ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯ
azadi ka amrit mahotsav

ಡಿಸೈನ್, ಉಪಕರಣಗಳು, ಫ್ಯಾಬ್‌ಗಳು, ಸುಧಾರಿತ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿಸಲಿರುವ 'ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0'


ಸುಮಾರು ₹1 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಹೂಡಿಕೆ ಬದ್ಧತೆಗಳ ಸ್ವೀಕಾರ; ಇಡೀ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರಹತ್ತಿರ 1 ಲಕ್ಷ ಹೊಸ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ನಿರೀಕ್ಷೆ

ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಡಿಸೈನ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು, ನಿಖರ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು 1 ಲಕ್ಷ ತಂತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲು 'ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0'

ಪ್ರಕಟಣಾ ದಿನಾಂಕ: 17 SEP 2026 7:54PM by PIB Bengaluru

ಕೇಂದ್ರ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವರಾದ ಶ್ರೀ ಅಶ್ವಿನಿ ವೈಷ್ಣವ್ ಅವರು ಇಂದು 'ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0' ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಹೂಡಿಕೆಯ ವೇಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು, ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಸರ್ಕಾರದ ಗಮನವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು.

'ಸೆಮಿಕಾನ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026' ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಶ್ರೀ ವೈಷ್ಣವ್ ಅವರು, 'ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 1.0' ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಿದ್ದರೆ, 'ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0' ವಿಶಾಲವಾದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯಾದ್ಯಂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0 ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಸುಮಾರು ₹1 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ (ಸರಿಸುಮಾರು 11–12 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್) ಹೂಡಿಕೆ ಬದ್ಧತೆಗಳು ಬಂದಿವೆ ಎಂದು ಸಚಿವರು ತಿಳಿಸಿದರು. ಈ ಬದ್ಧತೆಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದ್ದು, ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 1 ಲಕ್ಷ ಹೊಸ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಈ ಹೂಡಿಕೆಗಳು ಮುಂದಿನ ಎರಡರಿಂದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬರಲಿದ್ದು, ಕಂಪನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮಂಡಳಿ ಮತ್ತು ಷೇರುದಾರರ ಅಗತ್ಯ ಅನುಮೋದನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧಿತ ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಿವೆ.

ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿಸಲು ಆರು ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳು

ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸುವ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0 ರ ಆರು ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ಸಚಿವರು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದರು:

1. ಡಿಸೈನ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ:

ಮೊದಲ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವು, ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಕಂಪನಿಗಳೆರಡನ್ನೂ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಡಿಸೈನ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಫ್ಯಾಬ್‌ಲೆಸ್ (fabless) ಕಂಪನಿಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಬೆಂಬಲ, ಧನಸಹಾಯ ಮತ್ತು ವೆಂಚರ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಪ್ರವೇಶ, ಗ್ರಾಹಕರ ಶೋಧನೆ ಹಾಗೂ ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಸ್ತಿಯ ಬಲವಾದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ವಿಸ್ತೃತ ವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು 200 ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಡಿಸೈನ್ ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲಾದ 105 ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 20 ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ವೆಂಚರ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ನಿಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಸಚಿವರು ಗಮನಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು ಅವರು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0 ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಆಧಾರ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು.

ಡಿಸೈನ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಚಿಪ್ ಡಿಸೈನ್‌ನಿಂದ ಮುನ್ನಡೆದು ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ಡಿಸೈನ್‌ನತ್ತ ಸಾಗಲು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಕಂಪನಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

2. ಯಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು:

ಎರಡನೇ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವು, ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉಪಕರಣಗಳು, ಯಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಡಿಸೈನ್ ಹಾಗೂ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಜಾಗತಿಕ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಉಪಕರಣ ಕಂಪನಿಗಳು ತೋರುತ್ತಿರುವ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಚಿವರು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದರು. ಭಾರತದ ಸ್ಥಾಪಿತ ಡಿಸೈನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಉಪಕರಣ ತಯಾರಕರಿಗೆ ಡಿಸೈನ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಬೆಂಬಲ ನೀಡಬಲ್ಲವು, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಯುವಕರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಕಂಪನಿಗಳು ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ನಿಖರ ಉತ್ಪಾದನಾ (precision manufacturing) ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯಬಹುದು, ಇದು ಏರೋಸ್ಪೇಸ್, ವಿಮಾನಯಾನ, ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ವಲಯಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ.

3. ಫ್ಯಾಬ್‌ಗಳು:
ಮೂರನೇ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವು, ಡಿಸ್ಪ್ಲೇ, ಮೆಮೊರಿ, ಸಿಲಿಕಾನ್, ಕಾಂಪೌಂಡ್ ಮತ್ತು ಲಾಜಿಕ್ ಫ್ಯಾಬ್‌ಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಾದ್ಯಂತ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಫ್ಯಾಬ್ರಿಕೇಶನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾಗತಿಕ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದು, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸಚಿವರು ಹೇಳಿದರು.

4. ಸುಧಾರಿತ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್:

ನಾಲ್ಕನೇ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವು, ಸುಧಾರಿತ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸಿಸ್ಟಮ್-ಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಿತ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್‌ನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಹತ್ವದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರವು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

5. ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ:

ಐದನೇ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವು, ಉದ್ಯಮ, ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅನ್ವಯಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ (R&D) ಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಧನಸಹಾಯದ ಭಾಗಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲು ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಲ್ಲ ಅನ್ವಯಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ.

6. ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ:

ಆರನೇ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವು, ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪ್ರತಿಭಾ ನೆಲೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಹಂತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 400 ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಚಿಪ್-ಡಿಸೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಸಚಿವರು ಹೇಳಿದರು. ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0 ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಮೂಲಭೂತ ಚಿಪ್-ಡಿಸೈನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ಡಿಸೈನ್ ಕಡೆಗೂ ಪ್ರಗತಿ ಹೊಂದಬಹುದು.

ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸರ್ಕಾರವು ಐದು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ 1 ಲಕ್ಷ ತಂತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಅಗತ್ಯತೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ತೈವಾನ್‌ನ ಐಟಿಆರ್‌ಐ (ITRI) ನಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸುತ್ತ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವತ್ತ ಗಮನ

ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0 ರ ಉದ್ದೇಶವು ಕೇವಲ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅವುಗಳ ಸುತ್ತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಚಿವರು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದರು.

ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಉಪಕರಣಗಳು, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಅನಿಲಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ನಿಖರ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವದೇಶಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅವರು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು. ಇಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾದ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ ಇರುವ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಜಾಗತಿಕ ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಚಿವರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸಲು ಹಾಗೂ ಬಲಪಡಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಕಂಪನಿಗಳಿಂದ ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.

ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ

ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಯೋಜನೆಗಳ ಆಯ್ಕೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನೆಯವರೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಗಣನೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವರು ಹೇಳಿದರು.

ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿರುವ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ಷಿಪ್ರ ವೇಗದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅವರು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು.

ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು 11 ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮತ್ತು 5 ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು

ಸೆಮಿಕಾನ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026 ಭಾಗವಾಗಿ, ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಉಪಕರಣಗಳು, ಡಿಸೈನ್, ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ 11 ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ವಿನಿಮಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.

ಮುಖ್ಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು:

  1. ಸುಚಿ ಸೆಮಿಕಾನ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (Suchi Semicon Pvt Ltd) ಮತ್ತು -ಇನ್ಫೋಚಿಪ್ಸ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (eInfochips Pvt Ltd) ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಾಧನಗಳ ಮೊದಲ ಬ್ಯಾಚ್ ಅನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡವು.
  2. ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ನೆಕ್ಸ್‌ಪೀರಿಯಾ ಬಿ.ವಿ. (Nexperia B.V.) ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ವೇಫರ್ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಹಯೋಗ ಹಾಗೂ ನಾವೀನ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ (MoU) ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  3. ಗುಜರಾತ್‌ನ ಧೋಲೇರಾದಲ್ಲಿ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಫ್ಯಾಬ್ ಪೂರೈಕೆದಾರರ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸಲು 363 ಎಕರೆ ವೆಂಡರ್ ಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅಸೆಂಡಾಸ್ ಫಸ್ಟ್ ಸ್ಪೇಸ್ (Ascendas First Space) ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  4. ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸ್ಥಳೀಯಕರಣವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಫ್ಯೂಜಿಫಿಲ್ಮ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  5. ಗುಜರಾತ್‌ನ ಧೋಲೇರಾದಲ್ಲಿರುವ ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್‌ನ ಫ್ಯಾಬ್‌ಗಾಗಿ ಫೋಟೋರೆಸಿಸ್ಟ್‌ಗಳು (photoresists) ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಜೆಎಸ್‌ಆರ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ (JSR Corporation) ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  6. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಿತ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸಲು ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬಿಸಿ ಸಿಂಗಾಪುರ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (BESI Singapore Pte. Ltd.) ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  7. ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಡಿಸೈನ್ ಸೇವೆಗಳು, ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಪೂರೈಕೆ-ಸರಪಳಿ ಸ್ಥಳೀಯಕರಣ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿ (SCL) ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  • viii. ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಸೌಲಭ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಭಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಎಲ್ & ಟಿ ಎಡುಟೆಕ್ (L&T EduTech) ಮತ್ತು ಜೇಕಬ್ಸ್ ಸೊಲ್ಯೂಷನ್ಸ್ (Jacobs Solutions) ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಟಾಟಾ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಗತಿ ಶಕ್ತಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  1. ಸುಧಾರಿತ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಿಸ್ಟಮ್-ಆನ್-ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಕೇನ್ಸ್ ಸೆಮಿಕಾನ್ (Kaynes Semicon) ಮತ್ತು ಆಪ್ಟೋ-ಎಮ್ಎಲ್ ಇಂಡಿಯಾ (OptoML India) ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  2. ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್, ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿನ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಕೇನ್ಸ್ ಸೆಮಿಕಾನ್, ಗ್ರಿಡ್‌ಕ್ರೆಸ್ಟ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್ ಮತ್ತು ಸೆನ್ಸೆಸೆಮಿ ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  3. ಇಂಡಿಯಾ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ಇಂಟೆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ (Intel India) 'ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಟು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ಸ್' ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು.
  4. ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI) ಮತ್ತು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಿರುವ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಇಂಟೆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ನ್ಯೂ ಏಜ್ ಮೇಕರ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (NAMTECH) ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  • xiii. ಹೊರಿಬಾ (HORIBA) ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ 'ಹೊರಿಬಾ ಕೋಚ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪೀರಿಯನ್ಸ್ ಸೆಂಟರ್' (HORIBA KOACH Experience Centre) ಅನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿತು.
  1. ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಮೀಟರಿಂಗ್ ಪರಿಹಾರಗಳಿಗಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸೆನ್ಸೆಸೆಮಿ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯ ಗ್ರಿಡ್‌ಕ್ರೆಸ್ಟ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ತಿಳುವಳಿಕಾ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದವು.
  2. ಚಿಪ್-ಡಿಸೈನ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಡಿಸೈನ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕಗೊಳಿಸಲು ಆರು 'ಚಿಪ್‌ಇನ್ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು' (ChipIN Regional Centres) ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು.
  3. ಸಿಡಿಐಎಲ್ (CDIL) ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್‌ಗಳ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ನ ಶಿಂಡೆಂಗೆನ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಮ್ಯಾನ್ಯುಫ್ಯಾಕ್ಚರಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ಯಾಕೇಜ್‌ಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಒಡನಾಟವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು.

ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯತ್ತ ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪಯಣ

ಸಚಿವರು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಉದ್ಯಮವು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯ ಅನೇಕ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಶ್ರಮದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0 ಅನ್ನು ಕೇವಲ ಚಿಪ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಡಿಸೈನ್, ಉಪಕರಣಗಳು, ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಸುಧಾರಿತ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್, ಸಂಶೋಧನೆ, ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮುಂಬರುವ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಭಾರತದ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪಯಣಕ್ಕೆ ನಿಖರವಾದ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ವಿಧಾನದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ 2.0ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ವಿಧಾನವು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮತ್ತು ಸ್ವದೇಶಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ, ಜಾಗತಿಕ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯಾದ್ಯಂತ ಭಾರತವು ನಂಬಿಕಸ್ಥ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಭಾಗಿದಾರನಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ನವದೆಹಲಿಯ ಯಶೋಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 19 ರವರೆಗೆ ನಡೆಯುವ 'ಸೆಮಿಕಾನ್ ಇಂಡಿಯಾ 2026' (SEMICON India 2026) ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ 600 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಪನಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು, 52 ದೇಶಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು, 400 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉನ್ನತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು 150 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷಣಕಾರರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು 50,000 ವೀಕ್ಷಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಜಪಾನ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ಮಲೇಷ್ಯಾ, ನೆದರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್, ಸಿಂಗಾಪುರ್ ಮತ್ತು ಸ್ವೀಡನ್ ದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಆರು 'ಕಂಟ್ರಿ ಪೆವಿಲಿಯನ್‌ಗಳು', 12 ರಾಜ್ಯಗಳ ಮಳಿಗೆಗಳು, ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್ ಪೆವಿಲಿಯನ್, ಇನ್ನೋವೇಶನ್ ಶೋಕೇಸ್, ಸ್ಟೂಡೆಂಟ್ ಹ್ಯಾಕಥಾನ್ ಮತ್ತು ವರ್ಕ್‌ಫೋರ್ಸ್ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್ ಪೆವಿಲಿಯನ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ.

 

*****


(ಪ್ರಕಟಣೆ ಐ.ಡಿ.: 2311701) ವಿಸಿಟರ್ ಕೌಂಟರ್ : 13
ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಓದಿ: English , Urdu , हिन्दी , Gujarati