દક્ષિણ કોરિયાના બુસાન ખાતે વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના 48મા સત્રમાં યુનેસ્કોની વિશ્વ વિરાસત યાદી (UNESCO World Heritage List) માં સારનાથના પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળનો સમાવેશ થવા સાથે ભારતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતને વધુ એક વૈશ્વિક માન્યતા મળી છે. ભગવાન બુદ્ધે જ્યાં તેમનો પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો હતો તે સ્થળ તરીકે, સારનાથ તેમના જીવન સાથે સંકળાયેલા ચાર મુખ્ય બૌદ્ધ તીર્થધામોમાંનું એક છે. આ સમાવેશ સાથે યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ પ્રોપર્ટીઝમાં ભારતની સંખ્યા વધીને 45 થઈ ગઈ છે, જે દેશને વૈશ્વિક સ્તરે છઠ્ઠા અને એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્રમાં બીજા ક્રમે મૂકે છે. તે બૌદ્ધ ધર્મના જન્મસ્થળ તરીકે ભારતની ઓળખ અને ઉત્કૃષ્ટ સાર્વત્રિક મૂલ્ય (Outstanding Universal Value) ની વિરાસતને જાળવી રાખવાની તેની પ્રતિબદ્ધતાને પણ મજબૂત કરે છે.

ભારતની વિરાસત માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિ

વિરાસત એ ભૂતકાળના સ્મરણ કરતાં વિશેષ છે. તે વર્તમાનને આકાર આપે છે અને ભવિષ્યનું માર્ગદર્શન કરે છે. તે એવી વાર્તાઓ, પરંપરાઓ અને મૂલ્યોને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે સમુદાયો સાચવે છે અને પેઢી દર પેઢી આગળ ધપાવે છે. સાંસ્કૃતિક અને કુદરતી વિરાસત એ ઓળખ, જ્ઞાન અને પ્રેરણાના અપરિવર્તનીય સ્ત્રોત છે.

25 જુલાઈ 2026 ની સાંજે, દક્ષિણ કોરિયાના બુસાન ખાતે વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના 48મા સત્રમાં, સારનાથના પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળને યુનેસ્કોની વિશ્વ વિરાસત યાદીમાં શામેલ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમાવેશ સાથે, ભારત પાસે હવે યુનેસ્કો દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત 45 વિશ્વ વિરાસત સ્થળો (World Heritage properties) છે.

આ માન્યતા વિશ્વ વિરાસત યાદીમાં માત્ર એક નવો પ્રવેશ નથી. તે વિવિધ પરંપરાઓ, નોંધપાત્ર સ્થાપત્ય અને લાંબા ઇતિહાસ દ્વારા ઘડાયેલી ભારતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતની ઉજવણી કરે છે. તે વર્લ્ડ હેરિટેજ કન્વેન્શનની ભાવનાને પણ મજબૂત કરે છે, જે 196 સ્ટેટ પાર્ટીઝમાં હાલની અને ભાવિ પેઢીઓના લાભ માટે ઉત્કૃષ્ટ સાર્વત્રિક મૂલ્યના સ્થળોનું રક્ષણ કરવા માંગે છે.

યુનાઈટેડ નેશન્સ એજ્યુકેશનલ, સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઈઝેશન, જે યુનેસ્કો (UNESCO) તરીકે વધુ જાણીતું છે, તે માનવતા માટે અસાધારણ મૂલ્ય ધરાવતી સાંસ્કૃતિક અને કુદરતી વિરાસતની ઓળખ, રક્ષણ અને સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ પ્રતિબદ્ધતા 1972 માં યુનેસ્કો દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા 'કન્વેન્શન કન્સર્નિંગ ધ પ્રોટેક્શન ઓફ ધ વર્લ્ડ કલ્ચરલ એન્ડ નેચરલ હેરિટેજ' માં રહેલી છે.

વિશ્વ વિરાસતનો વિચાર અનોખો છે કારણ કે તે રાષ્ટ્રીય સીમાઓથી પર છે. જ્યારે આ સ્થળો વ્યક્તિગત દેશોના પ્રદેશોમાં રહે છે, ત્યારે તેમનું મહત્વ સમગ્ર માનવતાનું છે. તેઓ એકિયિયે શેર કરેલી વિરાસત તરીકે ઓળખાય છે જે આવનારી પેઢીઓ માટે સામૂહિક સંભાળ અને રક્ષણ મેળવવા માટે હકદાર છે.

સારનાથની વાર્તા

બૌદ્ધ પરંપરામાં સારનાથ એક વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસીમાં આવેલું, તે બૌદ્ધ તીર્થયાત્રાના ચાર મુખ્ય સ્થળોમાંનું એક છે. યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સમાવેશ બે જોડાયેલા ઘટકોને આવરી લે છે: ચૌખંડી સ્તૂપ અને સારનાથના પુરાતત્વીય અવશેષો. પુરાતત્વીય સંકુલમાં ધામેખ સ્તૂપ, ધર્મરાજિક સ્તૂપ, મૂલગંધકુટી વિહાર, અશોક સ્તંભ અને અન્ય ઘણા પ્રાચીન અવશેષોનો સમાવેશ થાય છે. એકસાથે, તેઓ આ પ્રાચીન સ્થળના ઐતિહાસિક લેન્ડસ્કેપને સાચવે છે.

બૌદ્ધ પરંપરામાં ઋષિપટન, ઇસિપટન અને મૃગદાવ તરીકે ઓળખાતું સારનાથ એ સ્થળ છે જ્યાં ગૌતમ બુદ્ધે ઈ.સ.પૂર્વે 6ઠ્ઠી સદીમાં તેમનો પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો હતો. આ ઉપદેશ, જે ધર્મચક્ર પ્રવર્તન અથવા "ધર્મના ચક્રને ઘુમાવવું" તરીકે ઓળખાય છે, તેણે બૌદ્ધ સંઘની શરૂઆત અને અષ્ટાંગિક માર્ગ (Noble Eightfold Path) ના સિદ્ધાંતોની સ્થાપના કરી.

સદીઓ દરમિયાન, સારનાથનો વિકાસ રાજવી, મઠ અને સામાન્ય લોકોના આશ્રય દ્વારા થયો હતો. બુદ્ધના પ્રથમ ઉપદેશ અને તેમના પ્રથમ પાંચ શિષ્યો સાથેની તેમની મુલાકાત સાથે સંકળાયેલા સ્થળની આસપાસ અસંખ્ય સ્તૂપ, મંદિરો અને વિહારોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સ્થળ લગભગ સોળ સદીઓના સતત વિકાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેના સ્મારકો ઈ.સ.પૂર્વે 4થી-3જી સદીના મૌર્ય પહેલાના સમયગાળાથી લઈને ઈ.સ. 12મી સદી સુધીના છે, જ્યારે સારનાથનો પતન થયો અને તેનો નાશ થયો. 18મી સદીમાં તેની પુનઃશોધ થઈ ત્યાં સુધી આ સ્થળ અજ્ઞાત રહ્યું.

માન્યતા તરફનો માર્ગ

વિશ્વ વિરાસત માન્યતા સુધીની સારનાથની મુસાફરી એક લાંબી અને સાવચેતીભરી પ્રક્રિયા રહી છે. પ્રાચીન સ્થળને 1998 માં ભારતની વિશ્વ વિરાસતની ટેન્ટેટિવ યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું.

તેના સમાવેશ માટેની દરખાસ્ત જાન્યુઆરી 2025 માં વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટી દ્વારા વિચારણા માટે રજૂ કરવામાં આવી હતી. આ પછી અઢાર મહિના લાંબી પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી જેમાં યુનેસ્કોની સલાહકાર સંસ્થાઓ સાથેની તકનીકી બેઠકો અને પ્રસ્તાવિત પ્રોપર્ટીની યોગ્યતાની સમીક્ષા કરવા માટે ICOMOS દ્વારા મૂલ્યાંકન મિશનનો સમાવેશ થાય છે. ICOMOS, યુનેસ્કોની સલાહકાર સંસ્થાઓમાંની એક તરીકે કાર્ય કરીને, સમાવેશ માટે પ્રસ્તાવિત સાંસ્કૃતિક અને મિશ્ર પ્રોપર્ટીઝનું મૂલ્યાંકન પૂરું પાડે છે. દક્ષિણ કોરિયાના બુસાન ખાતે વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના 48મા સત્રમાં લેવાયેલા ઐતિહાસિક નિર્ણય સાથે આ પ્રક્રિયા ચરમસીમાએ પહોંચી હતી.

સારનાથના પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળને યુનેસ્કો વિશ્વ વિરાસત યાદીના માપદંડ (iii) અને (vi) હેઠળ (વર્લ્ડ હેરિટેજ કન્વેન્શનના માળખા હેઠળ) નામાંકિત કરવામાં આવ્યું હતું.

માપદંડ (iii) બૌદ્ધ તીર્થયાત્રાના ચાર મુખ્ય ગંતવ્યોમાંના એક તરીકે સારનાથના ચિરંજીવ આધ્યાત્મિક મહત્વને માન્યતા આપે છે. આ સદીઓ દરમિયાન આ સ્થળે બાંધવામાં આવેલી અને પુનઃનિર્માણ કરાયેલી ઘણી ધાર્મિક ઇમારતો અને સ્મારકોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.

માપદંડ (vi) બૌદ્ધ સમુદાય માટે ઉત્કૃષ્ટ મહત્વ ધરાવતી બુદ્ધના જીવનની ઘટનાઓ સાથે સારનાથના પ્રત્યક્ષ અને સ્પષ્ટ સંબંધને માન્યતા આપે છે. આમાં બોધગયા ખાતે સંબોધિ (જ્ઞાન) પ્રાપ્ત કર્યા પછી તેમનો પ્રથમ ઉપદેશ અને તેમના પ્રથમ શિષ્યો સાથેની તેમની મુલાકાતનો સમાવેશ થાય છે. સદીઓ દરમિયાન સારનાથ ખાતે બાંધવામાં આવેલા અસંખ્ય માળખાં આ ઘટનાઓ, બુદ્ધના ઉપદેશો અને ત્રિરત્નની વિભાવનાના સતત મહત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ સમાવેશ વર્લ્ડ હેરિટેજ કન્વેન્શનના વ્યાપક હેતુને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે. યુનેસ્કો વર્તમાન અને ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ઉત્કૃષ્ટ સાર્વત્રિક મૂલ્યની વિરાસતને સાચવવા અને પ્રોત્સાહિત કરવા માંગે છે.

સારનાથ: શાંતિની વૈશ્વિક વિરાસત

સારનાથ એ માત્ર એક પુરાતત્વીય સ્થળ કરતાં ઘણું વધારે છે. તે જાપાન, થાઇલેન્ડ, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, વિયેતનામ, દક્ષિણ કોરિયા, કમ્બોડિયા, મંગોલિયા અને અન્ય ઘણા દેશોના બૌદ્ધો માટે એક વૈશ્વિક તીર્થધામ બની રહ્યું છે. વિશ્વના સૌથી આદરણીય બૌદ્ધ તીર્થધામોમાંના એક તરીકે, તે બૌદ્ધ ધર્મના જન્મસ્થળ તરીકે ભારતની ઓળખને મજબૂત કરે છે અને બૌદ્ધ રાષ્ટ્રો સાથે સાંસ્કૃતિક સંબંધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણ માટે એક સેતુ તરીકે કામ કરે છે.

સારનાથના સમાવેશ સાથે, બુદ્ધના જીવન સાથે સંકળાયેલા ચાર મુખ્ય બૌદ્ધ તીર્થધામોમાંથી ત્રણ હવે યુનેસ્કોની વિશ્વ વિરાસત યાદીમાં સામેલ છે. આ નેપાળમાં લુમ્બિની, બિહારના બોધગયા ખાતે મહાબોધિ મંદિર અને ઉત્તર પ્રદેશમાં સારનાથ છે. તેઓ ભારતમાં સાંચી, નાલંદા અને અજંતા, શ્રીલંકામાં અનુરાધાપુરા, બાંગ્લાદેશમાં પહારપુર, અને વર્તમાન પાકિસ્તાનમાં તક્ષશિલા અને તખ્ત-ઈ-બાહી સહિતના અન્ય મહત્વપૂર્ણ બૌદ્ધ વિશ્વ વિરાસત સ્થળોમાં જોડાય છે.

આ માન્યતા સારનાથના ઉત્કૃષ્ટ સાર્વત્રિક મૂલ્યનું રક્ષણ કરવાની ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને પણ પુનઃપુષ્ટ કરે છે. સરકાર ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે સ્થળની પ્રામાણિકતા અને અખંડિતતાને જાળવી રાખવા માટે પ્રવાસનનું ટકાઉ સંચાલન કરશે અને બફર ઝોનમાં અયોજિત વિકાસને રોકશે.

ભારતની વિરાસતની સફળતાને સક્ષમ બનાવવી

દરેક સફળ નામાંકન પાછળ વર્ષોની સંસ્થાકીય પાયાની કામગીરી હોય છે. વિશ્વ વિરાસત સ્થળો પ્રત્યેનો ભારતનો અભિગમ કેન્દ્રીય એજન્સીઓ, રાજ્ય સરકારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ વચ્ચેના મજબૂત સંકલન પર આધારિત છે.

સાંસ્કૃતિક મંત્રાલય

સાંસ્કૃતિક મંત્રાલય સાંસ્કૃતિક બાબતો પર યુનેસ્કો સાથે ભારતના જોડાણનું નેતૃત્વ કરે છે. તે યુનેસ્કોના સાંસ્કૃતિક સંમેલનો હેઠળ ભારતની પ્રતિબદ્ધતાઓનો અમલ કરે છે અને વિશ્વ વિરાસત સ્થળો અને અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વિરાસત (Intangible Cultural Heritage) ના તત્વો માટેના નામાંકનનું સંકલન કરે છે. મંત્રાલય આંતરરાષ્ટ્રીય વિરાસત સંરક્ષણ ધોરણોને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે અને યુનેસ્કો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સાંસ્કૃતિક સહયોગ દ્વારા સાંસ્કૃતિક કૂટનીતિને મજબૂત બનાવે છે.

ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI)

ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) એ ભારત સરકાર વતી વિશ્વ વિરાસત સંબંધિત બાબતો માટેની નોડલ એજન્સી છે. તે 28 વિશ્વ વિરાસત સ્થળો સહિત 3688 કેન્દ્રીય સંરક્ષિત સ્મારકોના સંરક્ષણ અને જાળવણીનું કામ કરે છે. તેના કામમાં પીવાના પાણી, શૌચાલય, માર્ગો અને લેન્ડસ્કેપિંગ જેવી મુલાકાતીઓની સુવિધાઓ પૂરી પાડવા ઉપરાંત બે કાયદાઓ, એટલે કે ધ એન્શિયન્ટ મોન્યુમેન્ટ્સ એન્ડ આર્કિયોલોજિકલ સાઇટ્સ એન્ડ રિમેઇન્સ એક્ટ, 1958 અને ધ એન્ટિક્વિટીઝ એન્ડ આર્ટ ટ્રેઝર્સ એક્ટ, 1972 નો અમલ કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. દરેક સ્મારકની જરૂરિયાતો અને સંસાધનોની ઉપલબ્ધતાના આધારે સંરક્ષણ અને જાળવણી નિયમિતપણે હાથ ધરવામાં આવે છે.

ભારતની વધતી જતી વિશ્વ વિરાસત યાદી

આપણી વિરાસત માત્ર પથ્થરો, લિપિઓ કે અવશેષોથી બનેલી નથી. તે મંદિરની દીવાલના દરેક ગણગણાટમાં, પ્રાચીન કિલ્લાઓ પરના દરેક કોતરકામમાં અને પેઢીઓથી ચાલી આવતા દરેક લોકગીતમાં જીવે છે. તે ભારતની સભ્યતાની વાર્તા કહે છે અને દેશની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક અને કુદરતી વિરાસતને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

દેશ	વિશ્વ વિરાસત સ્થળો (જુલાઈ 2026 સુધી)
ઇટાલી	62
ચીન	61
ફ્રાન્સ	56
જર્મની	55
સ્પેન	50
ભારત	45
મેક્સિકો	36
યુનાઇટેડ કિંગડમ	35
રશિયા	33

આજે, ભારત 45 યુનેસ્કો વિશ્વ વિરાસત સ્થળોનું ઘર છે, જેમાં 37 સાંસ્કૃતિક, 7 કુદરતી અને 1 મિશ્ર સ્થળનો સમાવેશ થાય છે. આ દેશને વૈશ્વિક સ્તરે છઠ્ઠા અને એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્રમાં બીજા ક્રમે મૂકે છે.

ભારતની પ્રથમ એન્ટ્રીઓ એક જ વર્ષમાં આવી હતી. આગ્રા કિલ્લો, તાજમહેલ, એલોરા ગુફાઓ અને અજંતા ગુફાઓ સાથે 1983 માં શામેલ કરવામાં આવ્યો હતો, જેણે એક યાદીની શરૂઆત કરી હતી જે ત્યારથી કિલ્લાઓ, મંદિરો, ગુફાઓ, રેલવે, વાવ, આયોજિત શહેરો અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોને આવરી લેવા માટે વધી છે.

ગયા વર્ષે, પેરિસમાં યુનેસ્કો મુખ્યાલય ખાતે યોજાયેલા વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીના 47મા સત્રમાં ભારતના મરાઠા મિલિટરી લેન્ડસ્કેપ્સને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. આ વર્ષે બુસાનમાં 48મા સત્રમાં સારનાથના સમાવેશ સાથે, ભારતની સંખ્યા હવે 45 સ્થળો પર પહોંચી ગઈ છે, જે દેશને વૈશ્વિક સ્તરે છઠ્ઠા સ્થાને અને એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્રમાં બીજા સ્થાને રાખે છે. ભારતની ટેન્ટેટિવ યાદી પણ વધી છે, જે હવે 69 સ્થળો પર પહોંચી ગઈ છે, જે ભવિષ્યના કોઈપણ વર્લ્ડ હેરિટેજ નામાંકન માટે ફરજિયાત પ્રથમ પગલું છે.

ભારતમાં યુનેસ્કો વિશ્વ વિરાસત સ્થળોની યાદી:

વર્ષ	સ્થળ	રાજ્ય / કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ	કેટેગરી
1983	આગ્રા કિલ્લો	ઉત્તર પ્રદેશ	સાંસ્કૃતિક
1983	અજંતા ગુફાઓ	મહારાષ્ટ્ર	સાંસ્કૃતિક
1983	એલોરા ગુફાઓ	મહારાષ્ટ્ર	સાંસ્કૃતિક
1983	તાજમહેલ	ઉત્તર પ્રદેશ	સાંસ્કૃતિક
1984	સૂર્ય મંદિર, કોણાર્ક	ઓડિશા	સાંસ્કૃતિક
1984	મહાબલીપુરમના સ્મારકોનો સમૂહ	તમિલનાડુ	સાંસ્કૃતિક
1985	કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	અસમ	કુદરતી
1985	કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	રાજસ્થાન	કુદરતી
1985	માનસ વન્યજીવ અભયારણ્ય	અસમ	કુદરતી
1986	ખજુરાહો સ્મારકોનો સમૂહ	મધ્ય પ્રદેશ	સાંસ્કૃતિક
1986	ફતેહપુર સીકરી	ઉત્તર પ્રદેશ	સાંસ્કૃતિક
1986	ગોવાના ચર્ચ અને કોન્વેન્ટ્સ	ગોવા	સાંસ્કૃતિક
1986	હમ્પીના સ્મારકોનો સમૂહ	કર્ણાટક	સાંસ્કૃતિક
1987	સુંદરબન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	પશ્ચિમ બંગાળ	કુદરતી
1987	એલિફન્ટા ગુફાઓ	મહારાષ્ટ્ર	સાંસ્કૃતિક
1987	પટ્ટડકલના સ્મારકોનો સમૂહ	કર્ણાટક	સાંસ્કૃતિક
1987, 2004	મહાન જીવંત ચોલ મંદિરો	તમિલનાડુ	સાંસ્કૃતિક
1988, 2005	નંદા દેવી અને વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો	ઉત્તરાખંડ	કુદરતી
1989	સાંચીના બૌદ્ધ સ્મારકો	મધ્ય પ્રદેશ	સાંસ્કૃતિક
1993	હુમાયૂંનો મકબરો, દિલ્હી	દિલ્હી	સાંસ્કૃતિક
1993	કુતબ મીનાર અને તેના સ્મારકો, દિલ્હી	દિલ્હી	સાંસ્કૃતિક
1999, 2005, 2008	ભારતના પર્વત રેલવે	પશ્ચિમ બંગાળ, તમિલનાડુ, હિમાચલ પ્રદેશ	સાંસ્કૃતિક
2002	બોધગયા ખાતે મહાબોધિ મંદિર સંકુલ	બિહાર	સાંસ્કૃતિક
2003	ભીમબેટકાના રોક શેલ્ટર્સ	મધ્ય પ્રદેશ	સાંસ્કૃતિક
2004	ચાંપાનેર-પાવાગઢ પુરાતત્વીય પાર્ક	ગુજરાત	સાંસ્કૃતિક
2004	છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનસ	મહારાષ્ટ્ર	સાંસ્કૃતિક
2007	લાલ કિલ્લો સંકુલ	દિલ્હી	સાંસ્કૃતિક
2010	ધ જંતર મંતર, જયપુર	રાજસ્થાન	સાંસ્કૃતિક
2012	પશ્ચિમ ઘાટ	કર્ણાટક, કેરળ, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ	કુદરતી
2013	રાજસ્થાનના પહાડી કિલ્લાઓ	રાજસ્થાન	સાંસ્કૃતિક
2014	ગ્રેટ હિમાલયન નેશનલ પાર્ક સંરક્ષણ ક્ષેત્ર	હિમાચલ પ્રદેશ	કુદરતી
2014	પાટણમાં રાણી-કી-વાવ (ધી ક્વીન્સ સ્ટેપવેલ)	ગુજરાત	સાંસ્કૃતિક
2016	નાલંદા મહાવિહારની પુરાતત્વીય સાઇટ	બિહાર	સાંસ્કૃતિક
2016	ખંગચેંદઝોંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન	સિક્કિમ	મિશ્ર
2016	લી કોર્બુઝિયરનું સ્થાપત્ય કાર્ય	ચંદીગઢ	સાંસ્કૃતિક
2017	અમદાવાદનું ઐતિહાસિક શહેર	ગુજરાત	સાંસ્કૃતિક
2018	મુંબઈના વિક્ટોરિયન ગોથિક અને આર્ટ ડેકો એન્સેમ્બલ્સ	મહારાષ્ટ્ર	સાંસ્કૃતિક
2019	જયપુર શહેર	રાજસ્થાન	સાંસ્કૃતિક
2021	ધોળાવીરા: એક હડપ્પન શહેર	ગુજરાત	સાંસ્કૃતિક
2021	કાકતિયા રુદ્રેશ્વર (રામપ્પા) મંદિર	તેલંગાણા	સાંસ્કૃતિક
2023	હોયસલાના પવિત્ર એન્સેમ્બલ્સ	કર્ણાટક	સાંસ્કૃતિક
2023	શાંતિનિકેતન	પશ્ચિમ બંગાળ	સાંસ્કૃતિક
2024	મોઇદામ્સ – આહસ્ત વંશની ટેકરા-દફન પ્રણાલી	અસમ	સાંસ્કૃતિક
2025	ભારતના મરાઠા મિલિટરી લેન્ડસ્કેપ્સ	મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ	સાંસ્કૃતિક
2026	સારનાથનું પ્રાચીન બૌદ્ધ સ્થળ	ઉત્તર પ્રદેશ	સાંસ્કૃતિક

ભારતની સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારની પહેલો

ભારતે તેની વિશાળ સાંસ્કૃતિક અને કુદરતી વિરાસતનું રક્ષણ કરવા, પુનઃસ્થાપિત કરવા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અસંખ્ય અર્થપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે. આ પહેલો દેશના કાલજયી પરંપરાઓ અને ઐતિહાસિક ખજાનાને સુરક્ષિત કરવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભારતની સમૃદ્ધ વિરાસતને સંરક્ષણ, ડિજિટાઇઝેશન, આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને જાહેર ભાગીદારીમાં લક્ષિત પ્રયાસો દ્વારા સુરક્ષિત કરવામાં આવી રહી છે.

પ્રાચીન અવશેષો પરત લાવવાની પ્રક્રિયા

ભારતે 2014 થી 656 સહિત કુલ 669 પ્રાચીન અવશેષો સ્વદેશ પરત લાવ્યા છે. આ પ્રયાસમાં સાંસ્કૃતિક મંત્રાલય, ASI, ભારતીય મિશન્સ અને અમલીકરણ એજન્સીઓ સામેલ છે. તાજેતરમાં, યુએસ કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા 657 ભારતીય કળા વસ્તુઓ ભારતીય દૂતાવાસને સોંપવામાં આવી હતી. મુખ્ય પરત લાવવામાં આવેલી વસ્તુઓમાં ચોલ-યુગના શિવ નટરાજ, સંત સુંદરર સાથે પરવઈ અને સોમાસ્કંદનો સમાવેશ થાય છે.

અડોપ્ટ એ હેરિટેજ

સપ્ટેમ્બર 2017 માં શરૂ કરાયેલ અને સપ્ટેમ્બર 2023 માં સુધારેલ, 'અડોપ્ટ એ હેરિટેજ 2.0' પ્રોગ્રામ ખાનગી કંપનીઓ, જાહેર ક્ષેત્રના એકમો, NGO, ટ્રસ્ટો અને સોસાયટીઓ સાથે સહયોગ માટેનું માળખું બનાવે છે.

તે રાષ્ટ્રીય મહત્વના સંરક્ષિત સ્મારકો પર મુલાકાતીઓ માટે અનુકૂળ સુવિધાઓ વિકસાવવા અને જાળવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) અને અન્ય યોગદાન દ્વારા સપોર્ટ પૂરો પાડવામાં આવે છે. તેનો હેતુ મુલાકાતીઓના અનુભવને સુધારવાનો છે.

માર્ચ 2026 સુધીમાં, અડોપ્ટ એ હેરિટેજ 2.0 પ્રોગ્રામ હેઠળ કુલ 30 મેમોરેન્ડમ ઓફ અંડરસ્ટેન્ડિંગ (MoUs) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.

આ પ્રોગ્રામ સુધારેલ સાઇટ મેનેજમેન્ટ અને સુધારેલી જાહેર જોડાણના સંદર્ભમાં દૃશ્યમાન પરિણામો દર્શાવી રહ્યો છે. આ દત્તક લીધેલા સ્મારકો પર મુલાકાતીઓની મજબૂત ભાગીદારીમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેણે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન સામૂહિક રીતે 13.59 મિલિયન મુલાકાતીઓની નોંધણી કરી હતી.

આ આંકડા મુલાકાતીઓના મજબૂત રસને દર્શાવે છે અને સૂચવે છે કે પ્રોગ્રામ હેઠળ સુધારેલી સુવિધાઓ, સેવાઓ અને ઓન-સાઇટ સુવિધા મુલાકાતીઓના વધુ સારા અનુભવ અને દત્તક લીધેલા હેરિટેજ સ્થળો પર ઉચ્ચ જોડાણમાં યોગદાન આપી રહી છે.

જ્ઞાન ભારતમ મિશન

2025 માં શરૂ કરાયેલું જ્ઞાન ભારતમ મિશન એ ભારતની વિશાળ હસ્તપ્રત વિરાસતને સાચવવા, ડિજિટાઇઝ કરવા અને તેનો પ્રસાર કરવાનો સરકારનો ફ્લેગશિપ કાર્યક્રમ છે. તે હસ્તપ્રતોમાં નોંધાયેલ પ્રાચીન જ્ઞાન પ્રણાલીઓને જાળવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તે ડિજિટલ રિપોઝિટરીઝ અને સંરક્ષણ નેટવર્ક્સ દ્વારા સંશોધન અને જાહેર જોડાણ માટે તેમને સુલભ પણ બનાવે છે.

આ પહેલ આ નાજુક હસ્તપ્રતોનું રક્ષણ કરવા અને તે વૈશ્વિક સ્તરે સુલભ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા આધુનિક તકનીકોને વધુ એકીકૃત કરે છે. આ ઉપરાંત, હસ્તપ્રતોના રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝને ઓળખવા, દસ્તાવેજીકરણ કરવા અને સર્જવા માટે માર્ચ 2026 માં નેશનલ મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ સર્વે પણ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. સર્વેક્ષણ દરમિયાન, 1.19 કરોડથી વધુ હસ્તપ્રતો નોંધાઈ છે. દેશભરમાં ઉપલબ્ધ ડિજિટાઇઝ્ડ હસ્તપ્રતોની કુલ સંખ્યા 8 લાખથી વધુ છે, જેમાંથી 4.40 લાખથી વધુ હસ્તપ્રતો હાલમાં જ્ઞાન ભારતમ પોર્ટલ પર જાહેર ઍક્સેસ માટે વ્યુ મોડમાં ઉપલબ્ધ છે, જે રાજ્યવાર ઍક્સેસિબલ છે.

નેશનલ આર્કાઇવ્સ ઓફ ઇન્ડિયા પણ અભિલેખ પટલ (Abhilekh Patal) દ્વારા આર્કાઇવલ રેકોર્ડ્સનું ડિજિટાઇઝેશન કરી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, પોર્ટલ પર 18.23 કરોડ પૃષ્ઠો, 0.73 કરોડ સંદર્ભ મીડિયા અને 0.38 કરોડ ડિજિટાઇઝ્ડ રેકોર્ડ્સ ઉપલબ્ધ હતા.

નેશનલ મિશન ઓન મોન્યુમેન્ટ્સ એન્ડ એન્ટિક્વિટીઝ

નેશનલ મિશન ઓન મોન્યુમેન્ટ્સ એન્ડ એન્ટિક્વિટીઝ ASI હેઠળ અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. તે ભારતની બિલ્ટ હેરિટેજ અને પ્રાચીન અવશેષોનો વિશ્વસનીય રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવીને સંરક્ષણને ટેકો આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ મિશનનો ઉદ્દેશ્ય દેશના તમામ સ્મારકો અને પ્રાચીન વસ્તુઓનો દસ્તાવેજીકરણ અને ઇન્વેન્ટરી બનાવવાનો છે, એવી માહિતી જે સંરક્ષણ કાર્યના આયોજન, અગ્રતા અને દેખરેખને સીધી રીતે માહિતગાર કરે છે.

માર્ચ 2026 સુધીમાં, NMMA એ બિલ્ટ હેરિટેજ અને સાઇટ્સ સહિત 1.84 લાખ સ્મારકોનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે. તેણે ભારતભરમાં 17.20 લાખ પ્રાચીન વસ્તુઓનું પણ દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે.

ભૂતકાળનું જતન, ભવિષ્યને આકાર આપવો

ભારતની સાંસ્કૃતિક વિરાસત એ એક જીવંત વિરાસત છે જે પેઢીઓ સુધી લોકોને પ્રેરણા આપતી, શિક્ષિત કરતી અને જોડતી રહે છે. સારનાથનો સમાવેશ શિક્ષણ, સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાન અને ટકાઉ વિકાસમાં તેમની ભૂમિકાને મજબૂત કરવાની સાથે અસાધારણ મૂલ્ય ધરાવતા સ્થળોનું જતન કરવાની દેશની સતત પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જેમ જેમ ભારત આગળ વધશે તેમ, તેની વિરાસતનું રક્ષણ કરવું એ તેની નાગરિક વિરાસતને જાળવવા અને વિશ્વ સાથે શેર કરવા માટે કેન્દ્રીય રહેશે.

સંદર્ભ:

સાંસ્કૃતિક મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2260755&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2243788&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2289399&reg=48&lang=1

https://culture.gov.in/ministry/about-us

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293807&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158940&ModuleId=3&reg=48&lang=2

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU2704_e4BQSu.pdf?source=pqals

યુનેસ્કો (UNESCO)

https://www.unesco.org/en/world-heritage

https://whc.unesco.org/en/statesparties/in

https://whc.unesco.org/en/list/stat#s2

https://whc.unesco.org/en/list/

સંસ્કૃતિ વિભાગ, ઉત્તર પ્રદેશ

https://www.facebook.com/photo?fbid=1356550013329538&set=pcb.1356550116662861

https://www.facebook.com/photo/?fbid=1356550016662871&set=pcb.1356550116662861

https://www.facebook.com/photo/?fbid=1356550023329537&set=pcb.1356550116662861

pdf ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/JY/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2303548) મુલાકાતી સંખ્યા : 19