ભારતના ખાંડ ઉદ્યોગ પર એક નજર

ભારતનો ખાંડ ઉદ્યોગ એ એક મોટો કૃષિ, ઔદ્યોગિક અને ગ્રામીણ આજીવિકાની ઇકોસિસ્ટમ છે. ભારત વિશ્વમાં શેરડીનો બીજો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ છે. શેરડી ક્ષેત્ર લગભગ 5 કરોડ ખેડૂતો અને ખાંડના કારખાનાઓ તથા તેના સંલગ્ન ઉદ્યોગોમાં આશરે 5 લાખ કામદારોને આજીવિકા પૂરી પાડે છે.

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા ઉત્પાદનના ત્રીજા અગ્રિમ અંદાજ મુજબ 2025-26 માં ભારતનું શેરડીનું ઉત્પાદન 500 MMT સુધી પહોંચી ગયું છે. આ 2015-16 માં 348.44 MMT ઉત્પાદનની સરખામણીમાં છેલ્લા 10 વર્ષોમાં આશરે 43.5 ટકાનો ગ્રોથ દર્શાવે છે.

શેરડીની ખેતી હેઠળનો વિસ્તાર પણ 2015-16 માં 49.27 લાખ હેક્ટરથી વધીને 2025-26 માં 58.87 લાખ હેક્ટર થયો છે.

ઉત્તર પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર ભારતમાં શેરડીનું ઉત્પાદન કરતા અગ્રણી રાજ્યો છે.

ભારતે 2016-17 માં 0.47 લાખ MT ની સરખામણીમાં 2025-26 માં 8 લાખ MT ખાંડની નિકાસ કરી હતી.

ખાંડની સિઝન 2026-27 (ઓક્ટોબર - સપ્ટેમ્બર) માટે શેરડીની વાજબી અને નફાકારક કિંમત (FRP) સરકાર દ્વારા ₹365/ક્વિન્ટલ નક્કી કરવામાં આવી છે. આ 10.25% નો મૂળભૂત રિકવરી રેટ પૂરો પાડે છે. આ કિંમત ખાંડની સિઝન 2016-17 ની FRP કરતાં ₹135 વધુ છે, જે 9.5% ના મૂળભૂત રિકવરી રેટ સાથે ₹230/ક્વિન્ટલ નક્કી કરવામાં આવી હતી.

ભારતીય ખાંડના મુખ્ય નિકાસ સ્થળોમાં શ્રીલંકા, પશ્ચિમ એશિયા અને પૂર્વ આફ્રિકાનો સમાવેશ થાય છે.

ખાંડનો પર્યાપ્ત બફર સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે, અને 2025–26 માં ખાંડનું ઉત્પાદન પર્યાપ્ત રહેવાની ધારણા છે.

ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગને આગળ વધારવામાં ભારતીય ખાંડ ઉદ્યોગની ભૂમિકા

પેટ્રોલ સાથે ઇથેનોલનું બ્લેન્ડિંગ (મિશ્રણ) નો ઉદ્દેશ્ય અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને ઊર્જા સુરક્ષા વધારવાનો છે. આ કદમ ટકાઉ ઇંધણના વિકલ્પો માટે સરકારના પ્રોત્સાહન સાથે સુસંગત છે. આ પહેલ ખેડૂતોને સ્થિર આવક પૂરી પાડીને અને ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનને ઘટાડીને તેને ટેકો આપે છે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગથી સ્થાનિક વપરાશ માટે ખાંડની અછત સર્જાશે.

ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે ડાયવર્ટ કરવામાં આવતી ખાંડનો હિસ્સો 2022-23 માં આશરે 12% થી ઘટીને 2025-26 માં આશરે 9% થયો છે.

તદુપરાંત, દેશમાં ઉત્પાદિત થતા ઇથેનોલનો આશરે ત્રણ-ચતુર્થાંશ હિસ્સો હવે અનાજ, ખાસ કરીને મકાઈમાંથી આવે છે.

વાસ્તવમાં, ઇથેનોલ પ્રોગ્રામથી શેરડીના ખેડૂતોને મદદ મળી છે અને ખાંડ મિલો મજબૂત થઈ છે:

સરેરાશ, ભારત વાર્ષિક આશરે 300-340 લાખ MT ખાંડનું ઉત્પાદન કરે છે.

ભારતનો સ્થાનિક ખાંડનો વપરાશ વાર્ષિક આશરે 280-290 લાખ MT છે.

સરપ્લસ ઉત્પાદનના વર્ષોમાં, વધારાનો સ્ટોક ખાંડ મિલોના ફંડ્સને બ્લોક કરી દે છે અને શેરડીના ખેડૂતોને ચૂકવણીમાં વિલંબ કરે છે. વધારાની ખાંડને ઇથેનોલ તરફ ડાયવર્ટ કરવાથી આ માળખાકીય સમસ્યાને ઉકેલવામાં મદદ મળી છે અને ખાંડ મિલોની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે.

20 ઓગસ્ટ, 2026 સુધીમાં, 2025-26 ની ખાંડની સિઝન માટે શેરડીની 97% બાકી નીકળતી રકમ ખેડૂતોને ચૂકવવામાં આવી છે.

ખાંડ મિલોની સુધરેલી નાણાકીય સ્થિતિએ સરકારી સપોર્ટ પર તેમની નિર્ભરતા ઘટાડી દીધી છે.

સાથે જ, ગ્રાહકો માટે ખાંડના છૂટક ભાવ પણ મોટાભાગે સ્થિર રહ્યા છે, ઓગસ્ટ 2024 અને જુલાઈ 2026 વચ્ચે વાર્ષિક માત્ર 3% જેટલો જ વધારો થયો છે.

ખાંડના વર્તમાન ભાવવધારાનું વિશ્લેષણ

તાજેતરના અઠવાડિયામાં ખાંડના ભાવ 20 જુલાઈ, 2026 ના રોજ ₹48.18 પ્રતિ કિલોથી વધીને 20 ઓગસ્ટ, 2026 ના રોજ ₹55.70 પ્રતિ કિલો થયા છે. આ એક મહિનાની અંદર આશરે 15.6% નો વધારો દર્શાવે છે. જોકે, આ તાજેતરના ફેરફારને લાંબા ગાળાના વલણથી અલગ પાડીને જોવો યોગ્ય છે: અગાઉ નોંધ્યા મુજબ, ઓગસ્ટ 2024 અને જુલાઈ 2026 વચ્ચે ખાંડના ભાવમાં વાર્ષિક માત્ર 3% જેટલો જ વધારો થયો હતો. આ દર્શાવે છે કે વર્તમાન વધારો મુખ્યત્વે ટૂંકા ગાળાના પુરવઠા અને બજારના પરિબળોને પ્રતિબિંબિત કરે છે, મૂળભૂત ભાવ વલણમાં ફેરફારને નહીં.

ખાંડના ભાવમાં વર્તમાન વધારો પરિબળોના સંયોજનને કારણે છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

અપેક્ષા કરતાં ઓછું સ્થાનિક ઉત્પાદન,

તહેવારોની સિઝન પહેલાં માંગમાં વધારો,

હવામાન સંબંધિત શેરડીના પાકને નુકસાન,

વૈશ્વિક ખાંડના પુરવઠામાં તંગી અને વધતા ભાવ, અને

ઉદ્યોગના કેટલાક વર્ગો દ્વારા સટ્ટાખોરી અને સંગ્રહખોરી.

વર્તમાન સિઝન દરમિયાન ખાંડનું ઉત્પાદન આશરે 306 LMT રહેવાની ધારણા છે, જે આશરે 343 LMT ના પ્રારંભિક અંદાજ સામે ઓછું છે. ઉત્પાદનને બે પરિબળોએ અસર કરી છે: રેડ રોટ (Red Rot) અને ટોપ બોરર (Top Borer) રોગ, અને ભારે વરસાદને કારણે ભરાયેલા પાણી. જોકે, અંદાજિત ઉત્પાદન કરતાં ઓછું ઉત્પાદન હોવા છતાં, સ્થાનિક માંગને પહોંચી વળવા માટે દેશમાં ખાંડનો પર્યાપ્ત સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે. પિલાણની નવી સિઝન ઓક્ટોબરમાં શરૂ થશે.

ખાંડના પુરવઠામાં તંગી એ વૈશ્વિક ઘટના છે અને તે માત્ર ભારત પૂરતી મર્યાદિત નથી. 2026-27 માટે વૈશ્વિક ખાંડની ખાધ આશરે 33 લાખ MT અંદાજવામાં આવી છે. પરિણામે, આંતરરાષ્ટ્રીય ખાંડના ભાવ 30 જૂન, 2026 ના રોજ $474/ટનથી તીવ્રપણે વધીને 20 ઓગસ્ટ, 2026 ના રોજ $552/ટન થઈ ગયા છે. આ બે મહિના કરતાં ઓછા સમયમાં 16% થી વધુનો વધારો દર્શાવે છે.

કોષ્ટક 1: ખાંડના વધતા ભાવની કલ્પના (Myth) v/s વાસ્તવિકતા (Fact)

માન્યતા (MYTH)	વાસ્તવિકતા (FACT)
ઇથેનોલ ડાયવર્ઝનને કારણે ખાંડના ભાવ વધ્યા.	ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે ડાયવર્ટ કરાયેલી ખાંડ 2022-23 માં 12% થી ઘટીને 2025-26 માં આશરે 9% થઈ ગઈ.
ઇથેનોલ ગ્રાહકો પાસેથી ખાંડ છીનવી રહ્યું છે.	ભારતનું આશરે ત્રણ-ચતુર્થાંશ ઇથેનોલ હવે અનાજ, ખાસ કરીને મકાઈમાંથી આવે છે.
ભારત ખાંડની અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે.	પિલાણની નવી સિઝન શરૂ થાય ત્યાં સુધી સ્થાનિક માંગને પહોંચી વળવા પર્યાપ્ત સ્ટોક ઉપલબ્ધ છે.
વૈશ્વિક ખાંડના ભાવ સ્થિર રહ્યા છે.	આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ પ્રતિ ટન $474 થી વધીને $552 થયા, જે બે મહિના કરતાં ઓછા સમયમાં 16% થી વધુ વધ્યા.
ભારતનું ખાંડનું ઉત્પાદન પડી ભાંગ્યું છે.	વર્તમાન ઉત્પાદન 306 LMT અંદાજવામાં આવ્યું છે, જે 343 LMT ના પ્રારંભિક અંદાજથી ઓછું છે.
ખાંડના ભાવ સતત તીવ્રપણે વધી રહ્યા છે.	ઓગસ્ટ 2024 અને જુલાઈ 2026 વચ્ચે લાંબા ગાળાના ભાવમાં વાર્ષિક માત્ર 3% નો વધારો થયો હતો. વર્તમાન ભાવવધારો ટૂંકા ગાળાનો છે.

સરકારે અવલોકન કર્યું છે કે કેટલીક ખાંડ મિલો અને વેપારીઓ દ્વારા સટ્ટાખોરી અને સંગ્રહખોરીએ પણ તાજેતરના ભાવવધારામાં યોગદાન આપ્યું છે.

ખાંડની સંગ્રહખોરી અટકાવવા અને પુરવઠો વધારવા સરકારના પ્રયાસો

ખાંડના ટૂંકા ગાળાના ભાવવધારાને નિયંત્રિત કરવા અને ચાલી રહેલી ખાંડની સંગ્રહખોરીને અટકાવવા સરકારે નીચેના પગલાં લીધાં છે:

1 ઓગસ્ટ, 2026 થી 30 નવેમ્બર, 2026 સુધી દેશભરના ખાંડના વેપારીઓ પર 400 ટનની સ્ટોક મર્યાદા લાદવામાં આવી છે.

1 સપ્ટેમ્બર, 2026 થી, જથ્થાબંધ ગ્રાહકોને 15 દિવસના વપરાશથી વધુ ખાંડનો સ્ટોક રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં.

સંગ્રહખોરી અને કૃત્રિમ અછત તપાસવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના અધિકારીઓની સંયુક્ત ટીમો ખાંડ મિલો પર ખાંડના સ્ટોકની ભૌતિક ચકાસણી કરી રહી છે.

સાવચેતીના ભાગરૂપે, સરકારે સ્થાનિક ઉપલબ્ધતા વધારવા માટે 10 લાખ MT કાચી ખાંડની ક્ષતિમુક્ત (duty-free) આયાત કરવાની મંજૂરી આપવાનો નિર્ણય કર્યો છે.

રાજ્યો અને ખાંડ મિલોને 15 ઓક્ટોબર, 2026 થી પિલાણ શરૂ કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. આનાથી ઓક્ટોબરમાં ખાંડનું ઉત્પાદન સામાન્ય 3-4 લાખ MT થી વધીને 10 લાખ MT થી વધુ થવાની ધારણા છે. આનાથી તહેવારોની સિઝન દરમિયાન ઉપલબ્ધતામાં સુધારો થશે.

વર્તમાન ભાવવધારાથી આગળ જોતાં

ભારતનું ખાંડ ક્ષેત્ર એક વૈવિધ્યસભર ઉદ્યોગમાં વિકસિત થયું છે જે ખેડૂતો, મિલો, ઊર્જા ઉત્પાદન અને વૈશ્વિક વેપારને ટેકો આપે છે. તાજેતરના ભાવ દબાણો ઓછું ઉત્પાદન, મોસમી માંગ, વૈશ્વિક પુરવઠાની પરિસ્થિતિઓ અને બજારની પદ્ધતિઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જોકે, આ દબાણો ક્ષેત્રના વ્યાપક વિકાસ અને વૈવિધ્યકરણ સામે અસ્થાયી રહે છે. સરકારની પ્રાથમિકતા ગ્રાહકોના હિતો, ખેડૂતોને સમયસર ચૂકવણી અને ઉદ્યોગની સ્થિરતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની છે.

સંદર્ભ

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://dfpd.gov.in/sugar-policy/en

https://www.nfsm.gov.in/BriefNote/BN_Sugarcane.pdf

https://sansad.in/getFile/annex/241/Au1986.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2258113&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1555573&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2302874&reg=48&lang=1

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://agriwelfare.gov.in/Documents/Time_Series_3rdAE_2025_26_En.pdf

https://agriexchange.apeda.gov.in/India/GenerateAPEDAProductReport/Index

https://www.ibef.org/blogs/from-fields-to-fuel-the-indian-sugar-industry-s-role-in-advancing-ethanol-blending

પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2249431&reg=3&lang=2

ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2302018&lang=1&reg=3

PIB બેકગ્રાઉન્ડર

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245639&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248987&reg=3&lang=1

pdf જોવા માટે ક્લિક કરો

SM/IJ/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2303515) મુલાકાતી સંખ્યા : 79