શહેરી ભારતમાં દરેક સ્વચ્છ શેરી પાછળ પાયાની સુવિધાઓ અને પ્રણાલીઓની એક શૃંખલા રહેલી છે જે શહેરો દ્વારા પેદા થતા કચરાનું વ્યવસ્થાપન કરે છે. દરેક મોટું ભારતીય શહેર કચરો પેદા કરે છે જે ઘરો, બજારો, સંસ્થાઓ, વ્યાવસાયિક સ્થાપનો અને જાહેર સ્થળોએથી આવે છે. આમાંનો મોટાભાગનો કચરો ડમ્પસાઇટ્સ તરફ નિર્દેશિત થાય છે, જ્યાં તે સમય જતાં એકઠો થાય છે અને લેગસી વેસ્ટ સાઇટ્સ બનાવે છે. આ પડકારનો સામનો કરવા માટે, ઓક્ટોબર 2014માં સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન (SBM-U) શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

12 વર્ષથી વધુ સમય દરમિયાન, SBM-U પાયાની સ્વચ્છતાથી આગળ વધીને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. તેનું ધ્યાન હવે શહેરી કચરાનું વ્યવસ્થાપન કરવા અને શહેરોને રહેવા, કામ કરવા અને એકઠા થવા માટે વધુ સારા સ્થળો બનાવવા પર વિસ્તરે છે. ઓક્ટોબર 2021માં શરૂ કરાયેલા સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન 2.0 હેઠળ, સમગ્ર ભારતમાં શહેરો લેગસી ડમ્પસાઇટ્સને ઉત્પાદક અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ સ્થળોમાં રૂપાંતરિત કરવાનું કામ હાથ ધરી રહ્યા છે. આ પ્રયાસનો વ્યાપ જાન્યુઆરી અને ડિસેમ્બર 2025 વચ્ચે ઉપચારિત કરવામાં આવેલા 3.66 કરોડ મેટ્રિક ટન લેગસી વેસ્ટમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ સમય દરમિયાન, 29 રાજ્યોના 459 અર્બન લોકલ બોડીઝે સંપૂર્ણ ડમ્પસાઇટ રેમિડિએશન હાંસલ કર્યું હતું. આ મિશન હેઠળની લક્ષ્ય ઝીરો ડમ્પસાઇટ (Lakshya Zero Dumpsite) પહેલ રાજ્યો અને અર્બન લોકલ બોડીઝમાં આવી સાઇટ્સને વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉપચારિત કરવા માટે એક સંરચિત અને સમયબદ્ધ પ્રયાસને વેગ આપી રહી છે.

ગોરખપુર

ગોરખપુર, ઉત્તર પ્રદેશમાં, એક 40-એકરની સાઇટ એક સમયે એકઠા થયેલા મ્યુનિસિપલ કચરાના ઊંચા ટેકરા તરીકે ઉભી હતી. સાત વર્ષ સુધી, તેણે શહેરની પ્રાથમિક કચરા નિકાલ સાઇટ તરીકે સેવા આપી. કચરાના વધતા ટેકરાએ આસપાસના પર્યાવરણને અસર કરી અને નજીકના રહેવાસીઓ માટે મુશ્કેલ જીવનશૈલી પરિસ્થિતિઓ ઊભી કરી. બાયોમાઇનિંગ દ્વારા સાઇટને વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉપચારિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં દરરોજ લગભગ 400 ટન કચરા પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયાએ એકઠા થયેલા કચરાને રિફ્યુઝ-ડિરાઇવ્ડ ફ્યુઅલ, કાળી માટી, રિસાયકલેબલ અને ઇનર્ટ મટિરિયલમાં અલગ કર્યો. પુનઃપ્રાપ્ત કરાયેલી કાળી માટીનો ઉપયોગ નીચાણવાળા વિસ્તારોને પૂરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે રિફ્યુઝ-ડિરાઇવ્ડ ફ્યુઅલ કો-પ્રોસેસિંગ માટે સિમેન્ટ ઉદ્યોગોમાં ગયું હતું. ધીમે ધીમે, કચરાના ટેકરાએ પુનઃપ્રાપ્ત કરાયેલી જમીન માટે માર્ગ આપ્યો.

ઈમેજ 1: ગોરખપુર, ઉત્તર પ્રદેશમાં ડમ્પસાઇટ

એકઠા થયેલા કચરાને સાફ કરવાથી આગળ રૂપાંતરણ ચાલુ રહ્યું. સમગ્ર 40-એકરની સાઇટને કચરે સે કંચન રાપ્તી ઇકો પાર્કમાં વિકસાવવામાં આવી હતી. નવા જાહેર સ્થાનમાં હવે લીલા લૉન, વૉકિંગ અને જોગિંગ ટ્રેક અને ચિલ્ડ્રન પ્લે એરિયાનો સમાવેશ થાય છે. એક ઓપન જીમ, યોગ ઝોન, સોલર લાઈટિંગ અને વોટર કન્ઝર્વેશન સ્ટ્રક્ચર્સ તેના જાહેર ઉપયોગનો વધુ વિસ્તાર કરે છે. પાર્કમાં ફૂડ કોર્ટ, પાર્કિંગ સુવિધાઓ અને અન્ય સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. રિસાયકલ કરાયેલા કચરાના મટિરિયલ્સમાંથી બનાવેલા કેટલાંક ઇન્સ્ટોલેશન્સ સંસાધન પુનઃપ્રાપ્તિની શક્યતાઓને રેખાંકિત કરે છે. આ પાર્કે સ્થાનિક આજીવિકા માટે પણ જગ્યા ઊભી કરી છે. મહિલા સંચાલિત સ્વસહાય જૂથ શક્તિ કી રસોઈ પાર્કની અંદર એક રેસ્ટોરન્ટ ચલાવે છે. આજે, આ પાર્ક દરરોજ લગભગ 500 મુલાકાતીઓને આકર્ષિત કરે છે. એક સમયે એકઠા થયેલા કચરાથી વ્યાખ્યાયિત થયેલી સાઇટ આમ મનોરંજન અને સમુદાય જીવન માટેનું સ્થાન બની ગઈ છે.

દિલ્હી

દિલ્હી ગોરખપુર એ એકમાત્ર સફળ ઉદાહરણ નથી. રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં, બીજો એક ઊંચો ટેકરો સતત ઘટી રહ્યો છે. ભલસ્વા ડમ્પસાઇટ, જે લગભગ 70 એકરમાં ફેલાયેલી છે, તે એક સમયે લેગસી વેસ્ટનો વિશાળ જથ્થો ધરાવતી હતી. જુલાઈ 2022 થી, સાઇટ પર સતત મિશન મોડમાં બાયોમાઇનિંગ હાથ ધરવામાં આવી રહ્યું છે.

ઈમેજ 2: ભલસ્વા, દિલ્હીમાં ડમ્પસાઇટ

સપ્ટેમ્બર 2025માં, વાર્ષિક સ્વચ્છતા હી સેવાસ્વચ્છતા અભિયાન રાષ્ટ્રીય સ્તરે ભલસ્વા ખાતેથી શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સાઇટને ઝડપી રેમિડિએશન માટે હાથ ધરવામાં આવી હતી. નવેમ્બર 2025 lમાં, ડમ્પસાઇટ રેમિડિએશન એક્સીલેરેટર પ્રોગ્રામ (DRAP) શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ દેશવ્યાપી, મિશન-મોડ પહેલ સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન 2.0 હેઠળ બાકીની ડમ્પસાઇટ્સના રેમિડિએશનને ફાસ્ટ-ટ્રેક કરે છે.

DRAP ના ભાગ રૂપે, ભલસ્વામાં હવે પરિણામો દૃશ્યમાન છે. મે 2026 સુધીમાં, સાઇટનો અડધાથી વધુ ભાગ પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યો હતો, અને 31 જુલાઈ 2026 સુધીમાં, 99.07 લાખ મેટ્રિક ટન લેગસી વેસ્ટનો ઉપચાર કરવામાં આવ્યો હતો.

કામ માત્ર જૂના કચરાને હટાવવાથી આગળ વધે છે. અગ્નિ-નિવારણના પગલાં, લીચેટ વ્યવસ્થાપન અને અન્ય પર્યાવરણીય સુરક્ષાત્મક પગલાં સાઇટની આસપાસ સુરક્ષાને સમર્થન આપે છે. લેન્ડફિલ ખાતે તાજા કચરા પર પ્રક્રિયા કરવા માટે નવું સોંપાયેલ કામ પણ ઝડપી બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. ધ્યેય નવા લેગસી વેસ્ટને ફરીથી જમા થતો રોકવાનો છે.

નાગપુર

નાગપુરમાં, ભાંડેવાડી ડમ્પિંગ યાર્ડને કાર્યરત વેસ્ટ-પ્રોસેસિંગ ફેસિલિટીમાં પુનઃઆકાર આપવામાં આવી રહ્યો છે. 30 લાખથી વધુ લોકોનું ઝડપથી વધતું શહેર હોવાને કારણે, નાગપુર ઘરો, બજારો, સંસ્થાઓ અને જાહેર સ્થળોએથી કચરો પેદા કરે છે. કચરાનો મોટો હિસ્સો ભાંડેવાડી ડમ્પિંગ યાર્ડમાં જતો હતો, જે સમય જતાં એક મોટો લેગસી વેસ્ટ સાઇટ બની ગયો હતો.

શહેરે ખુલ્લામાં ડમ્પિંગ કરવાને બદલે વૈજ્ઞાનિક કચરા વ્યવસ્થાપન તરફ જવાનું પસંદ કર્યું. લેગસી વેસ્ટને પદ્ધતિસર રીતે ખોદવામાં આવ્યો, અલગ કરવામાં આવ્યો અને પ્રક્રિયા કરવામાં આવી. 10 લાખ મેટ્રિક ટનથી વધુ એકઠા થયેલા કચરા પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવી છે, જેણે એક સમયે કચરા નીચે બંધ થયેલી એકર કિંમતી જમીનને પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં સક્ષમ બનાવી છે.

ઈમેજ 3: ભાંડેવાડી ડમ્પિંગ યાર્ડ, નાગપુર

વાર્તા પુનઃપ્રાપ્તિ સાથે સમાપ્ત થઈ નથી. આ સાઇટ હવે ઇન્ટિગ્રેટેડ મ્યુનિસિપલ સોલિડ વેસ્ટ પ્રોસેસિંગ ફેસિલિટી છે. અહીં, સામગ્રી પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે, કચરામાંથી ખાતર બનાવવામાં આવે છે અને કચરામાંથી મેળવેલું બળતણ (waste-derived fuel) ઉત્પન્ન થાય છે. આધુનિક મશીનો કચરા પર પ્રક્રિયા કરે છે, જ્યારે રીયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને CCTV નજીકથી નજર રાખે છે. ધૂળ નિયંત્રણ અને લીચેટ ટ્રીટમેન્ટ આસપાસના વિસ્તારને સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરે છે.

આ રૂપાંતરણે શહેર માટે લાભો લાવ્યા છે. લેન્ડફિલ્સ પર નિર્ભરતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટી છે. હવા, પાણી અને જમીનની ગુણવત્તામાં સુધારો થયો છે, સાથે આસપાસના વિસ્તારોમાં જાહેર આરોગ્યમાં પણ સુધારો થયો છે. શહેરે કમ્પોસ્ટિંગ પ્લાન્ટ્સ, મોડ્યુલર પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ અને કન્સ્ટ્રક્શન એન્ડ ડિમોલિશન વેસ્ટ સિસ્ટમ્સ પણ ઉમેરી છે. અહીં, કચરાને હવે જવાબદારી તરીકે નહીં, પરંતુ પુનઃપ્રાપ્ત કરવા માટેના સંસાધન તરીકે જોવામાં આવે છે.

રાયચૂર

રાયચૂર, કર્ણાટકમાં, પુનઃપ્રાપ્ત કરાયેલી જમીન એક અલગ સ્વરૂપ લઈ રહી છે, જેમાં યાકલાસપુરા ડમ્પસાઇટની 35 એકર જમીનને વૈજ્ઞાનિક લેગસી વેસ્ટ રેમિડિએશન દ્વારા રૂપાંતરિત કરવામાં આવી રહી છે. આશરે 62,252 મેટ્રિક ટન કચરા પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવી છે, જેનાથી લગભગ 22 એકર શહેરી જમીન પુનઃપ્રાપ્ત થઈ છે.

ઈમેજ 4: યાકલાસપુરા ડમ્પસાઇટ, રાયચૂર, કર્ણાટક

પુનઃસ્થાપિત કરાયેલી સાઇટનો એક ભાગ હવે ટકાઉ જમીન ઉપયોગને સમર્થન આપે છે, જેમાં આશરે 5-7 એકરમાં ફેલાયેલ મિયાવાકી જંગલ (Miyawaki forest) નો સમાવેશ થાય છે. તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ભૂતપૂર્વ ડમ્પસાઇટને સમૃદ્ધ પર્યાવરણીય ક્ષેત્રમાં પરિવર્તિત કરી શકાય છે. લીલોતરી વધારવા, જૈવવિવિધતાને સમર્થન આપવા અને જમીનને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે આશરે 60,000 વાંસ અને સ્થાનિક છોડ વાવવામાં આવી રહ્યા છે. વૃક્ષારોપણ 5 જૂન 2026 ના રોજ શરૂ થયું હતું, જે સાઇટનું ઉદ્ઘાટન વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસે કરવામાં આવ્યું હતું. યાકલાસપુરા રૂપાંતરણ એ માત્ર કચરાના રેમિડિએશન કરતાં વધુ છે. આ પહેલ "ટોક્સિક વેસ્ટ ટુ ઇકોલોજિકલ વેલ્થ" (Toxic Waste to Ecological Wealth) ના ખ્યાલની આસપાસ વિકસાવવામાં આવી છે. તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે પુનઃપ્રાપ્ત કરાયેલી ડમ્પસાઇટની જમીન પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપન અને ટકાઉ શહેરી વિકાસને સમર્થન આપી શકે છે.

સફાઈથી આગળ ચળવળ

 પુનઃપ્રાપ્ત કરાયેલી ડમ્પસાઇટ એ પુનઃપ્રાપ્ત કરાયેલી જમીન કરતાં વધુ છે. તે શહેરો દ્વારા પેદા થતા કચરાના વ્યવસ્થાપન માટે બદલાતા અભિગમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ગોરખપુર, દિલ્હી, નાગપુર અને રાયચૂરમાં, પેટર્ન સમાન છે. કચરાના પહાડોને ખોદવામાં આવે છે, વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે અને તેને પાછી વાપરી શકાય તેવી જમીનમાં ફેરવવામાં આવે છે.

માત્ર મશીનો અને પ્લાન્ટ્સ આને કાયમી બનાવી શકતા નથી. સિટી સોલિડ વેસ્ટ એક્શન પ્લાન્સ, SBM-U પોર્ટલ પર ટ્રેક કરાયેલી પ્રગતિ અને વાર્ષિક સ્વચ્છ સર્વેક્ષણ રેન્કિંગ રીબન કાપ્યાના લાંબા સમય પછી પણ કામને યોગ્ય માર્ગે રાખે છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સંસ્થાઓ મળીને એક વખતની સફાઈને કાયમી પ્રણાલીમાં ફેરવે છે. સ્વચ્છ ભારત મિશન-અર્બન સ્વચ્છતાથી શરૂ થયું હતું, પરંતુ તે તેનાથી ઘણું આગળ વધી ગયું છે. તે હવે શહેરો કેવી રીતે જમીન પુનઃપ્રાપ્ત કરે છે, પર્યાવરણને પુનઃસ્થાપિત કરે છે અને જાહેર સ્થાનોનું નિર્માણ કરે છે જ્યાં લોકો રહે છે, કામ કરે છે અને એકઠા થાય છે તેને નવો આકાર આપી રહ્યું છે.

સંદર્ભ

આવાસ અને શહેરી બાબતોનું મંત્રાલય https://www.mohua.gov.in/static/uploads/2026/06/474a0fe6915bd7c7c3dd7b7502583882.pdf https://sbmurban.org/storage/app/media/newsletter/english/Swachh_Vaarta_May_June_26_eng/swachh-vartamayjune-26eng-1.pdf https://sbmurban.org/nagpurDumpsite https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292957&reg=48&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287849&reg=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2300806&reg=48&lang=1 https://x.com/PIB_India/status/2089644082146812313

pdf જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2313213) મુલાકાતી સંખ્યા : 20