આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય (MoH&FW) દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓની મુલાકાત લેતા દર્દીઓના આઉટ-ઓફ-પોકેટ એક્સપેન્સ (OOPE) ને ઘટાડવા અને આવશ્યક દવાઓની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સરકારે રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન (NHM) હેઠળ ફ્રી ડ્રગ્સ સર્વિસ ઇનિશિયેટિવ (FDSI) શરૂ કરી છે. આ હેઠળ, રાજ્યો/ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને તેમના પ્રોગ્રામ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન પ્લાન્સ (PIPs) માં તેમની એકંદર સંસાધન મર્યાદામાં પૂરી પાડવામાં આવેલી જરૂરિયાતોના આધારે જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓમાં મફત આવશ્યક દવાઓની જોગવાઈ માટે નાણાકીય સમર્થન પૂરૂં પાડવામાં આવે છે.

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે જાહેર આરોગ્ય સંભાળ સુવિધાઓ પર ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે સુવિધા-વાર આવશ્યક દવાની સૂચિ (EML) ની ભલામણ કરી છે:

• સબ હેલ્થ સેન્ટર આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર (SHC-AAMs) - 113
• પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર (PHC-AAMs) - 179
• સામૂહિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (CHCs) - 301
• સબ-ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ - 318
• ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ (DHs) - 381

આ યોજના હેઠળ દવાઓની ખરીદી અને ખરીદીની મજબૂત પ્રણાલીઓ સ્થાપિત કરવા/ મજબૂત કરવા, ક્વોલિટી એશ્યોરન્સ, સપ્લાય ચેઈન મેનેજમેન્ટ અને વેરહાઉસિંગ, પ્રિસ્ક્રિપ્શન ઓડિટ, ફરિયાદ નિવારણ, સ્ટાન્ડર્ડ ટ્રીટમેન્ટ ગાઇડલાઇન્સનું પ્રસારણ અને આવશ્યક દવાઓની ખરીદી અને ઉપલબ્ધતાની વાસ્તવિક સ્થિતિ પર નજર રાખવા માટે IT સક્ષમ પ્લેટફોર્મ DVDMS (ડ્રગ્સ એન્ડ વેક્સિન ડિસ્ટ્રિબ્યુશન મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ) ની સ્થાપના માટે સહાય ઉપલબ્ધ છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે સપ્લાય ચેઈન મેનેજમેન્ટ પ્રવૃત્તિના મોનિટરિંગને સુગમ બનાવવા માટે, એક સેન્ટ્રલ ડેશબોર્ડ વિકસાવવામાં આવ્યું છે.

ઉપરાંત, રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન (NHM) હેઠળ, FDSI સહિતની વિવિધ યોજનાઓની પ્રગતિ અને અમલીકરણની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન અને નિરીક્ષણ કરવા માટે વાર્ષિક ધોરણે કોમન રિવ્યુ મિશન્સ (CRM) હાથ ધરવામાં આવે છે.

FDSI હેઠળ ખરીદવામાં આવતી દવાઓની ગુણવત્તા આ પહેલની ઓપરેશનલ માર્ગદર્શિકા દ્વારા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે કે:-

• તમામ દવાઓ મજબૂત ખરીદી પ્રક્રિયા દ્વારા ગુડ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રેક્ટિસ (GMP) સુસંગત ઉત્પાદકો પાસેથી જ મેળવવી આવશ્યક છે.
• આરોગ્ય સુવિધાઓમાં વિતરણ કરતા પહેલા દરેક બેચનું સપ્લાય પછીનું પરીક્ષણ.

પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના (PMBJP)ની અમલીકરણ કરતી એજન્સી, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ એન્ડ મેડિકલ ડિવાઇસિસ બ્યુરો ઑફ ઇન્ડિયા (PMBI), કેરલમમાં કાર્યરત જન ઔષધિ કેન્દ્રો (JAKs) સહિતના જન ઔષધિ કેન્દ્રો પર આવશ્યક દવાઓ સહિતની દવાઓની ઉપલબ્ધતા પર સતત નજર રાખે છે.

PMBJP હેઠળના પ્રોડક્ટ બાસ્કેટમાં 2,110 દવાઓ અને 315 સર્જિકલ, તબીબી વપરાશ્ય સામગ્રી અને ઉપકરણો છે, જે તમામ મુખ્ય ઉપચારાત્મક જૂથો, જેમ કે હૃદયરોગ, કેન્સર વિરોધી, મધુપ્રમેહ વિરોધી, ચેપ વિરોધી, એલર્જી વિરોધી અને ગેસ્ટ્રો-ઇન્ટેસ્ટાઇનલ દવાઓ અને ન્યુટ્રાબ્યુટીકલ્સને આવરી લે છે. લેબ રિએજન્ટ્સ અને રસીઓ સિવાય નેશનલ લિસ્ટ ઓફ એસેન્શિયલ મેડિસિન્સમાં સામેલ લગભગ તમામ જેનરિક દવાઓ આ પ્રોડક્ટ બાસ્કેટનો ભાગ છે. સ્ટોકની અછતને ન્યૂનતમ કરવા અને દેશભરમાં આવશ્યક દવાઓની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સતત મોનિટરિંગ અને યોગ્ય સુધારાત્મક પગલાં લેવામાં આવે છે.

કોઈપણ સપ્લાય ગેપને સંબોધવા અને જન ઔષધિ કેન્દ્રો પર ઉત્પાદનોની રાહતરૂપ સપ્લાય અને ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, નીચેના પગલાં અમલમાં છે:

• સપ્ટેમ્બર 2024 થી, યોજનાના પ્રોડક્ટ બાસ્કેટમાં ટોચની 100 સૌથી વધુ વેચાતી દવાઓ અને બજારમાં 100 ઝડપથી વેચાતી દવાઓ ધરાવતી 200 સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓના જન ઔષધિ કેન્દ્રો દ્વારા સ્ટોકિંગને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યું છે, જેના હેઠળ જન ઔષધિ કેન્દ્રના માલિકો આ દવાઓ માટે જાળવતા સ્ટોકના આધારે માસિક ઇન્સેન્ટિવ માટે પાત્ર બને છે.
• પાંચ વેરહાઉસ અને દેશભરમાં વિતરકોના વધતા નેટવર્ક (હાલમાં જેની સંખ્યા 42 છે) ધરાવતી મજબૂત સપ્લાય ચેઈન સિસ્ટમને જોડવા માટે એન્ડ-ટુ-એન્ડ ઇન્ફોર્મેશન-ટેકનોલોજી-સક્ષમ સપ્લાય ચેઈન સિસ્ટમ અમલમાં છે.
• આ ઉપરાંત, સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા ઉત્પાદનોની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાના હેતુથી, યોજનાનો અમલ કરતી એજન્સી, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ એન્ડ મેડિકલ ડિવાઇસિસ બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયા (PMBI) દ્વારા 400 ફાસ્ટ-મુવિંગ ઉત્પાદનોનું નિયમિતપણે મોનિટરિંગ કરવામાં આવે છે અને તેના માટેની માંગનું સતત ધોરણે આકલન કરવામાં આવે છે. વધુમાં, ખરીદી પ્રક્રિયાને વધારવા માટે આકલન પદ્ધતિનું ડિજિટાઇઝેશન કરવાના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રસાયણ અને ખાતર રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી અનુપ્રિયા પટેલે આજે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપી હતી.

SM/BS/JD