નાણા મંત્રાલય
“વિકસિત ભારત તરફ ભારતની સફર માટે ફાઇનાન્સિંગ” પરની પરિષદ આજે નવી દિલ્હીમાં સંપન્ન થઈ
પ્રથમ દિવસ મેક્રોઇકોનોમિક પ્રાથમિકતાઓ, બચત, રોકાણ અને નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા પર કેન્દ્રિત હતો; બીજો દિવસ કૃષિ પરિવર્તન, ઊર્જા સંક્રમણ પર કેન્દ્રિત હતો અને તેમાં ટેકનોલોજીની ભૂમિકા, બેંકિંગ અને GSDP માપવાના પાસાઓ પરના ટૂંકા સત્રોનો સમાવેશ થતો હતો
પોસ્ટેડ ઓન:
19 SEP 2026 9:23PM by PIB Ahmedabad
રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વિધાનમંડળ ધરાવતા નાણા મંત્રીઓ અને નાણા સચિવો, એકેડેમિયા, ઉદ્યોગ, બેંકિંગ અને નીતિ નિર્માણના નિષ્ણાતો સાથે “વિકસિત ભારત તરફ ભારતની સફર માટે ફાઇનાન્સિંગ” પરની પરિષદ આજે નવી દિલ્હીમાં સંપન્ન થઈ. આ પરિષદમાં ભારતીય નાણાકીય જરૂરિયાતો અને સતત, સમાવેશી અને વ્યાપક આધાર ધરાવતા વિકાસના માર્ગો પર બે દિવસ દરમિયાન શ્રેણીબદ્ધ વિચારમંથન જોવા મળ્યું હતું.
બે દિવસીય પરિષદમાં કેન્દ્રીય નાણાં અને કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રી ઉપસ્થિત રહ્યા હતા અને અસમ, દિલ્હી, ગોવા, હરિયાણા, જમ્મુ અને કાશ્મીર, કેરળમ, મણિપુર, મેઘાલય, નાગાલેન્ડના મુખ્યમંત્રીઓ; અરુણાચલ પ્રદેશ, બિહાર અને ઓડિશાના નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ; અને આંધ્રપ્રદેશ, અસમ, ગુજરાત, હિમાચલ પ્રદેશ, ઝારખંડ, મહારાષ્ટ્ર, તામિલનાડુ, ત્રિપુરા, યુપી, ઉત્તરાખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળના નાણા મંત્રીઓ ઉપરાંત રાજ્યો અને નાણા મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
પ્રથમ દિવસ
પ્રથમ દિવસે, નાણા મંત્રાલયના આર્થિક બાબતોના વિભાગ (DEA) ના સચિવ શ્રીમતી અંજુરાધા ઠાકુરે સહભાગીઓનું સ્વાગત કર્યું હતું અને ઉદ્ઘાટન સત્રમાં સંદર્ભ રજૂ કર્યો હતો.
શ્રીમતી ઠાકુરે રેખાંકિત કર્યું હતું કે આ પ્રકારની પ્રથમ પરિષદ જાહેર અને ખાનગી ફાઇનાન્સ સંબંધિત મુદ્દાઓને એકસાથે લાવીને, એકેડેમિયા, ઉદ્યોગ, બેંકિંગ અને નીતિ નિર્માણના નિષ્ણાતોને એકત્ર કરીને લાંબા ગાળાના અને વ્યાપક કેનવાસને અપનાવે છે. રાજ્યોએ તેમના દ્રષ્ટિકોણ શેર કર્યા હતા અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિકસિત ભારત તરફની સફર કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેની ઊંડી પૂરકતા અને બહુ-સ્તરીય ભાગીદારી પર આધારિત છે. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે મેક્રોઇકોનોમિક સ્થિરતા અને નાણાકીય વિવેકબુદ્ધિને વૈશ્વિક માન્યતા મળી છે, જેમાં છેલ્લા 16-17 મહિનામાં મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય રેટિંગ એજન્સીઓ દ્વારા ચાર સાર્વભૌમ રેટિંગ અપગ્રેડનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં JCR એ તાજેતરમાં ભારતને BBB+ થી A- સુધી એક નોચ અપગ્રેડ કર્યું છે.
DEA સચિવે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિકસિત ભારત પ્રાપ્ત કરવા માટેના પરિવર્તનના સ્કેલને માત્ર સરકારી બજેટ દ્વારા પૂરો કરી શકાય તેમ નથી. ખાનગી-ક્ષેત્રનું ફાઇનાન્સિંગ, નવીન ફાઇનાન્સિંગ મિકેનિઝમ્સ અને સરકારના તમામ સ્તરો વચ્ચે મજબૂત સહયોગ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.
તેમણે સભાને માહિતગાર કર્યા હતા કે રાજ્યોની ભાગીદારી વાળા કાર્યકારી જૂથો થીમેટિક વિચારમંથનને આગળ ધપાવશે અને વિષયગત/ક્ષેત્રીય ફાઇનાન્સિંગ જરૂરિયાતો અને અમલીકરણ યોગ્ય ભલામણોની ઓળખ કરશે.
મહારાષ્ટ્ર સરકારના ભૂતપૂર્વ અપર મુખ્ય સચિવ શ્રી સુધીર શ્રીવાસ્તવે ઉદ્ઘાટન સત્રમાં રાજ્યોના ફાઇનાન્સિંગ પરિપ્રેક્ષ્ય પર એક પ્રેઝન્ટેશન આપ્યું હતું.
તેમના મુખ્ય સંબોધનમાં, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇકોનોમિક ગ્રોથના પ્રમુખ અને લાઇફ ટ્રસ્ટી તથા 15મા નાણા પંચ (XVFC) ના અધ્યક્ષ શ્રી એન. કે. સિંહે ભારતની મજબૂત મેક્રોઇકોનોમિક પાયા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને નાણાકીય વર્ષ 2026-27 ના Q1 માં 7.8 ટકા GDP વૃદ્ધિ અને જાપાન ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સી દ્વારા BBB+ થી A- સુધી તાજેતરના અપગ્રેડની નોંધ લીધી હતી.
તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતનો ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક સેવિંગ્સ રેટ, જે હાલમાં જીડીપીના લગભગ 34 ટકા છે, તેને વિકસિત ભારત માટે જરૂરી 7-8 ટકા વૃદ્ધિ દર જાળવી રાખવા માટે 38-40 ટકા તરફ વધારવાની જરૂર છે. નાણાકીય ટકાઉપણું પર, શ્રી સિંહે રાજ્ય-વાર દેવાની ટકાઉપણાની આકારણીઓની હિમાયત કરી હતી, અને બજેટ બહારના ઉધાર, ગેરંટી, બાકી રકમો અને રાજ્યની માલિકીની સંસ્થાઓ દ્વારા ઉધાર મેળવવાનો હિસાબ આપવા સહિત વધુ નાણાકીય પારદર્શિતા પર ભાર મૂક્યો હતો. મહેસૂલ એકત્રીકરણ પર, તેમણે અવલોકન કર્યું કે મોટો અવસર માત્ર કરના દરો વધારવાને બદલે માહિતીનો લાભ લેવામાં રહેલો છે. એઆઈ (AI) અને મશીન લર્નિંગ, હાલના કર ડેટાબેઝ સાથે મળીને, પાલન છટકબારીઓ ઓળખવામાં, અસરકારક કર આધારને વ્યાપક બનાવવામાં અને મહેસૂલ એકત્રીકરણમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરી શકે છે. શ્રી સિંહે જાહેર સંસાધનોની ઉત્પ્રેરક ભૂમિકા સાથે, જાહેર ફાઇનાન્સથી ખાનગી મૂડી તરફ આગળ વધવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે દેશી અને વિદેશી રોકાણને સરળ બનાવવા માટે આગાહી કરી શકાય તેવા નિયમો, અમલીકરણ યોગ્ય કરારો, ઝડપી વિવાદ નિવારણ અને મજબૂત રોકાણ સંધિઓ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. ફેક્ટર-માર્કેટ સુધારાઓ પર, શ્રી સિંહે મૂડી, શ્રમ અને જમીનને નિર્ણાયક ક્ષેત્રો તરીકે ઓળખાવ્યા હતા, આપણા મૂડીના પ્રમાણમાં ઊંચા ખર્ચ પર સ્પર્શ કર્યો હતો, કૌશલ્ય, એપ્રેન્ટિસશીપ અને મજબૂત યુનિવર્સિટી-ઉદ્યોગ જોડાણો દ્વારા શ્રમ ઉત્પાદકતા પર ભાર મૂક્યો હતો, અને રાજ્યોને જમીન-ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા, મંજૂરીઓને સરળ બનાવવા અને ડિજિટલ જમીન રેકોર્ડને મજબૂત કરવા વિનંતી કરી હતી.
વિષયગત સત્રો
પ્રથમ વિષયગત સત્ર, "મેક્રોઇકોનોમિક ઓવરવ્યૂ," નું સંચાલન ઇન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયાના ચેરમેન શ્રી અજય સેઠ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. જે.પી. મોર્ગનના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને ચીફ ઇન્ડિયા ઇકોનોમિસ્ટ અને પ્રધાનમંત્રીની આર્થિક સલાહકાર પરિષદ (PM-EAC) ના પાર્ટ-ટાઇમ સભ્ય ડૉ. સજ્જિદ ઝેડ. ચિનોયે આ વિષયગત સત્રમાં મુખ્ય સંબોધન આપ્યું હતું.
પેનલે ત્રણ વિષયો પર વિચારમંથન કર્યું: "વિકસિત ભારત 2047 માટે બચત અને રોકાણના દરોમાં વધારો કરવો," સિટીબેંકના ચીફ ઇકોનોમિસ્ટ, ઇન્ડિયા ડૉ. સમીરન ચક્રવર્તી દ્વારા પ્રસ્તુત; "ઇનોવેટિવ ફાઇનાન્સ દ્વારા સક્ષમ, રાજ્ય કક્ષાએ ફિસ્કલ ગોલ્ડન રૂલ," ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચ, મુંબઈના પ્રોફેસર અશિમા ગોયલ દ્વારા સંબોધિત; અને "નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા સુધારવા અને સંસાધનો એકત્ર કરવા માટે પબ્લિક ફાઇનાન્સને મજબૂત બનાવવું," મદ્રાસ સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સના ડિરેક્ટર પ્રોફેસર એન. આર. ભાનુમૂર્તિ દ્વારા ચર્ચવામાં આવ્યું હતું.
એક વિશેષ સત્રમાં કોટક મહિન્દ્રા બેંકના સ્થાપક અને નોન-એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર શ્રી ઉદય કોટક ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
બીજો દિવસ
બીજા દિવસની શરૂઆત "કૃષિ ક્ષેત્રના પરિવર્તનનું નાણાકીય પોષણ/ફાઇનાન્સિંગ" સત્રથી થઈ હતી, જેનું સંચાલન કૃષિ વિભાગના ભૂતપૂર્વ સચિવ ડૉ. દેવેશ ચતુર્વેદી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. મુખ્ય સંબોધન એમસીએક્સ (MCX) ના પબ્લિક ઇન્ટરેસ્ટ ડિરેક્ટર અને ચેરમેન ડૉ. હર્ષ કુમાર ભાનવાલા દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું.
પેનલે સમુન્નાતિના સ્થાપક અને નોન-એક્ઝિક્યુટિવ ચેરમેન શ્રી અનિલ કુમાર એસજી સાથે "બજાર પહોંચ અને વિશ્વસનીય કૃષિ ફાઇનાન્સિંગ"; જ્હોન્સ હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી, યુએસએના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડૉ. સૌમિત્રો ચેટર્જી સાથે "લણણી પછીનું માર્કેટિંગ, લોજિસ્ટિક સપોર્ટ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ફૂડ પ્રોસેસિંગના મુદ્દાઓ"; અને ઇન્ટરનેશનલ ફંડ ફોર એગ્રીકલ્ચરલ ડેવલપમેન્ટ (IFAD) ના કન્ટ્રી ડિરેક્ટર અને સાઉથ એશિયા હબના વડા ડૉ. માર્ક ડે સોસા શીલ્ડ સાથે "કૃષિ પરિવર્તનના સંદર્ભમાં સ્કેલ અપ કરી શકાય તેવા અથવા શોધવાની જરૂર હોય તેવા નાણાકીય સાધનો પર IFAD નો અનુભવ" ની તપાસ કરી હતી.
ત્રીજા વિષયગત સત્ર, "ઊર્જા સંક્રમણનું નાણાકીય પોષણ/ફાઇનાન્સિંગ," નું સંચાલન ઉર્જા મંત્રાલયના ભૂતપૂર્વ સચિવ શ્રી અલોક કુમાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રધાનમંત્રીના સલાહકાર શ્રી તરુણ કપૂરે આ સત્ર માટે મુખ્ય સંબોધન આપ્યું હતું.
પેનલના સભ્યોએ ઇન્ડીગ્રીડના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર શ્રી હર્ષ શાહ સાથે "પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા અને ટ્રાન્સમિશન સંપત્તિઓનું ફાઇનાન્સિંગ"; ટાટા પાવરના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર ડૉ. પ્રવીર સિંહા સાથે "બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ (BESS), પમ્પડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ (PSP) અને અન્ય એનર્જી સ્ટોરેજ સોલ્યુશન્સનું ફાઇનાન્સિંગ"; અને વર્લ્ડ બેંકના સાઉથ એશિયા રીજનના પ્રેક્ટિસ મેનેજર અને એનર્જી એન્ડ માઇનિંગ સેક્ટર્સના વડા શ્રી રાહુલ કિટ્ચલુ સાથે "કાર્બન કેપ્ચર, યુટિલાઇઝેશન એન્ડ સ્ટોરેજ (CCUS) નું ફાઇનાન્સિંગ અને દેશના NDC લક્ષ્યાંકો માટે પ્રાધાન્ય સુનિશ્ચિત કરવા કાર્બન ક્રેડિટ્સ ફ્રેમવર્કની ડિઝાઇનિંગ" પર રજૂઆતો કરી હતી.
તમામ સત્રોમાં રાજ્ય સરકારો દ્વારા અનુભવોની વહેંચણીનો સમાવેશ થતો હતો, જે ફાઇનાન્સિંગ પ્રાથમિકતાઓ અને પડકારો પર દ્રષ્ટિકોણની આપ-લે કરવાની તક પૂરી પાડતો હતો.
વિશેષ સત્રો
બે વિશેષ-સત્ર રજૂઆતોમાં ભારતની વિકાસ યાત્રાના ઉભરતા પરિમાણોને સંબોધવામાં આવ્યા હતા. સ્ટેટિસ્ટિક્સ અને પ્રોગ્રામ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન મંત્રાલય (MoSPI) ના સચિવ ડૉ. સૌરભ ગર્ગે "ભારતની વિકસિત ભારત યાત્રાનું માપન: ગ્રોસ સ્ટેટ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GSDP) પરિપ્રેક્ષ્ય" રજૂ કર્યું; અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) ના સચિવ શ્રી એસ. ક્રિષ્નને "ભારતની વિકસિત ભારત તરફની સફરમાં નવા યુગની ટેકનોલોજીની ભૂમિકા" પર વાત કરી હતી.
સમાપન સત્ર
સમાપન સત્ર દરમિયાન તેમના વક્તવ્યમાં, ભારત સરકારના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર ડૉ. વી. અનંત નાગેશ્વરને અવલોકન કર્યું કે આ પરિષદે કેન્દ્ર અને રાજ્યો માટે સંસાધન નિર્માણ અને વહેંચણી પરની ચર્ચાઓથી આગળ વધવાની અને આગામી બે દાયકામાં ભારતના વિકાસના નાણાકીય પોષણ પર સામૂહિક રીતે વિચારમંથન કરવાની એક મૂલ્યવાન તક પૂરી પાડી છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ચર્ચાઓની ગુણવત્તા અને રાજ્યોએ જે ખુલ્લાપણું સાથે તેમના દ્રષ્ટિકોણ શેર કર્યા છે તેણે વાર્ષિક ધોરણે આ પરિષદ યોજવાના કેસને મજબૂત રીતે સ્થાપિત કર્યો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતનો બચત આધાર નોંધપાત્ર હતો અને તેને વધુ વધારવાની જરૂર પડશે, પરંતુ વિકસિત ભારત માટે જરૂરી રોકાણ એકત્ર કરવા માટે ખાનગી મૂડી દ્વારા વધુ નોંધપાત્ર ભાગીદારી આવશ્યક બનશે.
તેમણે રાજ્યો માટે ત્રણ પ્રાથમિકતાઓની રૂપરેખા આપી: અસરકારક સિંગલ-વિન્ડો ક્લિયરન્સ દ્વારા સમર્થિત જમીન, વીજળી અને લોજિસ્ટિક્સની ઉપલબ્ધતા દ્વારા ખાનગી રોકાણ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરવું; દેશી અને બહુપક્ષીય ફાઇનાન્સ સુધી પહોંચ સુલભ બનાવવા માટે મજબૂત પ્રોજેક્ટ-તૈયારી પાઇપલાઇન્સ અને વિશ્વસનીય પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ્સ દ્વારા રોકાણની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવો, તેની સાથે વિકાસની ક્ષમતા ધરાવતા વંચિત જિલ્લાઓ તરફ ધિરાણને દિશામાન કરવું; અને નાણાકીય અવરોધો છતાં રાજ્યોના પોતાના મૂડી ખર્ચને મજબૂત બનાવવો. આ સંદર્ભમાં, તેમણે 2031-32 સુધીમાં મૂડી ખર્ચને GSDP ના આશરે 2.4 ટકાથી વધારીને 3 ટકા કરવાના શ્રી સુધીર શ્રીવાસ્તવના પ્રસ્તાવનો સંદર્ભ આપ્યો હતો.
"વિકસિત ભારત એ વિકસિત રાજ્ય પર નિર્ભર કરે છે" તેના પર ભાર મૂકતા, ડૉ. નાગેશ્વરને રાજ્યો દ્વારા શેર કરવામાં આવેલી પદ્ધતિઓ, ચાલુ ડીરેગ્યુલેશન પ્રયાસો અને નિષ્ણાતની ભલામણોને આગળ લઈ જવા અને સ્પષ્ટ જવાબદારીઓ અને સમયમર્યાદા સાથે ભાગીદારીમાં પરિવર્તિત કરવા આહ્વાન કર્યું હતું. તેમણે ભારત સામેના બેવડા આદેશને રેખાંકિત કરીને સમાપન કર્યું: 2047 તરફની લાંબા ગાળાની વિકાસ યાત્રાને જાળવી રાખવી અને આગામી પાંચ વર્ષમાં સંસાધન એકત્રીકરણને ઝડપી બનાવવું, જ્યારે વૈશ્વિક ફાઇનાન્સિંગ તકો ઉપલબ્ધ રહે છે.
બે દિવસીય પરિષદના સમાપન સત્રમાં સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના ચેરમેન શ્રી ચલ્લા શ્રીનિવાસુલુ શેટ્ટીએ "બેંકિંગ ક્ષેત્રમાંથી નાણાંના સ્ત્રોતો" વિષય પર સંબોધન કર્યું હતું.
SM/IJ/JD
(રીલીઝ આઈડી: 2312598)
મુલાકાતી સંખ્યા : 18