ભારતીય મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે નવી દિશા

બાર વર્ષ પહેલાં, 25 સપ્ટેમ્બર 2014 ના રોજ, મેન્યુફેક્ચરિંગ, ડિઝાઇન અને ઇનોવેશન માટે વૈશ્વિક હબ બનવાની આકાંક્ષા સાથે 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

આ પહેલમાં રોકાણને સરળ બનાવવા, નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને વિશ્વસ્તરીય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. 'મિનિમમ ગવર્નમેન્ટ, મેક્સિમમ ગવર્નન્સ' દ્વારા સંચાલિત, તેણે પ્રક્રિયાઓ અને નીતિઓનું આધુનિકીકરણ કરવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો છે.

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં, મેક ઇન ઇન્ડિયાએ વ્યવસાયો અને રોકાણકારો માટે ભારતની ઉત્પાદન યાત્રામાં ભાગ લેવાની નવી તકો ખોલી છે. આ પહેલનો બાદમાં 'મેક ઇન ઇન્ડિયા 2.0' હેઠળ વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે. આ પહેલ હવે 27 ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં મેન્યુફેક્ચરિંગમાં 15 અને સેવાઓમાં 12 ક્ષેત્રો શામેલ છે.

વિશાળ પાયા પર ભારતનું મેન્યુફેક્ચરિંગ

સમય જતાં ઉત્પાદન ક્ષેત્રે મજબૂત વૃદ્ધિ નોંધાવી છે. તાજેતરના સૂચકાંકો પણ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં સતત વૃદ્ધિ તરફ ઈશારો કરે છે.

સુધારેલી રાષ્ટ્રીય હિસાબ શ્રેણી હેઠળ 2022-23 અને 2025-26 વચ્ચે સ્થિર ભાવે મેન્યુફેક્ચરિંગ ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) એ 10.88% નો ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) નોંધાવ્યો છે.

ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન તાજેતરની વૃદ્ધિનો અન્ય સંકેત આપે છે. ઇન્ડેક્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પ્રોડક્શન (IIP) નો મેન્યુફેક્ચરિંગ ઘટક એપ્રિલ-જુલાઈ 2026 દરમિયાન 2025 ના સમાન ગાળાની સરખામણીમાં 7.0% વધ્યો છે.

મુખ્ય મેન્યુફેક્ચરિંગ ઉદ્યોગોમાં વધતું ઉત્પાદન

ઉત્પાદન અને ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારા સાથે વિવિધ ઉદ્યોગોમાં મેન્યુફેક્ચરિંગનો વિસ્તાર પણ દૃશ્યમાન છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન 2014-15 માં ~₹1.9 લાખ કરોડથી લગભગ સાત ગણું વધીને 2025-26 માં ~₹13.11 લાખ કરોડ થયું છે.

આ કુલ ઉત્પાદનમાં, સમાન સમયગાળા દરમિયાન મોબાઈલ-ફોનનું ઉત્પાદન લગભગ 33 ગણું વધીને ~₹18,000 કરોડથી ~₹6.27 લાખ કરોડ થયું છે. ભારત વોલ્યુમની દ્રષ્ટિએ વિશ્વનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદક દેશ છે.

સમગ્ર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનમાં પણ અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં 2025-26 માં 15.8% ની વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે.

ઓટોમોબાઇલ્સ

વાહન ઉત્પાદન 2024-25 માં 31.03 મિલિયન યુનિટ પર પહોંચી ગયું છે, જે 2014-15 કરતાં ~33% વધુ છે.

વિવિધ વાહન ક્ષેત્રોએ પણ 2020-21 ની સરખામણીમાં 2024-25 માં નોંધપાત્ર રીતે વધુ ઉત્પાદન નોંધાવ્યું છે:

પેસેન્જર અને કોમર્શિયલ વ્હીકલના ઉત્પાદનમાં 65-65% નો વધારો થયો છે.

થ્રી-વ્હીલર ઉત્પાદનમાં 71% નો વધારો થયો છે.

ટુ-વ્હીલર ઉત્પાદનમાં 30% ની વૃદ્ધિ થઈ છે.

ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને મેડિકલ ડિવાઇસિસ

ભારતનો ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ વોલ્યુમની દ્રષ્ટિએ વિશ્વમાં 3જા અને મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ 11માં ક્રમે છે.

વાર્ષિક ટર્નઓવર 2024-25 માં ₹4,71,898 કરોડ પર પહોંચી ગયું છે, જે 2020-21 થી 9.5% CAGR દર્શાવે છે.

મેડિકલ ડિવાઇસિસનું સ્થાનિક ઉત્પાદન 2019-20 માં ~₹28,000 કરોડથી ~48.2% વધીને 2024-25 માં ₹41,500 કરોડ થયું છે.

સ્ટીલ

ક્રૂડ સ્ટીલનું ઉત્પાદન 2014-15 માં 81.7 મિલિયન ટનથી વધીને 2025-26 માં 170.0 મિલિયન ટન થયું છે.

રેલવે

ભારતીય રેલવેએ 2014-24 દરમિયાન 54,809 કોચનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. સરેરાશ વાર્ષિક રેલવે કોચ ઉત્પાદન 2004-14 દરમિયાન 3,300 થી ઓછું હતું જે વધીને 2014-24 દરમિયાન 5,481 થયું હતું.

સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં એન્જિન (લોકોમોટિવ્સ) અને આધુનિક પેસેન્જર કોચનો પણ સમાવેશ થાય છે. 2025-26 માં, ભારતીય રેલવેએ 1,674 લોકોમોટિવ્સનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.

2025-26 માં 6,677 લિંકે હોફમેન બુશ (LHB) કોચનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. આ કોચ હળવા, સુરક્ષિત અને વધુ આરામદાયક તથા આંચકા-રહિત મુસાફરી માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે.

સંરક્ષણ

સ્થાનિક સંરક્ષણ ઉત્પાદનનું મૂલ્ય 2014-15 માં ₹46,429 કરોડથી વધીને નાણાંકીય વર્ષ 2025-26 માં રૂ.1.78 લાખ કરોડના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યું છે. આ ~283% નો વધારો દર્શાવે છે, જેનાથી ઉત્પાદન તેના 2014-15 ના સ્તર કરતાં લગભગ ચાર ગણું થઈ ગયું છે.

સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવી

અંતિમ-ઉત્પાદન ઉત્પાદનમાં વધારો એ ભારતની મેન્યુફેક્ચરિંગ યાત્રાનો માત્ર એક ભાગ છે. સ્થાનિક ક્ષમતાઓ ઔદ્યોગિક મૂલ્ય શ્રૃંખલામાં વપરાતા ઇનપુટ્સ, કમ્પોનન્ટ્સ, સિસ્ટમ્સ અને મશીનરી સુધી ઝડપથી વિસ્તરી રહી છે.

અદ્યતન ઉત્પાદનો અને વ્યૂહાત્મક સામગ્રી

અદ્યતન અને સંકુલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રોડક્ટ્સ

ભારત હવે સંકુલ અને અદ્યતન ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરે છે. તેમાં સ્તન કેન્સર માટે વિશ્વનું પ્રથમ બાયોસિમિલર એન્ટિબોડી-ડ્રગ કન્જુગેટ ટ્રાસ્ટુઝુમેબ એમ્ટેન્સિન (Trastuzumab Emtansine) શામેલ છે.

ભારત હડકવા વિરોધી મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી કોમ્બિનેશન ડોકારાવિમેબ-મિરોમાવિમેબ (Docaravimab-Miromavimab) નું પણ ઉત્પાદન કરે છે.

મિકનાફ (Miqnaf) એ બેક્ટેરિયલ ન્યુમોનિયા માટે ત્રણ દાયકામાં ભારતમાં વિકસાવવામાં આવેલી પ્રથમ મેક્રોલાઇડ એન્ટિબાયોટિક છે.

કિડનીના દર્દીઓમાં એનિમિયાના ઇલાજ માટેની નવી કેમિકલ એન્ટિટી ડેસિડુસ્ટેટ (Desidustat), નવીન ડ્રગ ડેવલપમેન્ટમાં ભારતની ક્ષમતાને વધુ પ્રતિસાદ આપે છે.

રેર-અર્થ પરમાનેન્ટ મેગ્નેટ્સ

માર્ચ 2026 માં ઇન્ટરનેશનલ એડવાન્સ્ડ રિસર્ચ સેન્ટર ફોર પાવડર મેટલર્જી એન્ડ ન્યૂ મટિરિયલ્સ (ARCI), હૈદરાબાદ ખાતે Nd-Fe-B (નિયોડિમિયમ-આયર્ન-બોરોન) રેર અર્થ પરમાનેન્ટ મેગ્નેટ માટે પાયલોટ પ્લાન્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ મેગ્નેટ ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, અક્ષય ઊર્જા પ્રણાલીઓ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને અદ્યતન મેન્યુફેક્ચરિંગ ટેકનોલોજી માટે આવશ્યક છે.

આ સુવિધા ટેકનોલોજી વેલિડેશન, પ્રોસેસ ઓપ્ટિમાઇઝેશન અને ઇન્ડસ્ટ્રી સહયોગને સપોર્ટ કરશે. તે ડીપ-ટેક સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને ટેકો આપવાની સાથે વાણિજ્યિક ઉત્પાદન તરફ સ્થાનિક નવીનતાઓને સ્કેલ કરવામાં પણ મદદ કરશે.

કમ્પોનન્ટ્સ, સિસ્ટમ્સ અને એસેમ્બલીઝ

મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતાઓ હવે સંકુલ અંતિમ ઉત્પાદનોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ઇન્ટરમીડિયેટ કમ્પોનન્ટ્સ, ઇન્ટિગ્રેટેડ સિસ્ટમ્સ અને સ્ટ્રક્ચરલ એસેમ્બલીઓને ઉત્તરોત્તર આવરી લે છે.

ક્ષેત્રીય કવરેજ	મુખ્ય સિદ્ધિ
અંતરિક્ષ એપ્લિકેશન્સ માટે સેમિકન્ડક્ટર્સ	ISRO અને SCL એ સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ માટે VIKRAM3201 અને KALPANA3201 માઇક્રોપ્રોસેસર્સ વિકસાવ્યા છે.
	VIKRAM3201 એ લોન્ચ વાહનોની વિષમ પરિસ્થિતિઓ માટે લાયક પ્રથમ સંપૂર્ણ મેક-ઇન-ઇન્ડિયા માઇક્રોપ્રોસેસર છે અને તે SCL ની સુવિધા ખાતે બનાવવામાં આવ્યું હતું.
	KALPANA3201 એ ઓપન-સોર્સ સોફ્ટવેર ટૂલ્સ સાથે કામ કરવા માટે ડિઝાઇન કરાયેલ માઇક્રોપ્રોસેસર છે અને ફ્લાઇટ સોફ્ટવેર સાથે પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.
સોલર સેલ્સ અને મોડ્યુલ્સ	મોડ્યુલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતા 2014 માં 2.3 GW થી વધીને જૂન 2026 સુધીમાં 192 GW થઈ છે.
	સોલર-સેલ ક્ષમતા 2014 માં 1.2 GW થી વધીને જૂન 2026 સુધીમાં ~30 GW થઈ છે.
ઇલેક્ટ્રિક-વ્હિકલ ટેકનોલોજી	મોટર અને ઇન્વર્ટરને જોડતી એક સ્વદેશી 30 kW ડ્રાઇવ સિસ્ટમ માર્ચ 2026 માં લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. તે ડિઝાઇન, ફેબ્રિકેટ અને વેલિડેટ કરવામાં આવી છે અને વાણિજ્યિકરણ માટે તૈયાર છે.
વિમાન ઉત્પાદન	હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) એ ઓક્ટોબર 2025 માં તેની ત્રીજી લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (LCA) તેજસ Mk1A પ્રોડક્શન એસેમ્બલી લાઇન ખોલી, જે વાર્ષિક ક્ષમતાને 24 એરક્રાફ્ટ સુધી લઈ ગઈ.
	તેણે ફ્યુઝલેજ, પાંખો અને કંટ્રોલ સરફેસ જેવી મુખ્ય સંરચનાઓને આવરી લેતી બીજી HTT-40 ટ્રેનર-એરક્રાફ્ટ પ્રોડક્શન લાઇનનું પણ ઉદ્ઘાટન કર્યું.
રેલવે કમ્પોનન્ટ્સ	2025-26 માં, રેલ વ્હીલ ફેક્ટરીએ 2,10,026 વ્હીલ્સ, 1,22,000 એક્સલ્સ અને 1,20,100 વ્હીલસેટ્સનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. આમાં અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં અનુક્રમે 4%, 30% અને 22% ની વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે.
પરમાણુ ઘટકો (ન્યુક્લિયર કમ્પોનન્ટ્સ)	સપ્ટેમ્બર 2025 માં, ન્યુક્લિયર ફ્યુઅલ કોમ્પ્લેક્સ (NFC) એ આગામી 700 MW ભારતીય પરમાણુ રિએક્ટર માટે સ્ટીમ-જનરેટર ટ્યુબનો આઠમો સેટ રવાના કર્યો હતો. આ ટ્યુબ દેશમાં જ ઉત્પાદિત, પરીક્ષણ અને નિરીક્ષણ કરવામાં આવી હતી.

કેપિટલ ગૂડ્ઝ: મેન્યુફેક્ચરિંગ પાછળની મશીનરી

સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા વસ્તુઓનું ઉત્પાદન, પ્રોસેસિંગ અને એસેમ્બલ કરવા માટે વપરાતી મશીનરી સુધી પણ વિસ્તરે છે. હેવી એન્જિનિયરિંગ સાધનો અને વિવિધ કેપિટલ ગૂડ્ઝ સબ-સેક્ટર્સમાં ઉત્પાદન 2019-20 માં ₹2,87,233 કરોડથી વધીને 2024-25 માં ₹5,69,900 કરોડ થયું છે. આ આંકડો આ સમયગાળા દરમિયાન લગભગ બે ગણો વધારો દર્શાવે છે.

વિવિધ કેપિટલ ગૂડ્ઝ સેક્ટર્સ અને હેવી એન્જિનિયરિંગ ઇક્વિપમેન્ટ્સમાં ઉત્પાદન (મૂલ્ય ₹ કરોડમાં)

કેટેગરી	2019-20	2024-25	% વધારો
અર્થમોવિંગ અને માઇનિંગ મશીનરી	31,028	80,750	160.3%
પ્રિન્ટિંગ મશીનરી	12,678	29,716	134.4%
મશીન ટૂલ્સ	6,152	14,286	132.2%
પ્લાસ્ટિક-પ્રોસેસિંગ મશીનરી	2,350	4,827	105.4%
હેવી ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ ઇક્વિપમેન્ટ	1,79,199	3,64,706	103.5%
ફૂડ-પ્રોસેસિંગ મશીનરી	7,547	15,249	102.1%
ટેક્સટાઇલ મશીનરી	5,355	10,461	95.4%
ડાઇઝ, મોલ્ડ્સ અને પ્રેસ ટૂલ્સ	13,682	18,400	34.5%
પ્રોસેસ પ્લાન્ટ ઇક્વિપમેન્ટ	29,250	31,505	7.7%

સ્રોત: ભારે ઉદ્યોગ મંત્રાલય

મેક ઇન ઇન્ડિયા હેઠળ સુધારાઓની યાત્રા

મેક ઇન ઇન્ડિયાની સુધારા યાત્રા સ્થાનિક ઉત્પાદન માટેના સમર્થન સાથે સરળ રોકાણ અને વ્યવસાયિક પ્રક્રિયાઓને જોડે છે. તાજેતરની પહેલો આ પગલાં પર આધારિત છે, જે કમ્પોનન્ટ્સ, વ્યૂહાત્મક સામગ્રીઓ અને વિશિષ્ટ ટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

મેક ઇન ઇન્ડિયા હેઠળની મુખ્ય પહેલો

ભારતની રોકાણકારો માટે અનુકૂળ નીતિ અમુક વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોને બાદ કરતાં મોટાભાગના ક્ષેત્રોમાં ઓટોમેટિક રૂટ દ્વારા 100% વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI) ની મંજૂરી આપે છે. 2014-15 થી 2025-26 દરમિયાન સંચિત એફડીઆઈ USD 843 બિલિયન પર પહોંચી ગયું છે, જે અગાઉના બાર વર્ષના સમયગાળાની સરખામણીમાં 169% નો વધારો દર્શાવે છે.

નેશનલ સિંગલ વિન્ડો સિસ્ટમ (NSWS) વ્યવસાયોને જરૂરી મંજૂરીઓની ઓળખ કરવામાં અને સામાન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા અરજી કરવામાં મદદ કરે છે. તે હાલમાં 34 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 327 થી વધુ કેન્દ્રીય મંજૂરીઓ અને 3452 રાજ્ય મંજૂરીઓની ઍક્સેસ પ્રદાન કરે છે.

21 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, આ પ્લેટફોર્મ વાર્ષિક સરેરાશ 3.06 લાખથી વધુ અરજીઓ સંભાળે છે. તેણે પ્રોપ્રાઇટરશિપ, કંપનીઓ, LLP અને વિદેશી સંસ્થાઓ સહિત 5.69 લાખથી વધુ બિઝનેસ એન્ટિટીઝને પણ ઓનબોર્ડ કરી છે.

ઇન્ડિયા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ લેન્ડ બેંક (IILB) એ એક કેન્દ્રિય GIS-સક્ષમ પ્લેટફોર્મ છે જે સમગ્ર ભારતમાં ઔદ્યોગિક જમીન પર અધતન સ્થાનિક અને બિન-સ્થાનિક માહિતી પ્રદાન કરે છે. મે 2026 સુધીમાં, પ્લેટફોર્મે ~6.98 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર ધરાવતા 4,220 ઔદ્યોગિક પાર્કનું મેપિંગ કર્યું હતું.

ઓક્ટોબર 2021 માં લોન્ચ કરાયેલ પીએમ ગતિ શક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન, કેન્દ્રીય મંત્રાલયો/વિભાગો અને રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો વચ્ચે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્લાનિંગ અને સંકલિત અમલીકરણને સક્ષમ બનાવે છે. તે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ પર માહિતગાર નિર્ણયોને સમર્થન આપવા માટે જિયોસ્પેશિયલ ડેટા, સેટેલાઇટ ઇમેજરી અને API ઇન્ટિગ્રેશનનો ઉપયોગ કરે છે.

આ ફ્રેમવર્ક હેઠળ, નેટવર્ક પ્લાનિંગ ગ્રુપ (NPG) યોજનાના તબક્કે મુખ્ય કેન્દ્રીય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનું મૂલ્યાંકન કરે છે. તે સંકલન, પરિવહનના સાધનો વચ્ચે કનેક્ટિવિટી, લાસ્ટ-માઇલ લિંક્સ અને પ્રોજેક્ટ સ્થાનોની આસપાસના વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

11 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, NPG એ ~₹18.66 લાખ કરોડ મૂલ્યના 396 પ્રોજેક્ટ્સનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું. જેમાંથી, અમલીકરણ હેઠળના 198 સહિત 256 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાઓ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઓટોમોબાઇલ્સ, સોલર પીવી મોડ્યુલ્સ, સ્પેશિયાલ્ટી સ્ટીલ અને ટેક્સટાઇલ સહિત 14 ક્ષેત્રોમાં વર્ધક ઉત્પાદન અને વેચાણને પ્રોત્સાહિત કરે છે.

જૂન 2026 સુધીમાં, આ યોજનાઓએ રોકાણમાં ₹2.40 લાખ કરોડ આકર્ષ્યા છે અને ઉત્પાદન અને વેચાણમાં ₹22.66 લાખ કરોડથી વધુ રકમ ઊભી કરી છે. તેમણે ₹15.20 લાખ કરોડથી વધુની નિકાસને પણ સમર્થન આપ્યું હતું અને 14 લાખથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કર્યું હતું.

જાન્યુઆરી 2016 માં લોન્ચ કરવામાં આવેલ, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયાનો ઉદ્દેશ્ય નવીનતાને પોષવાનો, સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો આપવાનો અને ભારતના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, ~2.54 લાખ સંસ્થાઓને આ પહેલ હેઠળ સ્ટાર્ટઅપ તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે.

તાજેતરની પહેલો દ્વારા મેન્યુફેક્ચરિંગને પ્રગાઢ બનાવવું

યોજનાનું નામ	મુખ્ય વિશેષતાઓ
સ્પેશિયાલ્ટી સ્ટીલ માટે પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમ (PLI 1.2)   (નવેમ્બર 2025 માં ત્રીજો તબક્કો લોન્ચ થયો)	ત્રીજો તબક્કો અદ્યતન અને ઉભરતી સ્ટીલ કેટેગરીઝને આવરી લે છે. આમાં સુપર એલોય, CRGO સ્ટીલ, સ્ટેનલેસ સ્ટીલ લોંગ અને ફ્લેટ પ્રોડક્ટ્સ, ટાઇટેનિયમ એલોય અને કોટેડ સ્ટીલનો સમાવેશ થાય છે.
સિન્ટર્ડ રેર અર્થ પરમાનેન્ટ મેગ્નેટ્સના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાની યોજના   (ડિસેમ્બર 2025 માં અધિસૂચિત)	સિન્ટર્ડ NdFeB-પ્રકારના રેર-અર્થ પરમાનેન્ટ મેગ્નેટ માટે 6,000 MTPA ની સંકલિત ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવા માટે ₹7,280 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
ભારત ઔદ્યોગિક વિકાસ યોજના (BHAVYA)   (માર્ચ 2026 માં મંજૂર)	સંકલિત ઔદ્યોગિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે 100 રોકાણ-તૈયાર, વિશ્વસ્તરીય ઔદ્યોગિક પાર્ક વિકસાવવા માટે ₹33,660 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
મોબાઈલ ફોન મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્કીમ (MPMS)   (જુલાઈ 2026 માં મંજૂર)	નાણાંકીય વર્ષ 2026-27 થી નાણાકીય વર્ષ 2030-31 માટે મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદનને સ્કેલ કરવા અને સ્થાનિક મૂલ્ય વર્ધનને ઊંડું બનાવવા માટે ₹62,500 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય સપ્લાય-ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવાનો અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો પણ છે.
સેમિકોન 2.0 (Semicon 2.0)   (જુલાઈ 2026 માં મંજૂર)	ભારતના સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ માટે સતત, લાંબા ગાળાના સમર્થન પ્રદાન કરવા માટે ₹1,27,500 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ સમર્થન ડિઝાઇન, મેન્યુફેક્ચરિંગ, એડવાન્સ્ડ પેકેજિંગ, સામગ્રી, સાધનો, સંશોધન અને પ્રતિભા વિકાસને આવરી લે છે.
ભારત ઔદ્યોગિક વિકાસ યોજના રસાયણ (BHAVYA Rasayan)   (24 જુલાઈ 2026 ના રોજ મંજૂર)	ભારતમાં ત્રણ સમર્પિત કેમિકલ પાર્કની સ્થાપનાને સુવિધાજનક બનાવવા માટે ₹3,030 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.

નિષ્કર્ષ

'મેક ઇન ઇન્ડિયા' બાર વર્ષ પૂરા કરી રહ્યું છે, ત્યારે તે ઉત્પાદન અને રોકાણના સ્થળ તરીકે ભારતની સ્થિતિને સતત મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.

આ પહેલ હવે માત્ર વધુ વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવાથી આગળ વધીને ભારતમાં બનાવવા માટે જરૂરી કૌશલ્યો, ટેકનોલોજી અને ક્ષમતાના નિર્માણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જેમ-જેમ આ પાયાઓ પરિપક્વ થાય છે, ભારતીય મેન્યુફેક્ચરિંગ દેશમાં વધુ મૂલ્ય ઊભું કરવા અને વૈશ્વિક બજારોમાં વિશ્વાસ સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે સજ્જ છે.

Cabinet:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288863&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2284789&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2284784&reg=48&lang=2

Ministry of Defence:

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2180339&reg=48&lang=2

Ministry of Commerce & Industry:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246085&reg=48&lang=2

https://www.makeinindia.com/about

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2101785&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2271031&reg=48&lang=2

https://www.nsws.gov.in/about-us

https://www.nsws.gov.in/portal/approvalsandregistrations

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2271031&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2297818&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2270334&reg=48&lang=2

https://www.startupindia.gov.in/

Ministry of Electronics & IT:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291171&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2234574&lang=2&reg=3

Ministry of Heavy Industries:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224549&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2199441&lang=1&reg=3

https://heavyindustries.gov.in/sites/default/files/2025-12/scheme_notification_0.pdf

Ministry of Steel:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2186218&reg=48&lang=2

Ministry of Railways:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2118452&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2248962&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1753953

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2282449&lang=1&reg=20

Ministry of Chemicals and Fertilizers:

https://pharma-dept.gov.in/sites/default/files/Annual%20Report%202025-26.pdf

Ministry of Statistics & Programme Implementation:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2298236&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2304222&lang=2&reg=48

Ministry of Science & Technology:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2243033&lang=1&reg=3

Ministry of New and Renewable Energy:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2116602&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250039&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2271289&lang=1&reg=3

Department of Atomic Energy:

https://www.nfc.gov.in/news-and-events.html

Indian Space Research Organisation (ISRO):

https://www.isro.gov.in/vikram3201.html

PIB Archives:

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150923&lang=1&reg=20

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286949&lang=1&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=158442&lang=9&reg=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=154717&lang=1&reg=20

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=156676&lang=2&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2270740&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160099&ModuleId=3&reg=48&lang=1

Click here to see pdf

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2314623) મુલાકાતી સંખ્યા : 13