મોટા પ્રમાણમાં લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) સેટેલાઇટ કન્સ્ટેલેશન્સ અથવા સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ કન્સ્ટેલેશન્સના વિસ્તરણને કારણે સ્પેસ ડેબ્રિસ (અંતરીક્ષ કચરો) એકત્ર થવાની સમસ્યા પ્રત્યે ભારતીય અંતરીક્ષ સંશોધન સંગઠન (ISRO) ગંભીર છે અને તેના નિવારણ તથા અટકાવ માટે તમામ શક્ય પગલાં લઈ રહ્યું છે, તેમ કર્મચારી, જાહેર ફરિયાદો અને પેન્શન તથા પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલયના રાજ્યમંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે રાજ્યસભામાં એક જવાબમાં જણાવ્યું હતું.

મંત્રીએ ઉમેર્યું હતું કે, એક્ટિવ ડેબ્રિસ રિમૂવલ (ADR) અને અન્ય માધ્યમો દ્વારા સ્પેસ એસેટ્સ (અંતરીક્ષ સંપત્તિઓ) નું રક્ષણ કરવા અને વધુ કચરો ઉત્પન્ન થતો અટકાવવામાં ઇસરોનું 'ડેબ્રિસ ફ્રી સ્પેસ મિશન' મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી માટેના સેટેલાઇટ કન્સ્ટેલેશન્સમાં સામાન્ય રીતે થોડા હજાર ઉપગ્રહો હોય છે, જે તેમના સંબંધિત ઓર્બિટલ શેલની આસપાસના કક્ષીય વિસ્તારોમાં અથડામણના જોખમમાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે. જ્યારે ઘણા મોટા કન્સ્ટેલેશન્સ સ્વાયત્ત અથડામણ નિવારણ ક્ષમતાઓ ધરાવે છે, ત્યારે કેટલાક ઉપગ્રહો કક્ષામાં નિષ્ફળ જઈ શકે છે અને અથડામણ ટાળવા માટે દાવપેચ કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા ન હોઈ શકે.

મંત્રીએ વધુમાં નોંધ્યું હતું કે નાના કદનો અને ટ્રેક ન કરી શકાય તેવો અવકાશી કચરો વધારાનું જોખમ ઊભું કરે છે, કારણ કે અથડામણ ટાળવાની વ્યવસ્થા દ્વારા આવા કચરાથી બચવું શક્ય નથી અને તેને પૂરતા પ્રમાણમાં રક્ષણ પણ આપી શકાતું નથી. તેની સાથેની અથડામણથી મિશનને સમાપ્ત કરી દે તેવું નુકસાન થઈ શકે છે, જેના કારણે ઉપગ્રહ બિનકાર્યક્ષમ બની શકે છે અને વધુ અવકાશી કચરો ઉત્પન્ન થઈ શકે છે. મોટી સંખ્યામાં ઉપગ્રહો સામેલ હોવાથી અવકાશી કચરો ઉત્પન્ન થવાનું એકંદર જોખમ નોંધપાત્ર છે. તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે કોઈ વસાહત ધરાવતા કક્ષીય શેલની નજીક અથડામણ અથવા આકસ્મિક વિખંડનને કારણે થતી કોઈપણ વિખંડનની ઘટના આ જોખમોને વધુ વધારી શકે છે.

અંતરીક્ષ કચરાના નિરીક્ષણ અને શમન પર ભારતની સંસ્થાકીય સંલગ્નતા પર પ્રકાશ પાડતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે માહિતી આપી હતી કે 1993માં રચાયેલી ઇન્ટર-એજન્સી સ્પેસ ડેબ્રિસ કોઓર્ડિનેશન કમિટી (IADC) ને અંતરીક્ષ કચરાના નિરીક્ષણ અને શમનની બાબતો સાથે કામ કરતી સૌથી માન્યતાપ્રાપ્ત સંસ્થા માનવામાં આવે છે. અંતરીક્ષ વિભાગ હેઠળનું ઇસરો (ISRO) 1996 થી IADCનું સભ્ય છે. તેમણે એ પણ જણાવ્યું હતું કે યુનાઇટેડ નેશન્સ કમિટી ઓન ધ પીસફુલ યુઝીસ ઓફ આઉટર સ્પેસ (UN-COPUOS) અંતરીક્ષ કામગીરીની સુરક્ષા સહિત અંતરીક્ષ કચરાના શમન અને લાંબા ગાળાની ટકાઉપણાની બાબતોને સંબોધિત કરે છે.

IADC, યુએન સાયન્ટિફિક એન્ડ ટેકનિકલ સબકમિટી (UN-STSC) વર્કિંગ ગ્રુપ ઓન લોંગ-ટર્મ સસ્ટેનેબિલિટી અને એક્સપર્ટ ગ્રુપ ઓન સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ (SSA) સહિત અંતરીક્ષ કચરા સાથે કામ કરતા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચોમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ છે. ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે IADCના સભ્યો નિયમિતપણે અંતરીક્ષ કચરા સંબંધિત બાબતો પર વિચાર-વિમર્શ કરે છે અને વિકસતા અંતરીક્ષ કચરાના વાતાવરણના પ્રતિભાવરૂપે અંતરીક્ષ કચરાના શમનની માર્ગદર્શિકામાં સુધારો કરે છે. અંતરીક્ષ કચરાના નિરીક્ષણ અને સ્પેસફ્લાઇટ સુરક્ષા પાસાઓ પર પણ લોંગ-ટર્મ સસ્ટેનેબિલિટી અને સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ વર્કિંગ ગ્રુપ્સમાં ચર્ચા કરવામાં આવે છે.

તેમણે વધુમાં માહિતી આપી હતી કે IAA સ્પેસ ડેબ્રિસ વર્કિંગ ગ્રુપ અને ISO વર્કિંગ ગ્રુપ 7 સહિત અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ્સ અંતરીક્ષ કચરાના નિરીક્ષણ અને નિવારણ પર અંતરીક્ષ વિભાગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન માટેના માર્ગો પૂરા પાડે છે.

ઉપગ્રહોના આયુષ્યના અંતે નિકાલ (end-of-life disposal) વિશે ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતીય અંતરીક્ષ નીતિ ભારતીય અંતરીક્ષ કાર્યક્રમમાં અંતરીક્ષ કચરાના શમન અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્ય માર્ગદર્શિકા અપનાવવાનું ફરજિયાત બનાવે છે, જેમાં આયુષ્યના અંતે નિકાલ સંબંધિત પગલાંનો સમાવેશ થાય છે. ઇસરોની આગેવાની હેઠળની 'ડેબ્રિસ ફ્રી સ્પેસ મિશન' પહેલ એ ઉપગ્રહોના આયુષ્યના અંતે નિકાલ અંગેની માર્ગદર્શિકા લાગુ કરવા તરફનું એક સક્રિય પગલું છે.

મંત્રીએ એ પણ જણાવ્યું હતું કે 2024માં IN-SPACe દ્વારા જાહેર કરાયેલા ધોરણો, માર્ગદર્શિકાઓ અને પ્રક્રિયાઓ તમામ ભારતીય અંતરીક્ષ સભ્યોને મિશન પછીના યોગ્ય નિકાલના પગલાં અપનાવવા અથવા તેમના સ્પેસ એસેટ્સ કુદરતી ઓર્બિટલ ક્ષય (orbital decay) દ્વારા ખૂબ મર્યાદિત ઓર્બિટલ આયુષ્ય ધરાવે તે સુનિશ્ચિત કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ (SSA)ને લાંબા ગાળાની સ્પેસ સસ્ટેનેબિલિટીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સક્ષમ પરિબળોમાંથી એક તરીકે ઓળખાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે અન્ય મહત્વપૂર્ણ આવશ્યકતાઓમાં ઓપરેટરો દ્વારા મેન્યુવરિંગ ક્ષમતા અને ટ્રેકેબિલિટી જેવી તકનીકી જરૂરિયાતો પૂરી કરવી, રજીસ્ટ્રેશન અને સંપર્ક પોઇન્ટ્સ શેર કરવા સહિતની મૂળભૂત ફરજો પૂરી કરવી અને મજબૂત નિયામક માળખું સુનિશ્ચિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

મંત્રીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત અંતરીક્ષ કચરાના શમનના પગલાંનો વ્યાપક અમલ અને ડેબ્રિસ ફ્રી સ્પેસ મિશનની જરૂરિયાતોનું વધુ સારું પાલન સ્પેસ એસેટ્સનું રક્ષણ કરવામાં અને કચરાના વધુ નિર્માણને મર્યાદિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. તેમણે અંતરીક્ષ કચરાની વૃદ્ધિને ઘટાડવામાં એક્ટિવ ડેબ્રિસ રિમૂવલ (ADR) ના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. ADR ના પૂર્વગામી તરીકે સેવા આપતી પ્રવૃત્તિઓ ઓન-ઓર્બિટ પ્રદર્શન દ્વારા પહેલેથી જ શરૂ કરવામાં આવી છે અને સમય જતાં પરિપક્વ થવાની અપેક્ષા છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને સ્વદેશી ક્ષમતાઓ બંનેના મહત્વ પર ભાર મૂકતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે વ્યાપક સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ અને લાંબા ગાળાની ટકાઉપણા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને ડેટા શેરિંગ આવશ્યક છે. સાથે જ, ઉભરતા પડકારોને પહોંચી વળવા માટે નવીન પગલાં અને સંશોધન અને વિકાસ (R&D) ની સાથે અંતરીક્ષ પદાર્થોના મોનિટરિંગ માટે સ્વદેશી ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા આત્મનિર્ભરતા પણ કેળવવામાં આવશે. તેમણે અંતરીક્ષ વાતાવરણના ઉપયોગ કરી શકાય તેવા વિસ્તારોની નાજુકતા વિશે અંતરીક્ષ ક્ષેત્રના કલાકારો/ભાગીદારોમાં જાગૃતિ લાવવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો જેથી લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરી શકાય.

SM/BS/JD