડ્રો ટર્બાઇન ટેસ્ટિંગ લેબોરેટરી, RuTAG લેબોરેટરી, બાયોમાસ એન્ડ બાયોચાર રિસર્ચ લેબોરેટરી (BBRL), અને એન્વાયર્નમેન્ટલ બાયો રિસર્ચ લેબોરેટરી (EBRL) નો સમાવેશ થાય છે, અને આ સુવિધાઓ ખાતે ચાલી રહેલી સંશોધન, પરીક્ષણ અને ટેકનોલોજી-વિકાસ પ્રવૃત્તિઓ વિશે માહિતી મેળવી હતી.

બે દિવસીય બેઠક પરિપક્વ ટેકનોલોજીઓ માટે વ્યાપક સ્વીકાર તરફ આગળ વધવાના માર્ગોને મજબૂત કરવા, મજબૂત સંસ્થાકીય જોડાણો બનાવવા, RuTAG નેટવર્કમાં સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને ઓળખાયેલી ગ્રામીણ જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે વિકસાવવામાં આવેલી ટેકનોલોજીના ઉપયોગને જાળવી રાખવા અંગેની ચર્ચાઓ સાથે સમાપ્ત થઈ હતી.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2315176) મુલાકાતી સંખ્યા : 8