કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભારી) અને PMO, પર્સનલ, જાહેર ફરિયાદો, પેન્શન, અણુ ઊર્જા અને અવકાશ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે આજે જણાવ્યું હતું કે દેશમાં કેન્સરનો વધતો બોજ વિવિધ સ્તરે કેન્સર-સંભાળ સુવિધાઓના સતત વિસ્તરણની માંગ કરે છે જેથી દર્દીઓ તેમના ઘરની નજીક ગુણવત્તાયુક્ત સારવાર મેળવી શકે. તેમણે કહ્યું કે પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ (DAE), ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટર (TMC) દ્વારા, દેશના વિવિધ ભાગોમાં કેન્સર-સંભાળ ક્ષમતાઓને લઈ જવા માટે કામ કરી રહ્યું છે, જેમાં કેન્સર સારવાર અને રેડિયેશનથી લઈને નિવારણ, વહેલી ચકાસણી, નિદાન અને તબીબી વ્યાવસાયિકોની તાલીમ સુધીની સેવાઓ સમાવિષ્ટ છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહ મધ્યપ્રદેશના વિદિશામાં અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારી મેડિકલ કોલેજ ખાતે ડે-કેર કેન્સર સુવિધાના ઉદ્ઘાટન પ્રસંગે બોલી રહ્યા હતા. કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણ અને મધ્ય પ્રદેશના નાયબ મુખ્યમંત્રી અને આરોગ્ય મંત્રી શ્રી રાજેન્દ્ર શુક્લા આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત મહાનુભાવોમાં સામેલ હતા. મેડિકલ કોલેજમાં કેન્સર-સંભાળ સેવાઓને મજબૂત કરવાના તબક્કાવાર પ્રયાસના ભાગરૂપે ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટર, પરમાણુ ઊર્જા વિભાગના ટેકનિકલ સહયોગથી આ સુવિધા વિકસાવવામાં આવી રહી છે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે વિદિશાની પહેલને એક મોટા રાષ્ટ્રીય પ્રયાસના ભાગરૂપે જોવી જોઈએ જે હેઠળ પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ, ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટર દ્વારા, સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર વિવિધ સ્તરે કેન્સર-સંભાળ ક્ષમતાઓ વિકસાવી રહ્યું છે. તેમણે કહ્યું, “ક્યાંક કેન્સર સારવાર પર ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે, ક્યાંક રેડિયેશન સારવારની સુવિધા વિકસાવવામાં આવી રહી છે અને અમે રાજ્ય સ્તરના ડૉક્ટરોને કેન્સર મેનેજમેન્ટની તાલીમ પણ આપી રહ્યા છીએ.” તેમણે વિશેષ કેન્સર સારવારની સુવિધાઓને મોટા મહાનગરોની બહાર પણ પહોંચાડવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો.

વિદિશા કાર્યક્રમની શરૂઆત 5 થી 7 જૂન 2026 દરમિયાન ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટરના વરિષ્ઠ નિષ્ણાતોની બહુ-વિષયક ટીમ દ્વારા કરવામાં આવેલા કેન્સર ગેપ કેર એનાલિસિસથી થઈ હતી. આ ટીમમાં સર્જિકલ, મેડિકલ અને રેડિયેશન ઓન્કોલોજી, પેથોલોજી અને પ્રિવેન્ટિવ કેરના નિષ્ણાતો સામેલ હતા. તે જ સમયગાળા દરમિયાન, વિદિશામાં મોટા પાયે કેન્સર સ્ક્રીનિંગ અને જાગૃતિ કેમ્પનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. બે દિવસીય સ્ક્રીનિંગ કાર્યક્રમ દરમિયાન 586 કેન્સર દર્દીઓ અને 254 શંકાસ્પદ કેસોની ઓળખ કરવામાં આવી હતી, જેમાં યોગ્ય આગળની સારવાર અને રિફરલ માટેની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે ડે-કેર સુવિધા એ વિદિશા મેડિકલ કોલેજ ખાતે કેન્સર-સંભાળ સેવાઓના તબક્કાવાર વિસ્તરણનું પ્રથમ પગલું છે. ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટરે સાધનો અને દવાની ખરીદી, મેડિકલ ઓન્કોલોજી, સર્જિકલ ઓન્કોલોજી, રેડિયોથેરાપી, પેથોલોજી, કોમ્યુનિટી આઉટરીચ, કેન્સર રજિસ્ટ્રીઝ અને પેલિએટિવ કેરને આવરી લેતી એક માળખાકીય કાર્ય યોજના પૂરી પાડી છે.

માનવબળ-વિકાસના ઘટકના ભાગરૂપે, વિદિશાના મેડિસિન વિભાગના બે તબીબો અને સાત નર્સિંગ અધિકારીઓએ ACTREC, મુંબઈ ખાતે સમર્પિત ઓન્કોલોજી તાલીમ પૂર્ણ કરી લીધી છે. સંસ્થાને સ્થાનિક સ્તરે સામાન્ય સર્જિકલ કેન્સરનું સંચાલન કરવા સક્ષમ બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, ACTREC, ખારઘર ખાતે વિદિશાના સર્જનો અને સર્જિકલ સ્ટાફની તાલીમ ટૂંક સમયમાં શરૂ થવાની ધારણા છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે રેડિયોથેરાપી એ વિદિશા કેન્સર-સંભાળ યોજનાનો બીજો મહત્વનો ઘટક છે. મધ્ય પ્રદેશ સરકારે ગવર્નમેન્ટ મેડિકલ કોલેજ, વિદિશા ખાતે રેડિયોથેરાપી સુવિધાના નિર્માણની જાહેરાત કરી છે, જેમાં આગામી બે થી ત્રણ વર્ષમાં લીનિયર એક્સિલરેટર (LINAC) સુવિધા કાર્યરત થવાની અપેક્ષા છે. આનાથી વિદિશા અને આસપાસના જિલ્લાના દર્દીઓને ઘરની નજીક અદ્યતન રેડિયેશન સારવાર ઉપલબ્ધ થશે.

આ કાર્યક્રમ કેન્સર ડાયગ્નોસ્ટિક્સ અને પેથોલોજી સેવાઓને મજબૂત બનાવવાની પણ જોગવાઈ કરે છે. ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટરે કેન્સરના ચોક્કસ નિદાન અને સબ-ટાઇપિંગ માટે જરૂરી ઇમ્યુનોહાઇસ્ટોકેમિસ્ટ્રી (IHC) અને મોલેક્યુલર માર્કર્સની એક વ્યાપક યાદી પૂરી પાડી છે. વિદિશાના પેથોલોજી કર્મચારીઓને ઓન્કોપેથોલોજી, IHC ટેકનિક અને મોલેક્યુલર ડાયગ્નોસ્ટિક્સમાં TMC, મુંબઈ ખાતે વિશિષ્ટ તાલીમ માટે તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે કેન્સર સંભાળ નિદાન પછી માત્ર સારવાર સુધી મર્યાદિત હોઈ શકે નહીં અને નિવારણ અને વહેલી ચકાસણી પર પણ ભાર મૂકવો જોઈએ. ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટર શિક્ષણ અને સંશોધન દ્વારા કેન્સર નિવારણ અને વહેલી ચકાસણી માટેનું ઉત્કૃષ્ટતા કેન્દ્ર (સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ) સ્થાપિત કરવા તરફ મેડિકલ કોલેજ સાથે મળીને કામ કરશે. કેન્સરનો બોજ ઘટાડવા માટે સાબિતી-આધારિત વ્યૂહરચનાઓમાં આરોગ્યસંભાળ કાર્યકરોને પણ તાલીમ આપવામાં આવશે, જેમાં TMC અમલીકરણ અને સામયિક દેખરેખમાં ટેકો આપશે.

વિદિશા કાર્યક્રમ પોપ્યુલેશન-બેઝ્ડ કેન્સર રજિસ્ટ્રી (PBCR) અને હોસ્પિટલ-બેઝ્ડ કેન્સર રજિસ્ટ્રી (HBCR) બંનેની સ્થાપના દ્વારા સ્થાનિક કેન્સર ડેટાને વધુ મજબૂત કરશે. આ રજિસ્ટ્રીઝ કેન્સરના પ્રમાણ, નિદાનના તબક્કા અને સારવારના પરિણામો પર સ્થાનિક માહિતી જનરેટ કરશે, જે ભવિષ્યના આયોજન અને સંસાધનોની ફાળવણી માટે એક સાબિતીનો આધાર પૂરો પાડશે. સમર્પિત પેલિએટિવ-કેર સેવાઓ પણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે, જેમાં તબીબો અને નર્સિંગ સ્ટાફ પેલિએટિવ મેડિસિનમાં માળખાકીય તાલીમ મેળવશે.

વિદિશા પહેલને વ્યાપક રાષ્ટ્રીય સંદર્ભમાં મૂકતા, ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે કેન્સરના પડકારનો વ્યાપ મર્યાદિત સંખ્યાના મુખ્ય કેન્દ્રોથી આગળ કેન્સર સંભાળની પહોંચનો વિસ્તાર કરવો જરૂરી બનાવે છે. તેમણે એવા અનુમાનોનો સંદર્ભ આપ્યો કે ભારત 2030 સુધીમાં વાર્ષિક આશરે 20 લાખ નવા કેન્સરના કેસો જોઈ શકે છે, જે નિવારણ, વહેલી ચકાસણી, નિદાન અને સારવાર ક્ષમતાના વિસ્તરણને ક્રમશઃ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

તેમણે કહ્યું કે પરમાણુ ઊર્જા વિભાગે ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટર દ્વારા કેન્સર સંભાળ માટે અગાઉથી જ એક વિશાળ સંસ્થાકીય નેટવર્ક ઊભું કર્યું છે. માર્ચ 2026ના PIB રીલીઝ અનુસાર, TMCએ સાત રાજ્યોમાં 11 હોસ્પિટલ/સંસ્થાકીય એકમો સ્થાપિત કર્યા છે, જેમાં મુંબઈ, ખારઘર-નવી મુંબઈ, પંજાબ, વારાણસી, વિશાખાપટ્ટનમ, મુઝફ્ફરપુર અને ગુવાહાટીના કેન્દ્રો સમાવિષ્ટ છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે આ સંસ્થાકીય નેટવર્ક નેશનલ કેન્સર ગ્રીડ (NCG) દ્વારા પૂરક બન્યું છે, જે 380થી વધુ કેન્સર કેન્દ્રો, સંશોધન સંસ્થાઓ, દર્દી જૂથો અને વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓના એક સહયોગી નેટવર્કમાં વિકસિત થયું છે. આ ગ્રીડ ગુણવત્તામાં સુધારો, માનકીકરણ, માનવબળ તાલીમ અને કેન્સર સંશોધનને ટેકો આપે છે, જે દેશભરમાં કેન્સર સેવાઓને મજબૂત કરવામાં મદદ કરે છે.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે તેનો ઉદ્દેશ્ય એક એવી સિસ્ટમ બનાવવાનો છે જેમાં સ્થાપિત કેન્સર કેન્દ્રોની ક્ષમતા અને અનુભવ દેશના અન્ય ભાગોમાં આવેલી સંસ્થાઓને ક્રમશઃ ટેકો આપી શકે. TMCનું હાલનું નેટવર્ક મજબૂત પ્રાદેશિક જોડાણો વિકસાવવા માટેના મોડેલ પૂરા પાડે છે, જ્યારે નેશનલ કેન્સર ગ્રીડ ટેકનિકલ ઇનપુટ્સ, માનકીકરણ, તાલીમ, સંશોધન અને જ્ઞાનની આપ-લે માટે એક મંચ પૂરો પાડે છે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે ગવર્નમેન્ટ મેડિકલ કોલેજ, કઠુઆનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટરના સહયોગથી કેન્સર-સંભાળ ક્ષમતા મજબૂત કરવામાં આવી રહી હોય તેવી સંસ્થાઓમાં સામેલ છે. તેમણે કહ્યું કે, વ્યાપક અભિગમ એ છે કે મુખ્ય મેટ્રોપોલિટન કેન્દ્રોની બહાર આવેલી તબીબી સંસ્થાઓને તેમના સંબંધિત પ્રદેશોની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ ક્ષમતાઓ ક્રમશઃ વિકસાવવા માટે સક્ષમ બનાવવી.

મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે DAE-TMC હેઠળ કેન્સર-સંભાળનો પ્રયાસ માત્ર સ્વતંત્ર સારવાર સુવિધાઓ સ્થાપિત કરવા સુધી મર્યાદિત નથી. તેમાં મેડિકલ ઓન્કોલોજી, સર્જિકલ ઓન્કોલોજી, રેડિયેશન ઓન્કોલોજી, અદ્યતન પેથોલોજી, નિવારણ અને વહેલી ચકાસણી, કેન્સર સર્વેલન્સ, પેલિએટિવ કેર અને તબીબો તથા નર્સિંગ સ્ટાફની તાલીમનો સમાવેશ થાય છે.

વિદિશાની પહેલ આ સંકલિત અભિગમને દર્શાવે છે. ડે-કેર સુવિધાથી શરૂ કરીને, મેડિકલ કોલેજ એક વ્યાપક કેન્સર-સંભાળ માળખા તરફ આગળ વધી રહી છે જે એક સંગઠિત કાર્યક્રમ હેઠળ સારવાર, નિદાન, રેડિયોથેરાપી, તાલીમબદ્ધ માનવબળ, નિવારણ, વહેલી ચકાસણી, કેન્સર રજિસ્ટ્રીઝ અને પેલિએટિવ કેરને ક્રમશઃ એકસાથે લાવશે.

ડૉ. જીતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે મોટો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ભારતની વધતી જતી કેન્સર-સંભાળ ઇકોસિસ્ટમના લાભો દર્દીઓ જ્યાં રહે છે તેની નજીક પહોંચે, જેથી દર્દીઓ અને તેમના પરિવારોને નિદાન અને સારવાર માટે લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવાની જરૂરિયાત ઘટે.

તેમણે કહ્યું કે, વિદિશા સુવિધા એ મુખ્ય મેટ્રોપોલિટન કેન્દ્રોથી આગળ વિશિષ્ટ કેન્સર-સંભાળ ક્ષમતાઓને લઈ જવા અને દેશભરમાં વધુ સુલભ, વિકેન્દ્રિત અને વ્યાપક કેન્સર-સંભાળ નેટવર્ક બનાવવા તરફનું વધુ એક પગલું છે.

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com