17 સપ્ટેમ્બરના રોજ, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારકાના યશોભૂમિમાં પ્રવેશ કરશે અને સેમિકોન ઇન્ડિયા 2026નું ઉદ્ઘાટન કરશે. તેમની પાછળ વૈશ્વિક ચિપ નિર્માતાઓ, નીતિનિર્માતાઓ અને રોકાણકારો હોલમાં એકત્ર થશે, બધાની નજર એ ઉદ્યોગ પર હશે, જેને ભારતે શૂન્યથી ઊભો કર્યો છે. ત્રણ દિવસ સુધી દેશની સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન ક્ષેત્રની સફર અને વિકાસની સમગ્ર ઝલક રજૂ થશે. એક દાયકા પહેલાં ભારતમાં જે ઉદ્યોગનું અસ્તિત્વ લગભગ નહોતું, તેના માટે આ માત્ર એક પરિષદ નથી. આ એ ક્ષણ છે જ્યારે ભારતની સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ વિશ્વ સમક્ષ ઉજાગર થવા જઈ રહી છે.

આ વર્ષની થીમ "સિલિકોન ટુ સિસ્ટમ્સ: બિલ્ડિંગ ધ ઇકોસિસ્ટમ" છે. આ વાક્ય પહેલી નજરે જેટલું સરળ લાગે છે, તેના કરતાં ઘણું વધુ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ભારત હવે એ પૂછતું નથી કે તે ચિપ્સ બનાવી શકે છે કે નહીં. હવે ભારત એ પૂછે છે કે તે ચિપ્સની આસપાસનું સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ કેટલી ઝડપથી ઊભું કરી શકે છે.

દુનિયા ચલાવતી વસ્તુ

તમારો ફોન હાથમાં લો. તેની અંદર ક્યાંક પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ કરતાં પણ નાનો સિલિકોનનો એક ટુકડો હોય છે, જેમાં અબજો ટ્રાન્ઝિસ્ટર હોય છે, જે દર સેકન્ડે અબજો વખત ચાલુ અને બંધ થતા રહે છે. 3 નેનોમીટર ટેક્નોલોજી પર બનેલી Appleની A19 Bionic ચિપમાં આટલી નાની સપાટી પર આશરે 30 અબજ ટ્રાન્ઝિસ્ટર સમાયેલા છે. કોઈ અતિશયોક્તિ વિના કહીએ તો, આ માનવજાતે અત્યાર સુધીમાં બનાવેલી સૌથી જટિલ વસ્તુઓમાંની એક છે.

ચિપ્સ હવે માત્ર નિશ પ્રોડક્ટ નથી રહી. તેઓ કાર, ડ્રોન, એરોપ્લેન, એમઆરઆઈ મશીનો અને ઉપગ્રહોની અંદર બેસે છે. હાલમાં, વૈશ્વિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉદ્યોગનું મૂલ્ય લગભગ $4.3 ટ્રિલિયન છે અને તે ઝડપથી વધી રહ્યું છે. સેમિકન્ડક્ટર્સ આ વધતા માળખાના પાયામાં બરાબર બેસે છે, જે તેનો આધાર બનાવે છે. ઓટોમોબાઇલ્સથી લઈને હેલ્થકેરથી લઈને સંરક્ષણ સુધીના દરેક અન્ય ઉદ્યોગો ચિપ ફેબ્રિકેશન પ્લાન્ટમાંથી શું બહાર આવે છે તેના પર નિર્ભર કરે છે. આ જ વસ્તુ સેમિકન્ડક્ટર્સને એક મૂળભૂત ઉદ્યોગ બનાવે છે. આ સ્તર ચૂકી જાઓ, અને તેની ઉપરનું દરેક સ્તર નાજુક બની જાય છે.

વિશ્વને આ વાતની સાચી સમજ ભારે મુશ્કેલીમાંથી પસાર થઈને મળી. ઉદાહરણ તરીકે, કોવિડ મહામારી દરમિયાન કારના કારખાનાં બંધ રાખવાની ફરજ પડી હતી. સ્ટીલ કે મજૂરોની અછતને કારણે નહીં, પરંતુ તેમને ચિપ્સ મળી શકતી નહોતી. જે દેશોએ દાયકાઓ સુધી સેમિકન્ડક્ટરને કોઈ બીજાની સમસ્યા માનીને અવગણ્યા હતા, તેઓ અચાનક પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા ઊભી કરવા માટે દોડધામ કરવા લાગ્યા. મહામારીએ ચિપ્સ માટેની સ્પર્ધા શરૂ કરી નહોતી. તેણે માત્ર સૌને વધુ ઝડપથી દોડવા માટે મજબૂર કર્યા.

આ ક્ષણ સુધીનો એક લાંબો રસ્તો

સેમિકન્ડક્ટર્સમાં ભારતનો રસ મોટાભાગના લોકો અનુભવે છે તેના કરતાં વધુ જૂનો છે, દાયકાઓના શાંત પ્રયાસો, નાની શરૂઆતો અને કડવા પાઠ શીખ્યા. લાંબા સમય સુધી, આકાંક્ષા ત્યાં હતી, પરંતુ તેની આસપાસની ઇકોસિસ્ટમ ક્યારેય એકસાથે આવી શકી ન હતી. તે એક અલગ અભિગમ સાથે બદલાઈ ગયું. વિદેશી રોકાણ, કરવેરા અને કસ્ટમ્સમાં સુધારાએ દરવાજા પહોળા ખોલી દીધા. વૈશ્વિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કંપનીઓએ ધીમે ધીમે ભારતમાં મેન્યુફેક્ચરિંગ લાઇન સ્થાપિત કરવાનું શરૂ કર્યું, અને પરિણામો સાથે દલીલ કરવી મુશ્કેલ છે.

2014-15માં, ભારતે લગભગ ₹1.9 લાખ કરોડના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સામાનનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. 2025-26 સુધીમાં, તે આંકડો ₹13.11 લાખ કરોડને સ્પર્શી ગયો, જે સાત ગણો ઉછાળો છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ નિકાસ લગભગ ₹38,000 કરોડથી વધીને ₹4.24 લાખ કરોડ થઈ ગઈ, જે અગિયાર ગણો વધારો છે.

મોબાઈલ ફોન વધુ તીવ્ર વાર્તા કહે છે. ઉત્પાદન 33 ગણું વધીને ₹18,000 કરોડથી વધીને ₹6.27 લાખ કરોડ થયું છે. નિકાસ 165 ગણી વધી, લગભગ ₹1,500 કરોડથી વધીને ₹2.59 લાખ કરોડ થઈ ગઈ. 2014માં ભારતની ટોચની 100 નિકાસ વસ્તુઓમાં પણ સ્માર્ટફોનનો સમાવેશ થતો ન હતો. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં, સ્માર્ટફોન ભારતની સૌથી મોટી નિકાસ સામગ્રી બની ગયા. પેટ્રોલિયમ પેદાશો કરતાં આગળ અને રત્નો અને ઝવેરાત કરતાં આગળ. ભારત હવે ઉપયોગમાં લેવાતા 99.2 ટકા ફોન પોતે બનાવે છે, અને મોબાઈલના ચોખ્ખા આયાતકારમાંથી ચોખ્ખા નિકાસકાર બની ગયું છે. આ સમગ્ર ઉત્પાદન એન્જિન હવે 2.5 મિલિયન (25 લાખ) નોકરીઓને ટેકો આપે છે.

આ એ ક્ષણ છે જ્યાં ચિત્ર બદલાય છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં ખોટી શરૂઆતો માટે એક સમયે જાણીતો દેશ હવે વોલ્યુમની દ્રષ્ટિએ વિશ્વમાં બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદક છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ એ કન્સેપ્ટની સાબિતી હતી. સેમિકન્ડક્ટર્સ હંમેશા આગળનું પગલું હતા.

મિશનનું નિર્માણ

તે આગળનું પગલું 2021માં સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ સાથે આવ્યું. વ્યૂહરચના વિચારપૂર્વકની હતી. એક વાસ્તવિક ઇકોસિસ્ટમ બનાવો, માત્ર એક શોપીસ નહીં. સેમિકોન 1.0 ₹76,000 કરોડના આઉટલે (ખર્ચ) સાથે આવ્યું હતું. ચિપ ડિઝાઇન અને ફેબ્રિકેશનથી લઈને પેકેજિંગ, ટેસ્ટિંગ, ઇક્વિપમેન્ટ, સામગ્રી અને કુશળ ટેલેન્ટ સુધીની સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલાને આવરી લે છે. જુલાઈ 2026 માં, સરકારે સેમિકોન 2.0 ને મંજૂરી આપી, ₹1,27,500 કરોડના આઉટલે સાથે તે પાયાને માપ્યો. આ છ સ્તંભો પર બનેલું છે: ચિપ ડિઝાઇન, સેમિકન્ડક્ટર ઇક્વિપમેન્ટ અને મટીરીયલ્સ, ફેબ્રિકેશન સુવિધાઓ, એડવાન્સ્ડ પેકેજિંગ, રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ, અને ટેલેન્ટ ડેવલપમેન્ટ.

જમીન પરના આંકડા ઈરાદાને ટેકો આપે છે. છ રાજ્યોમાં 12 સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાં રોકાણની પ્રતિબદ્ધતાઓ ₹1.64 લાખ કરોડથી વધુ છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ સિલિકોન અને કમ્પાઉન્ડ સેમિકન્ડક્ટર ફેબ્સ, ડિસ્પ્લે ફેબ્રિકેશન અને એડવાન્સ્ડ પેકેજિંગમાં ફેલાયેલા છે. ત્રણ સુવિધાઓએ કામર્શિયલી (વ્યાપારી) ઉત્પાદન શરૂ કરી દીધું છે. તે એકમાત્ર હકીકત કાગળ પરની સેમિકન્ડક્ટર નીતિમાંથી જમીન પરના સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ભારતનો ફેરફાર દર્શાવે છે.

ચિપ્સ પાછળની પ્રતિભાનો વિકાસ

ફેબ એટલું જ સારું છે જેટલા એન્જિનિયરો તેની અંદર શું જાય છે તે ડિઝાઇન કરે છે. આ માટે સેટ કરેલું ટાર્ગેટ સ્પષ્ટ છે. આ દાયકાની અંદર 85,000 કુશળ સેમિકન્ડક્ટર એન્જિનિયરોનો પૂલ. ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટઅપ પ્રોગ્રામ દ્વારા, 320 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ઇલેક્ટ્રોનિક ડિઝાઇન ઓટોમેશન ટૂલ્સ પહેલાથી જ તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં અત્યાર સુધીમાં 68,000થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે. અલગથી, DLI યોજના હેઠળ EDA ટૂલ સપોર્ટ પ્રાપ્ત કરતા 105 સ્ટાર્ટઅપ્સ અને MSME ની સાથે 24 સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન પ્રોજેક્ટ્સને નાણાકીય સહાય માટે મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

એપ્રિલ 2026 સુધીમાં, 75 સંસ્થાઓ દ્વારા 211 ચિપ્સ ટેપ આઉટ કરવામાં આવી હતી, જે એક સ્પષ્ટ સંકેત છે કે ડિઝાઇન ક્ષમતા મુઠ્ઠીભર ચુસ્ત લેબ્સથી પણ આગળ વધી રહી છે. તેમાંથી સાત ચિપ્સને વિવિધ નોડ્સ પર ફેબ્રિકેટ કરવામાં આવી છે, જેમાં 12 નેનોમીટર સુધીના એડવાન્સ્ડ નોડ્સનો સમાવેશ થાય છે.

દેશભરમાં ચિપ ડિઝાઇનનું લોકશાહીકરણ કરવા માટે, ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટ-અપ (C2S) પ્રોગ્રામ અને ડિઝાઇન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (DLI) સ્કીમ હેઠળ C-DAC ખાતે ચિપ-ઇન (ChipIN) સેન્ટરની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. તે અદ્યતન ચિપ-ડિઝાઇન ટૂલ્સ, ફેબ્રિકેશન સેવાઓ અને વિશિષ્ટ તાલીમ સુધી પહોંચ પ્રદાન કરતી સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ નેશનલ ફિસીલીટી તરીકે કામ કરે છે.

ચિપ-ઇન સેન્ટરે 400 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને 100 સ્ટાર્ટ-અપ્સ સહિત 500 થી વધુ સંસ્થાઓના 1 લાખથી વધુ એન્જિનિયરો સુધી આ સુવિધાઓ વિસ્તારી છે. આ સંસ્થાઓએ એસસીએલ (SCL), મોહાલી અને વિદેશની અદ્યતન ફાઉન્ડ્રીઝ ખાતે ફેબ્રિકેશન માટે સામૂહિક રીતે 300 થી વધુ ચિપ ડિઝાઇન વિકસાવી છે, જ્યારે ચિપ-ડિઝાઇન ટૂલ ઉપયોગના 4 કરોડથી વધુ કલાકો નોંધાયા છે. અન્યથા મૂડી-સઘન સાધનો અને સેવાઓ સુધી સહિયારી પહોંચને સક્ષમ કરીને, આ પહેલે એન્ટ્રી બેરિયર્સ ઓછા કર્યા છે, વિકાસ ખર્ચ ઘટાડ્યો છે અને ચિપ ઇનોવેશનને વેગ આપ્યો છે, જેનાથી સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ ચિપ-ડિઝાઇન સુવિધા માટે વિશ્વનો સૌથી મોટો યુઝર બેઝ તૈયાર થયો છે.

ચિપ યુગ માટે એક એલાયન્સ (ગઠબંધન)

ભારતનું સેમિકન્ડક્ટર પુશ હવે માત્ર સ્થાનિક વાર્તા નથી રહ્યું. ઇન્ડિયા AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 ના પાંચમા દિવસે, ભારત સત્તાવાર રીતે પૅક્સ સિલિકા (Pax Silica) ગઠબંધનમાં જોડાયું. આ ગઠબંધન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને અન્ય ભાગીદાર દેશોને એકસાથે લાવે છે, જે વૈશ્વિક સિલિકોન સપ્લાય ચેઇનને સુરક્ષિત કરવા પર કેન્દ્રિત છે. તેનો ધ્યેય મહત્વપૂર્ણ ખનિજો અને ફેબ્રિકેશનથી લઈને અદ્યતન AI સિસ્ટમ્સ અને ડિપ્લોયમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધીની સમગ્ર "સિલિકોન સ્ટેક" ને સુરક્ષિત કરવાનો છે. મિશન સરળ છે. સપ્લાય ચેઇનને ખૂબ ઓછા હાથમાં જવાથી રોકવી. આર્થિક દબાણ (ઈકોનોમિક કોઅર્સન) નો પ્રતિકાર કરવો. આ સદીને વ્યાખ્યાયિત કરશે તેવી તકનીકોને ખુલ્લા, લોકશાહી દેશોના હાથમાં રાખવી. ભારત માટે, આ એ વાતનો પુરાવો છે કે તેની સેમિકન્ડક્ટર આકાંક્ષાઓ હવે તેની પોતાની સરહદોથી પણ આગળ પહોંચી ગઈ છે.

જ્યાં બધું મળે છે

આ જ વસ્તુ સેમિકોન ઇન્ડિયા 2026 ને પ્રદર્શન કરતાં વધુ બનાવે છે. યશોભૂમિ ખાતે ત્રણ દિવસ દરમિયાન, 600 થી વધુ પ્રદર્શનકર્તાઓ, 300 આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ 15,000 ચોરસ મીટરની જગ્યા ભરશે અને 150+ પ્રખ્યાત વક્તાઓ જ્ઞાન અને અનુભવ શેર કરશે. છ દેશોના પેવેલિયન અને 12 રાજ્યોના પેવેલિયન સાથે સ્ટાર્ટઅપ શોકેસ, વિદ્યાર્થીઓ માટે હેકાથોન, વર્કફોર્સ ડેવલપમેન્ટ પેવેલિયન અને વિમેન ફોરમ પણ યોજાશે. આ દરેક કાર્યક્રમ ભારતે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ઊભા કરેલા સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમના એક-એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સાની ઝલક રજૂ કરશે.

એક ચિપની ડિઝાઇન તૈયાર કરવામાં વર્ષો લાગે છે અને તેનું ઉત્પાદન કરવામાં મહિનાઓ લાગે છે, પરંતુ તેની અસર અને ઉપયોગનો વ્યાપ તેનાથી ઘણો લાંબો સમય ટકે છે—તમારા દરેક ફોન, દરેક કાર અને દરેક હોસ્પિટલના સાધનમાં તે પોતાની ભૂમિકા ભજવે છે. આજે તમારા જીવનમાં ઉપયોગમાં લેવાતા આ દરેક ઉપકરણ પાછળ કોઈક વ્યક્તિએ, દુનિયાના કોઈક ખૂણે, સૌપ્રથમ તે ચિપ બનાવી હોવી જરૂરી છે. સેમિકોન ઇન્ડિયા 2026 ભારતની એ ઘોષણા છે કે હવે તે પોતે જ એ ભૂમિકા ભજવવા માંગે છે. આવતીકાલથી નહીં. હમણાંથી.

સંદર્ભ

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2300831&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2230648&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238195&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291171&reg=48&lang=2

https://ashwinivaishnaw.substack.com/p/how-we-are-building-indias-semiconductor

https://www.ism.gov.in/semicon-india-2026

https://www.semiconindia.org/

પીઆઈબી બેકગ્રાઉન્ડર્સ:

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150860&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=156978&NoteId=156978&ModuleId=3&reg=48&lang=2

પીડીએફ ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2310377) મુલાકાતી સંખ્યા : 8