પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) દેશભરમાં દુષ્કાળ, પૂર, ચક્રવાત, કરા, જંતુઓ, રોગો, રોકાઈ ગયેલી વાવણી, સ્થાનિક આપત્તિઓ, જળબંબાકારથી થતું નુકસાન, અસમયસર વરસાદ અને લણણી પછીના ચોક્કસ નુકસાન સામે વ્યાપક કવરેજ પૂરું પાડે છે. 2026-27 માટે ₹12,200 કરોડની ફાળવણી સાથે, PMFBY દેશભરમાં ખેડૂતોની સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવાનું, આજીવિકાનું રક્ષણ કરવાનું, આવકને સ્થિર કરવાનું અને આબોહવા-સાનુકૂળ કૃષિને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખે છે. છેલ્લા 10 વર્ષમાં, ખરીફ 2016 માં યોજનાની શરૂઆતથી રવિ 2025-26 સુધીમાં, 92.46 કરોડથી વધુ ખેડૂતોની અરજીઓનો વીમો લેવામાં આવ્યો છે, અને 26.33 કરોડથી વધુ ખેડૂતોની અરજીઓને ₹2.06 લાખ કરોડથી વધુના દાવાની ચુકવણી કરવામાં આવી છે. ટેકનોલોજી આધારિત ઉપજ અંદાજ પદ્ધતિ (YES-TECH) અને વેધર ઈન્ફોર્મેશન નેટવર્ક એન્ડ ડેટા સિસ્ટમ (WINDS) જેવા ટેકનોલોજી-સંચાલિત પહેલોના એકીકરણથી ઝડપી, વાજબી અને વધુ પારદર્શક દાવાની પતાવટ સક્ષમ કરીને યોજનાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી છે.

પાક વીમા દ્વારા ગ્રામીણ આજીવિકાને સુરક્ષિત કરવી

પાક વીમો ખેડૂતોને કુદરતી આપત્તિઓ, પ્રતિકૂળ હવામાન, જંતુઓ અને રોગોથી થતા પાકના નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે. સમયસર વળતર ખેડૂતોને આવકના આંચકાઓને પહોંચી વળવા, નુકસાનની ભરપાઈ કરવા, લોન ચૂકવવા અને પછીની વાવણીની ઋતુમાં રોકાણ કરવામાં મદદ કરે છે. તે ખેતરની સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરે છે, આજીવિકાનું રક્ષણ કરે છે અને અચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ દરમિયાન કૃષિ ઉત્પાદનની નિરંતરતાને ટેકો આપે છે.

18 ફેબ્રુઆરી 2016 ના રોજ, વધુમાં વધુ ખેડૂતોને પાક વીમા કવરેજ હેઠળ લાવવા માટે પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે વાવણી પહેલાના જોખમો, જેમાં વાવણી રોકાઈ જવી કે નિષ્ફળ જવી, મધ્ય-ઋતુની વ્યાપક પ્રતિકૂળતા, વ્યક્તિગત જમીન ધારણ પર કરા, જળબંબાકાર, ભૂસ્ખલન વગેરેથી થતી સ્થાનિક આપત્તિઓથી લઈને ચક્રવાત, અસમયસર વરસાદ અને અન્ય ચોક્કસ જોખમોથી થતા લણણી પછીના નુકસાનને આવરી લે છે. વધુ ખેડૂતોની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે પ્રીમિયમના દરો નીચા અને પરવડે તેવા રહે છે. સરકારે કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં PMFBY માટે ₹12,200 કરોડ ફાળવ્યા છે, જે પાક વીમા અને ખેડૂતોના કવરેજ પ્રત્યે તેની સતત પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત કરે છે.

કાર્યરત PMFBY: ખેડૂતની સ્થિતિસ્થાપકતાની વાર્તા

અસમના નાગાંવ જિલ્લાના ચાનખલા ગામના નાના ખેડૂત અનવર હુસૈન તેમના પરિવારની આજીવિકા માટે સંપૂર્ણપણે કૃષિ પર નિર્ભર છે. જ્યારે ભારે વરસાદને કારણે તેમના પાકને ગંભીર નુકસાન થયું, ત્યારે તેમને તેમની લોન ચૂકવવા અને પછીની વાવણી માટે નાણાં બચાવવા અંગે અચોક્કસતાનો સામનો કરવો પડ્યો.

સૌભાગ્યવશ, અનવરે માત્ર 100 રૂપિયાનું નામાત્ર પ્રીમિયમ ભરીને પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) હેઠળ નોંધણી કરાવી હતી. પાકના નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યા પછી, તેમને આ યોજના હેઠળ વળતર તરીકે ₹50,600 મળ્યા. આ સમયસર નાણાકીય સહાયથી તેમને નુકસાનમાંથી બહાર આવવા, તેમના દેવાનો એક ભાગ ચૂકવવામાં અને આગામી સીઝન માટેના ઇનપુટ્સમાં રોકાણ કરવામાં મદદ મળી. આ ટેકાથી, અનવર નાણાકીય સંકટમાં ફસાવાને બદલે નવા આત્મવિશ્વાસ સાથે ખેતી ચાલુ રાખવા માટે સક્ષમ બન્યા. આજે, તેઓ તેમના ગામના અન્ય ખેડૂતોને તેમના પાકનો વીમો ઉતારવા માટે ભારપૂર્વક પ્રોત્સાહિત કરે છે અને કહે છે કે PMFBY સંકટના સમયે સેફ્ટી નેટ તરીકે કામ કરે છે.

PMFBY પાકના નુકસાન સામે નાણાકીય કવરેજ પ્રદાન કરે છે અને ખેડૂતોની આવકને સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે. તે આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ, પાક વૈવિધ્યકરણ અને ઉત્પાદન જોખમો સામે સ્થિતિસ્થાપકતાને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.

ખેડૂતોનું સમાવેશી કવરેજ

PMFBY નિર્ધારિત પાત્રતા શરતોને આધીન, ભાગીદારો અને ગણોતિયા ખેડૂતો સહિતના ખેડૂતોને સમાવેશી પાક વીમા કવરેજ પૂરું પાડે છે. ખેડૂતો પાસે વીમા યોગ્ય રસ, માન્ય જમીનના દસ્તાવેજો અથવા ભાડાપટ્ટાના કરાર અથવા રાજ્ય-વિશિષ્ટ પૂર્વ-વ્યાખ્યાયિત જરૂરિયાતો મુજબ વાવણી પ્રમાણપત્રો હોવા જોઈએ અને નિર્દિષ્ટ સમયમર્યાદામાં અરજી કરવી જોઈએ. સમાવેશી જોખમ કવરેજ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, PMFBY કૃષિ ક્ષેત્રે ધિરાણ લેનારા અને ધિરાણ ન લેનારા બંને ખેડૂતોને આવરી લે છે.

• બિન-ઋણી ખેડૂતો એવા છે જેમની પાસે પાક લોન નથી અથવા બિન-પ્રમાણભૂત કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC)-લિંક્ડ લોન છે. તેઓ પાક વીમા કવરેજ માટે PMFBY હેઠળ સ્વેચ્છાએ નોંધણી કરાવી શકે છે. છેલ્લા 10 વર્ષમાં, સરેરાશ 50% તમામ ખેડૂતોએ બિન-ઋણી ખેડૂતો તરીકે સ્વેચ્છાએ નોંધણી કરાવી છે, જેનાથી યોજનામાં ખેડૂતોનો વિશ્વાસ પ્રસ્થાપિત થયો છે.
• ઋણી ખેડૂતો એવા છે જેઓ બેંકો કે નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસેથી સક્રિય અને પ્રમાણભૂત પાક લોન લે છે. તેમનું પ્રીમિયમ સંબંધિત બેંકો દ્વારા લોનની રકમમાંથી આપમેળે કાપી લેવામાં આવે છે.
• PMFBY સામાન્ય રીતે પાકને નુકસાન કે હાનિ પહોંચાડતી તમામ કુદરતી અને આબોહવાકીય આપત્તિઓ માટે વ્યાપક જોખમ કવરેજ પૂરું પાડે છે, શરત એ છે કે પાકનો વીમો લેવાયેલ હોવો જોઈએ અને પૂર્વ-વ્યાખ્યાયિત સમયમર્યાદામાં વીમા કંપનીને સંબંધિત પ્રીમિયમ ચૂકવવામાં આવ્યું હોવું જોઈએ. જો કે, બિન-અધિસૂચિત વિસ્તારોમાં પાકનું નુકસાન, આવરી લેવાયેલા પાક જીવનચક્ર બહારનું (એટલે કે વાવણી પહેલાં અને ખેતરમાંથી પાક હટાવ્યા પછી) નુકસાન, અને બેદરકારી અથવા માનવસર્જિત કે નિવારી શકાય તેવા જોખમોથી થતું નુકસાન આવરી લેવામાં આવતું નથી.

આવરી લેવામાં આવેલા જોખમો

PMFBY ખેતી અને લણણીના વિવિધ તબક્કે પાકના નુકસાન સામે કવરેજ પૂરું પાડે છે: ઉત્પાદન નુકસાન (ઉભા પાક, અધિસૂચિત વિસ્તારના આધારે): PMFBY દુષ્કાળ, સૂકા ગાળા, પૂર, જળબંબાકાર, ચક્રવાત, કરા, વીજળી પડવી, જંતુઓ અને રોગો જેવા નિવારી ન શકાય તેવા જોખમો સામે વિસ્તાર-આધારિત કવરેજ પૂરું પાડે છે. રોકાઈ ગયેલી વાવણી: જ્યાં વીમાકૃત ખેડૂતો ખર્ચ કરે છે પરંતુ પ્રતિકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિઓને કારણે વાવણી કરતા અટકે છે, તેઓ વીમાની રકમના મહત્તમ 25% સુધીના દાવાઓ માટે પાત્ર રહેશે. લણણી પછીનું નુકસાન: લણણી પછી ખેતરમાં સુકવવા માટે "કાપીને પાથરેલી" સ્થિતિમાં રાખવામાં આવેલા પાકને નિર્દિષ્ટ ચક્રવાત અને અસમયસર વરસાદની ઘટનાઓ સામે 14 દિવસ સુધી આવરી લેવામાં આવે છે. સ્થાનિક આપત્તિઓ: કરા, ભૂસ્ખલન, જળબંબાકાર, વાદળ ફાટવું અને કુદરતી આગથી થતા નુકસાનને કારણે વ્યક્તિગત ખેતર-સ્તરના નુકસાનને નિર્દિષ્ટ શરતો હેઠળ આવરી લેવામાં આવે છે. જો કે, PMFBY યુદ્ધ, પરમાણુ જોખમો, રમખાણો, ચોરી, લણણી પછીની ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ અને અન્ય નિવારી શકાય તેવા જોખમોથી થતા નુકસાનને બાકાત રાખે છે.

PMFBY હેઠળ પ્રગતિ અને સિદ્ધિઓ

PMFBY એ તાજેતરના વર્ષોમાં ખેડૂતોની ભાગીદારી, વીમા કવરેજ અને સંસ્થાકીય પહોંચમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ જોયું છે. ખેડૂતો ખરીફ માટે મહત્તમ 2% અને રવિ અનાજ અને તેલીબિયાંના પાકો માટે 1.5% પ્રીમિયમ ચૂકવે છે. વાણિજ્યિક અને બાગાયતી પાકો માટે મહત્તમ પ્રીમિયમ 5% છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો બાકીના પ્રીમિયમમાં 50:50 ના પ્રમાણમાં સબસીડી આપે છે. ઉત્તર-પૂર્વીય અને હિમાલયના રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ખેડૂતો માટે, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની સબસીડીનું યોગદાન 90:10 ના પ્રમાણમાં છે. આ પરવડે તેવા પ્રીમિયમ માળખાએ દેશના દરેક ખૂણે ખેડૂતોના વિશાળ વર્ગ સુધી પાક વીમો પહોંચાડવામાં મદદ કરી છે.

PMFBY હાલમાં ખરીફ 2026 માં 25 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. તેની શરૂઆતથી, 92.46 કરોડથી વધુ ખેડૂત અરજીઓ વીમાકૃત કરવામાં આવી છે, અને 26.33 કરોડથી વધુ ખેડૂત અરજીઓને ₹2.06 લાખ કરોડથી વધુના દાવાઓ મળ્યા છે. ખરીફ 2025 માં, પાક વીમાએ 269.38 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લેતા 229.77 લાખ ખેડૂતોને આવરી લીધા હતા, જે પાક સંબંધી જોખમો સામે કવરેજ પૂરું પાડે છે. ખરીફ 2026 માટે ખેડૂતોની નોંધણી અને વીમાકૃત વિસ્તાર ખરીફ 2025 ના સ્તરને વટાવી ગયો છે. 27 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, 241.38 લાખ ખેડૂતોનો વીમો લેવામાં આવ્યો છે, જેમાં 278.12 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લેવામાં આવ્યો છે, જે પાક વીમા કવરેજનું સતત પ્રમાણ દર્શાવે છે. ખરીફ 2025 માટે, 60.89 લાખ પાત્ર ખેડૂતોને ₹9,837.61 કરોડના દાવાઓ ચૂકવવામાં આવ્યા છે, જે પાકના નુકસાન સામે મહત્વપૂર્ણ નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. 2024-25 માં રાષ્ટ્રીય નોંધણી અત્યાર સુધીની સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી હતી, જેમાં 4 કરોડથી વધુ ખેડૂતોને આવરી લેતી 15.23 કરોડથી વધુ ખેડૂત અરજીઓ વીમાકૃત કરવામાં આવી હતી, અને 623 લાખ હેક્ટરથી વધુ વિસ્તાર આવરી લેવાયો હતો. ભાગીદારો અને ગણોતિયા ખેડૂતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે અને તેઓને યોજના હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. 2018 થી, તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સંચયી રીતે 1.44 કરોડથી વધુ આવા ખેડૂતોની નોંધણી કરવામાં આવી છે.

રાજ્ય-વિશિષ્ટ પ્રગતિ અને આંતરદ્રષ્ટિ મુખ્ય રાજ્યોનું પુનઃજોડાણ વધતા વિશ્વાસને દર્શાવે છે

PMFBY માળખામાં રાજ્ય સરકારોનો વિશ્વાસ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે, જે અગાઉ બહાર નીકળી ગયેલા અથવા પોતાની બિન-વીમા પાક રાહત યોજનાઓ શરૂ કરનારા મુખ્ય કૃષિ રાજ્યોના વ્યવસ્થિત પુનરાગમન દ્વારા સાબિત થાય છે. આંધ્રપ્રદેશ ખરીફ 2022 થી ફરી જોડાણ પામ્યું. ઝારખંડ ખરીફ 2024 થી ફરી જોડાણ પામ્યું. પશ્ચિમ બંગાળ ખરીફ 2026 થી ફરી જોડાણ પામ્યું. બિહારે રાષ્ટ્રીય પ્રવાહમાં પાછા ફરવાનું અને રવિ 2026-27 સીઝનથી PMFBY અમલમાં મૂકવાનું નક્કી કર્યું છે. પુનરાગમનની આ લહેર પ્રાદેશિક બિન-વીમા રાહત મોડેલોની સરખામણીમાં કેન્દ્રીયકૃત યોજના દ્વારા આપવામાં આવતી અપ્રતિમ કાર્યક્ષમતા અને નાણાકીય સેફ્ટી નેટને રેખાંકિત કરે છે.

મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્રપ્રદેશમાં સાર્વત્રિકીકરણ (યુનિવર્સલાઇઝેશન) બંધ થવાની અસર

પ્રાદેશિક નોંધણીના વલણો પરની એક વિગતવાર નજર દર્શાવે છે કે 2025-26 સીઝન દરમિયાન વીમાકૃત ખેડૂત અરજીઓમાં થયેલો મધ્યમ રાષ્ટ્રીય ઘટાડો મુખ્યત્વે મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્રપ્રદેશમાં કેન્દ્રિત છે, જે યોજનામાં ખેડૂતોના વિશ્વાસમાં કોઈ વ્યાપક ઘટાડો દર્શાવવાને બદલે અમલીકરણ પદ્ધતિમાં ફેરફારને કારણે છે. બંને રાજ્યોએ અગાઉ 2023 અને 2024 દરમિયાન "સાર્વત્રિકીકરણ અભિગમ" અમલમાં મૂક્યો હતો, જ્યાં રાજ્ય સરકારે તમામ ખેડૂતો વતી 100% પ્રીમિયમ ભોગવ્યું હતું, જેના કારણે ખરીફ 2024 માં ખૂબ ઊંચી નોંધણી થઈ હતી. 2025 માં, બંને રાજ્યોએ આ 100% ખેડૂત પ્રીમિયમ સબસીડી અભિગમ બંધ કરી દીધો, જેના કારણે ખેડૂતોની નોંધણીમાં અપેક્ષિત ઘટાડો થયો: ખરીફ 2025 માં, આંધ્રપ્રદેશમાં ખેડૂતોની નોંધણીમાં 77% નો ઘટાડો થયો (ખરીફ 2024 માં 31.92 લાખથી ઘટીને ખરીફ 2025 માં 7.43 લાખ). ખરીફ 2026 માં, વલણ બદલાયું છે, અને 28 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, 16.22 લાખ ખેડૂતોની નોંધણી થઈ ચૂકી છે, જે ખરીફ 2025 ની સીઝન કરતા 108% નો વધારો દર્શાવે છે. તે જ રીતે, ખરીફ 2025 માં, મહારાષ્ટ્રમાં ખેડૂતોની નોંધણીમાં 40% નો ઘટાડો થયો (ખરીફ 2024 માં 76.59 લાખથી ઘટીને ખરીફ 2025 માં 45.99 લાખ). ખરીફ 2026 માં 28 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, 42.55 લાખ ખેડૂતોની નોંધણી થઈ ગઈ છે, જે ખરીફ 2025 સીઝનના 92% સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ મધ્યમ ઘટાડો રાજ્ય દ્વારા યોજનામાંથી અમુક એડ-ઓન દાવાઓને બાકાત રાખવાને કારણે છે.

અન્ય મુખ્ય રાજ્યોમાં સતત અને મજબૂત વૃદ્ધિ

આ રાજ્ય-વિશિષ્ટ, સ્થાનિક નીતિ-સંચાલિત એડજસ્ટમેન્ટ્સના સ્પષ્ટ તફાવતમાં, અન્ય મુખ્ય કૃષિ રાજ્યોએ ખરીફ 2025 દરમિયાન ખેડૂતોની નોંધણીમાં અત્યંત મજબૂત વૃદ્ધિ નોંધાવી છે: ઉત્તર પ્રદેશ 35% ના વિશાળ વધારા સાથે વૃદ્ધિમાં મોખરે રહ્યું, વીમાકૃત ખેડૂતોની સંખ્યા 15.48 લાખથી વધીને 20.84 લાખ થઈ. હરિયાણાએ 20% ના વધારા સાથે તેનો સતત વૃદ્ધિનો માર્ગ ચાલુ રાખ્યો, ખરીફ 2024 માં 3.75 લાખની સરખામણીએ ખરીફ 2025 માં 4.49 લાખ ખેડૂતોનો વીમો લીધો (જે 2023 અને 2024 વચ્ચે 82% ના ભવ્ય વધારા પર આધારિત છે). રાજસ્થાને 19% નો વધારો નોંધાવ્યો, જેમાં વીમાકૃત ખેડૂતોની સંખ્યા 30.59 લાખથી વધીને 36.45 લાખ થઈ. મધ્યપ્રદેશે 12% નો વધારો નોંધાવ્યો, જે વધીને 26.80 લાખ વીમાકૃત ખેડૂતો થયો. છત્તીસગઢમાં તેની વીમાકૃત ખેડૂત વસ્તી 9% વધીને 15.75 લાખ થઈ. ઓડિશામાં 5% નો વધારો જોવા મળ્યો, જેનાથી કુલ વીમાકૃત ખેડૂતોની સંખ્યા 24.92 લાખ થઈ ગઈ. આ સતત સકારાત્મક બે આંકડાના વલણો ભારતના પ્રાથમિક ખેતી ક્ષેત્રોમાં કૃષિ જોખમ કવરેજ માટેની મજબૂત, સ્વ-પ્રેરિત માંગ દર્શાવે છે.

PMFBY અમલીકરણને મજબૂત કરવા માટેના મુખ્ય સરકારી પગલાં

PMFBY એક મજબૂત ડિજિટલ અને ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્ક દ્વારા અમલમાં મુકવામાં આવી રહી છે જે પારદર્શક, સમયસર અને ચોક્કસ પાક વીમા સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરે છે. નેશનલ ક્રોપ ઇન્શ્યુરન્સ પોર્ટલ (NCIP) ડિજિટલ ખેડૂત નોંધણી, સબસીડી વહીવટ, સમન્વય અને માહિતી પ્રસારણને સક્ષમ કરે છે. તે વીમાકૃત ખેડૂતોની વિગતો મેળવવા, પાત્ર દાવાઓની ગણતરી કરવા અને સધા ખેડૂતોના બેંક ખાતામાં દાવાની ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્સફરની સુવિધા પણ આપે છે. NCIP સાથે જમીનના રેકોર્ડ્સનું એકીકરણ: રાજ્યના ઇ-લેન્ડ રેકોર્ડ્સ દ્વારા વીમાકૃત વિસ્તારોની ચકાસણી સક્ષમ કરે છે. મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, આંધ્ર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, કર્ણાટક, હરિયાણા, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ અને ઓડિશા રાજ્યોમાં જમીનના રેકોર્ડ્સની ડિજિટલ ચકાસણી અમલમાં મુકવામાં આવી રહી છે. આ રાજ્યોમાં વીમાકૃત વિસ્તારના લગભગ 85% ભાગની હવે જમીનના ટુકડા, વીમાકૃત વિસ્તાર અને ખેડૂતની સાચી ઓળખ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંકલિત જમીન રેકોર્ડ્સ દ્વારા ચકાસણી કરવામાં આવે છે. ડીજીક્લેમ મોડ્યુલ: ખરીફ 2022 થી શરૂ કરાયેલ, તે NCIP પર દાવાઓની પારદર્શક ગણતરી અને પતાવટ સક્ષમ કરે છે. દાવાઓ NCIP દ્વારા પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે અને પબ્લિક ફાઇનાન્સ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (PFMS) દ્વારા ચૂકવવામાં આવે છે. તે ખેડૂત સ્તર સુધીના દાવાઓનું પૂર્ણ-ચક્ર નિરીક્ષણ પણ સક્ષમ કરે છે. શરૂઆતથી, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ₹55,000 કરોડથી વધુના દાવાઓની ગણતરી અને ચુકવણી કરવામાં આવી છે. ક્રોપ કટીંગ એક્સપેરિમેન્ટ (CCE)-એગ્રી એપ: NCIP પર CCE ઉપજ ડેટાને ડિજિટલ રીતે કેપ્ચર અને અપલોડ કરવાનું સક્ષમ કરે છે. આ ઉપજ ડેટાનો ઉપયોગ વીમા યુનિટ માટે વાસ્તવિક ઉપજની ગણતરી માટે થાય છે, જેના આધારે પાકની ઉપજના નુકસાનને કારણે ચૂકવવાપાત્ર પાત્ર દાવાઓની ગણતરી કરવામાં આવે છે. તે વીમા કંપનીઓને CCEs ના સાક્ષી બનવાની પણ મંજૂરી આપે છે, જે પારદર્શિતામાં સુધારો કરે છે અને સમયસર દાવાની પતાવટને ટેકો આપે છે.

પાક વીમા વિતરણને મજબૂત કરતી ડિજિટલ નવીનતાઓ

PMFBY નું ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ એક જ IT ઇકોસિસ્ટમ પર ખેડૂતો, વીમાકર્તાઓ, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને સરકારી એજન્સીઓને એકીકૃત કરે છે. તે વાસ્તવિક સમયની માહિતી શેરિંગ, પારદર્શક વહીવટ અને સુવ્યવસ્થિત પાક વીમા સેવાઓને સક્ષમ કરે છે. પોર્ટલ વિસ્તાર, પાક અને યોજનાની અધિસૂચનાઓને ડિજિટાઇઝ કરે છે, મેન્યુઅલ પ્રક્રિયાઓ ઘટાડે છે અને વીમા સુધીની પહોંચમાં સુધારો કરે છે, ખાસ કરીને દૂરના અને આર્થિક રીતે નબળા ખેડૂતો માટે.

• તકનીક આધારિત ઉપજ અંદાજ પદ્ધતિ (YES-TECH) વાજબી અને સચોટ પાક ઉપજનો અંદાજ પૂરો પાડવા માટે રિમોટ સેન્સિંગ અને ટેકનોલોજી-આધારિત પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. તે ખરીફ 2023 માં ડાંગર અને ઘઉં માટે અને ખરીફ 2024 માં સોયાબીન માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે YES-TECH-નિષ્કર્ષિત ઉપજને સોંપાયેલ ઓછામાં ઓછા 30% વજન સાથે શરૂ થઈ હતી અને હવે અમુક રાજ્યોમાં 50% સુધી વધી ગઈ છે.
• વેધર ઈન્ફોર્મેશન નેટવર્ક એન્ડ ડેટા સિસ્ટમ (WINDS) બ્લોક અને ગ્રામ પંચાયત સ્તરે હાઇપરલોકલ હવામાન ડેટા એકત્રિત કરવા માટે ઓટોમેટિક વેધર સ્ટેશનો અને ઓટોમેટિક રેઇન ગેજનો ઉપયોગ કરે છે. આ ડેટા ફળો, શાકભાજી અને વાવેતરના પાકો માટે હવામાન આધારિત પાક વીમા યોજનાના અમલીકરણ; YES-TECH નો ઉપયોગ કરીને પાક ઉત્પાદન અંદાજ; આફત વ્યવસ્થાપન; હવામાનની અગાઉથી જાણકારી; અને અન્ય પરિમાણીય વીમા ઉત્પાદનોને ટેકો આપે છે.
• પાકના વાસ્તવિક સમયના ફોટા અને અવલોકનોનું સંગ્રહ (CROPIC): આપેલ વીમા યુનિટમાં સામાન્ય પાકના સ્વાસ્થ્યને સમયાંતરે ચકાસવા માટે જીઓ-ટેગ કરેલા ફોટોગ્રાફ્સનો ઉપયોગ કરે છે. ચિત્રાત્મક વિશ્લેષણ દ્વારા પાકના નુકસાનના મૂલ્યાંકન અને ઉપજના અંદાજને ટેકો આપવાનું પણ કલ્પના કરવામાં આવ્યું છે, જેના માટે દેશવ્યાપી પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કરવાની પ્રક્રિયામાં છે.
• કૃષિ રક્ષક પોર્ટલ અને હેલ્પલાઇન (KRPH) ખેડૂતોને ફરિયાદો નોંધાવવા, સહાય મેળવવા અને પાક વીમા સંબંધિત મુદ્દાઓના ઉકેલને ટ્રૅક કરવા માટે એક સમર્પિત ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન (14447) પ્રદાન કરે છે. તે જાન્યુઆરી 2024 માં દેશભરમાં લોન્ચ કરવામાં આવી હતી, અને ત્યારથી, વીમાકૃત ખેડૂતોની 26.12 લાખ ફરિયાદોનું 99.66% ઉકેલ દર સાથે નિવારણ અને સોલ્યુશન કરવામાં આવ્યું છે.
• લર્નિંગ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (LMS) ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા હિતધારકોમાં પાક વીમા અંગે જ્ઞાન અને સમજણનો વિસ્તાર કરે છે. એપ્લિકેશન ફોર ઇન્ટરમીડિયરી એનરોલમેન્ટ (AIDE) બિન-ઋણી ખેડૂતોની ઘરઆંગણે નોંધણી સક્ષમ કરે છે. તે વીમા મધ્યસ્થીઓ દ્વારા પાક વીમાને વધુ સુલભ બનાવે છે. તે જ રીતે, ક્રોપ લોસ એસેસમેન્ટ એપ (CLAP) નો ઉપયોગ સ્થાનિક આપત્તિઓ હેઠળ વ્યક્તિગત ખેતર સ્તરે પાકના નુકસાનના પ્રમાણને ડિજિટલ રીતે રેકોર્ડ કરવા માટે પાક નુકસાનના સર્વેક્ષણો દ્વારા કરવામાં આવે છે અને ઝડપી તથા પારદર્શક દાવાની ગણતરી અને પતાવટ સક્ષમ કરે છે.

આ ટેકનોલોજી હસ્તક્ષેપોએ ઝડપી નોંધણી, સચોટ નુકસાન મૂલ્યાંકન, સમયસર દાવાની પતાવટ અને ખેડૂતો માટે અસરકારક ફરિયાદ નિવારણ સક્ષમ કરીને PMFBY માં પરિવર્તન આણ્યું છે.

પુનઃરચિત હવામાન આધારિત પાક વીમા યોજના (RWBCIS)

PMFBY ના પૂરક તરીકે, સરકાર પ્રતિકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિઓથી ખાસ ઉદ્ભવતા જોખમોને પહોંચી વળવા પુનઃરચિત હવામાન આધારિત પાક વીમા યોજના (RWBCIS) અમલમાં મૂકે છે. RWBCIS એ હવામાન સૂચકાંક-આધારિત યોજના છે જ્યાં પાકના વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન કરેલ નુકસાનને બદલે પાકના નુકસાન માટે "પ્રોક્સી" તરીકે ચોક્કસ હવામાન પરિમાણોનો ઉપયોગ કરીને સ્વીકાર્ય દાવાઓ નક્કી કરવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ, પાકના જીવનચક્રને અલગ-અલગ ફેનોલોજીકલ તબક્કામાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે, જેમાં દરેક તબક્કા દરમિયાન પાકની સંવેદનશીલતાના આધારે વીમાની રકમ ફાળવવામાં આવે છે.

આ યોજના વ્યાખ્યાયિત રેફરન્સ યુનિટ એરિયા (RUAs) માં "એરિયા અભિગમ" પર કામ કરે છે. ચૂકવણી ત્યારે થાય છે જ્યારે માપી શકાય તેવા હવામાન ચલો—જેમાં ઓછો કે વધુ પડતો વરસાદ, સૂકો ગાળો, આત્યંતિક તાપમાન, ભેજ અને પવનની ઝડપ—જે અધિસૂચિત સ્થાનિક હવામાન મથકો પર માપવામાં આવે છે—પૂર્વ-વ્યાખ્યાયિત થ્રેશોલ્ડમાંથી વિચલિત થાય છે. રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો કરા અને વાદળ ફાટવા જેવી ગંભીર સ્થાનિક આફતો માટે ફાર્મ-સ્તરનું વધારાનું કવરેજ પણ આપી શકે છે. PMFBY (પાકના પ્રકાર પર આધાર રાખીને 1.5% થી 5%) જેવા જ પરવડે તેવા પ્રીમિયમ દરો ધરાવતી, RWBCIS એક અત્યંત લોકપ્રિય સેફ્ટી નેટ બની રહી છે, ખાસ કરીને ફળ, શાકભાજી અને વાવેતરના પાકો માટે, જે ખરીફ 2026 માં 12.31 લાખ હેક્ટર વિસ્તારને આવરી લેતી 25.95 લાખ ખેડૂત અરજીઓને આવરી લે છે.

PMFBY દ્વારા કૃષિ જોખમ વ્યવસ્થાપનમાં પરિવર્તન

છેલ્લા દાયકામાં, પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) ભારતના કૃષિ જોખમ વ્યવસ્થાપન માળખાના મુખ્ય આધારસ્તંભ તરીકે ઉભરી આવી છે. તે લાખો ખેડૂતોને આબોહવા પરિવર્તન, આત્યંતિક હવામાન ઘટનાઓ અને જૈવિક જોખમો સામે નાણાકીય સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે. વ્યાપક પાક-ચક્ર કવરેજ સાથે પરવડે તેવા પ્રીમિયમને જોડીને, આ યોજનાએ આવકના આંચકાઓ સામે ખેડૂતોની સંવેદનશીલતા ઘટાડી છે. તેણે આધુનિક ઇનપુટ્સ, સુધારેલા બિયારણો અને સારી ખેતી પદ્ધતિઓમાં રોકાણ કરવાની તેમની ક્ષમતાને પણ મજબૂત બનાવી છે.

NCIP, DigiClaim, CCE એગ્રી એપ, CLAP, YES-TECH, અને WINDS જેવા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અને હસ્તક્ષેપોએ PMFBY હેઠળ પારદર્શિતા, ચોકસાઈ અને દાવાની પતાવટની ઝડપમાં સુધારો કર્યો છે. આ ટેકનોલોજીઓએ PMFBY ને વધુ કાર્યક્ષમ અને જવાબદાર પણ બનાવી છે. ભારત આબોહવા-સાનુકૂળ કૃષિ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે ત્યારે, PMFBY ખેડૂતોની આજીવિકાનું રક્ષણ કરવા, કૃષિમાં સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા અને આગામી વર્ષોમાં રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષાને મજબૂત કરવા માટે સારી રીતે તૈયાર છે.

સંદર્ભો

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય https://pmfby.gov.in/pdf/New%20Schemes-english_.pdf https://agriwelfare.gov.in/en/CropInsurance https://www.myscheme.gov.in/schemes/pmfby https://agriwelfare.gov.in/en/CropInsurance https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2097959&reg=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2089250&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2148513&reg=3&lang=2 માઇક્રોસોફ્ટ વર્ડ - lu431 https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU1610_Vz2gT8.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU269_UCTI1z.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU2752_K8yh1l.pdf?source=pqalshttps://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU2582_mUayeg.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU2608_FGMVt9.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU496_DO5aVo.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU431_EwtiAQ.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU431_EwtiAQ.pdf?source=pqalsHhttps://www.myscheme.gov.in/schemes/pmfby https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2004173&reg=48&lang=2 https://agriwelfare.gov.in/en/CropInsurance https://pmfby.gov.in/pdf/New%20Schemes-english_.pdf https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU2582_mUayeg.pdf?source=pqals https://pmfby.gov.in/adminStatistics/dashboard https://pmfby.gov.in/aboutUs https://pmfby.gov.in/pdf/RWBCIS_Revised_Guidelines_1.pdf નાણા મંત્રાલય https://www.indiabudget.gov.in/doc/eb/allsbe.pdf સફળતાની વાર્તા https://www.youtube.com/watch?v=sXEjHod1ltY PIB પૃષ્ઠભૂમિ https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=155010&NoteId=155010&ModuleId=3&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?ModuleId=16&NoteId=150838&id=150838&lang=2&reg=48&utm_source

PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/NP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2304566) મુલાકાતી સંખ્યા : 16