રેલવે રિઝર્વેશનની કરોડરજ્જુ

દરરોજ, ભારતીય રેલવે (IR) લાખો મુસાફરોને વિશ્વના સૌથી મોટા રેલ નેટવર્કમાંથી એક દ્વારા જોડે છે. કામ, અભ્યાસ, તબીબી સારવાર, વ્યવસાય અથવા પરિવારની મુલાકાત માટે મુસાફરી કરતા હોય, મુસાફરો તેમની મુસાફરીનું આયોજન કરવા માટે વિશ્વસનીય રિઝર્વેશન સિસ્ટમ પર આધાર રાખે છે. દરેક રિઝર્વેશન ટિકિટ પાછળ પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ (PRS) રહેલી છે, જે લગભગ ચાર દાયકાથી રેલવે બુકિંગની ટેકનોલોજી-આધારિત કરોડરજ્જુ રહી છે. 1986માં શરૂ કરાયેલ, PRS મેન્યુઅલ રિઝર્વેશન કાઉન્ટરને બદલવાથી લઈને ઓનલાઈન અને મોબાઇલ ટિકિટ બુકિંગને ટેકો આપવા સુધી વિકસિત થયું છે.

જેમ જેમ યુઝર વોલ્યુમ અને ઓનલાઈન સ્વીકાર વધ્યો છે, તેમ તેમ ઝડપી, વધુ વિશ્વસનીય અને સીમલેસ બુકિંગ સુવિધાઓની અપેક્ષાઓ પણ વધી રહી છે. પીક બુકિંગ સમયગાળા, ખાસ કરીને તત્કાલ રિઝર્વેશન દરમિયાન, ભારે માંગ જોવા મળે છે, જેના કારણે મૂળ રીતે અલગ યુગ માટે રચાયેલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર દબાણ વધી રહ્યું છે. આ બદલાતી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે, ભારતીય રેલવે PRSનું વ્યાપક આધુનિકીકરણ હાથ ધરી રહી છે. નવું PRS બુકિંગ ક્ષમતામાં વધારો કરશે, મુસાફરો-કેન્દ્રિત સુવિધાઓ રજૂ કરશે અને એક સ્થિતિસ્થાપક ઓનલાઈન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવશે.

ચાર દાયકાની પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ

પીઆરએસ એ કોમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ પ્લેટફોર્મ છે જે ભારતીય રેલવે નેટવર્કમાં આરક્ષિત ટિકિટનું સંચાલન કરે છે. તે મુસાફરોને આરક્ષિત ટિકિટ બુક કરવા, સુધારવા અને રદ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. તે સીટ ફાળવણી, વેઇટલિસ્ટ, રિઝર્વેશન અગેન્સ્ટ કેન્સલેશન (આરએસી), રિઝર્વેશન ચાર્ટ અને મુસાફરોની પૂછપરછનું પણ સંચાલન કરે છે. આરક્ષણ કેન્દ્રો અને ઓનલાઈન બુકિંગ ચેનલોને જોડીને, પીઆરએસે રેલવે  રિઝર્વેશનને વધુ કાર્યક્ષમ, પારદર્શક અને સુલભ બનાવ્યું છે.

PRSએ મેન્યુઅલ રિઝર્વેશન રજિસ્ટર અને કાઉન્ટર-આધારિત બુકિંગને ઇલેક્ટ્રોનિક સેટઅપથી બદલ્યું. જેમ જેમ રેલવે નેટવર્ક વિસ્તરતું ગયું, PRS એક રાષ્ટ્રવ્યાપી રિઝર્વેશન પ્લેટફોર્મમાં વિકસિત થયું. તેનાથી મુસાફરો એક જ સ્થાનથી દેશભરની ટ્રેનો માટે ટિકિટ બુક કરી શકતા હતા. PRS હવે કાઉન્ટર, વેબસાઇટ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા રિઝર્વેશનને સપોર્ટ કરે છે. ઓનલાઈન રિઝર્વેશન માટે, મુસાફરો ઇન્ડિયન રેલવે  કેટરિંગ એન્ડ ટુરિઝમ કોર્પોરેશન (IRCTC)ની વેબસાઇટ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા PRSને ઍક્સેસ કરે છે. આ મુસાફરોને સીમલેસ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ગમે ત્યાંથી રિઝર્વ ટિકિટ બુક કરવાની સુવિધા આપે છે.

PRS એ મેન્યુઅલ રિઝર્વેશન રજિસ્ટર અને કાઉન્ટર-આધારિત બુકિંગને ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમથી બદલ્યું. જેમ જેમ રેલવે નેટવર્ક વિસ્તરતું ગયું, PRS એ કન્ટ્રી-વાઇડ નેટવર્ક ફોર કોમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ એન્હાન્સ્ડ રિઝર્વેશન એન્ડ ટિકિટિંગ (CONCERT) દ્વારા રાષ્ટ્રવ્યાપી રિઝર્વેશન પ્લેટફોર્મમાં વિકસિત થયું. આનાથી મુસાફરો દેશભરમાં કોઈપણ કનેક્ટેડ રિઝર્વેશન સેન્ટર પરથી ટ્રેન માટે ટિકિટ બુક કરી શકતા હતા, પછી ભલે તે ટ્રેનનું મૂળ સ્થાન કે ગંતવ્ય સ્થાન હોય. સમય જતાં, બુકિંગ ચેનલો રિઝર્વેશન કાઉન્ટરથી આગળ વધીને વેબસાઇટ્સ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન્સ સુધી વિસ્તરતી ગઈ. આજે, મુસાફરો ઇન્ડિયન રેલવે  કેટરિંગ એન્ડ ટુરિઝમ કોર્પોરેશન (IRCTC) ની વેબસાઇટ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા PRS ઓનલાઈન ઍક્સેસ કરે છે, જેનાથી ગમે ત્યાંથી રિઝર્વ ટિકિટ બુકિંગ શક્ય બને છે.

 

 

આ પહેલથી પારદર્શિતા અને કાર્યકારી કાર્યક્ષમતામાં સુધારો થયો.

પીઆરએસ: સ્કેલ પર એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ

જૂન 2025 અને જૂન 2026 દરમિયાન, મુસાફરોએ PRS દ્વારા 65.08 કરોડ આરક્ષિત ટિકિટો બુક કરાવી હતી. જેમાંથી 57.90 કરોડ ટિકિટો (89%) ઓનલાઈન બુક કરાઈ હતી. આ રેલ મુસાફરો દ્વારા ડિજિટલ સેવાઓનો ઝડપી સ્વીકાર દર્શાવે છે.

હાલમાં, PRSએ વિશ્વના સૌથી મોટા ઓનલાઈન રેલવે બુકિંગ પ્લેટફોર્મ પૈકીનું એક છે. તે સેન્ટર ફોર રેલવે  ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ (CRIS) દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું અને તેનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. તે દરરોજ 20.5 લાખથી વધુ મુસાફરોને બહુવિધ બુકિંગ ચેનલો દ્વારા સેવા આપે છે. લગભગ 73% PRS વ્યવહારો રોકડ રહિત છે. PRS ભારતના સૌથી મોટા જાહેર-મુખી ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પૈકીના એકમાં વિકસિત થયું છે.

 

ડિજિટલ ઇન્ડિયાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવી

વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે, ભારતીય રેલવે ઝડપી, વધુ વિશ્વસનીય અને વધુ સુરક્ષિત સેવાઓ પ્રદાન કરતી વખતે વધુ વ્યવહાર વોલ્યુમને હેન્ડલ કરવા સક્ષમ બુકિંગ સિસ્ટમની જરૂર છે.

રિઝર્વેશન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવા માટે, ભારતીય રેલવે એ ઘણા મુસાફરો-કેન્દ્રિત સુધારાઓ રજૂ કર્યા:

• મુસાફરોની બુકિંગ પેટર્ન સાથે વધુ સારી રીતે સુસંગતતા માટે એડવાન્સ રિઝર્વેશન પિરિયડ (ARP) 120 દિવસથી ઘટાડીને 60 દિવસ કરવામાં આવ્યો.
• ન્યાયીતા અને પારદર્શિતા સુધારવા માટે જુલાઈ 2025માં આધાર -પ્રમાણિત તત્કાલ બુકિંગ શરૂ કરવામાં આવ્યું.
• ઓટોમેટેડ બોટ્સ અને અનધિકૃત એજન્ટો દ્વારા દુરુપયોગ અટકાવવા માટે OTP-આધારિત ચકાસણી પાછળથી ઉમેરવામાં આવી હતી. 2010  Itanium સર્વર્સ અને OpenVMS પ્લેટફોર્મ પર લાગુ કરાયેલ હાલનો PRS, ડિજિટલ માંગના એક અલગ સ્તર માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. તેને હવે ક્લાઉડ-સક્ષમ, આગામી પેઢીની રિઝર્વેશન સિસ્ટમમાં અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

અપગ્રેડેડ PRS આ પ્રદાન કરશે:

• પ્રતિ મિનિટ 1.5 લાખથી વધુ ટિકિટ બુકિંગ થાય છે, જે હાલના સેટઅપ હેઠળ 32,000 હતી.
• પ્રતિ મિનિટ 40 લાખ પૂછપરછ, જે હાલમાં 4 લાખથી વધુ છે.
• બુકિંગ અને પૂછપરછ માટે બહુભાષી, યૂઝર્સ ફ્રેન્ડ્લી ઇન્ટરફેસ.
• ભાવિ મુસાફરોની માંગને ટેકો આપવા માટે વધુ માપનીયતા, સુગમતા અને વિશ્વસનીયતા.

 

 

 

CRIS: ઇન્સ્ટિટ્યુશન ડ્રાઇવિંગ રેલવે  ટેકનોલોજી

1986માં સ્થાપિત સેન્ટર ફોર રેલવે ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ (CRIS) ભારતીય રેલવે માટે IT ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડિઝાઇન, વિકાસ અને જાળવણી કરે છે. લગભગ ચાર દાયકાથી, CRISએ રેલવે બુકિંગનું કમ્પ્યુટરાઇઝેશન કરવાથી લઈને સંકલિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ વિકસાવવા સુધી વિસ્તરણ કર્યું છે. હાલમાં, તેના સોલ્યુશન્સ દરરોજ લાખો મુસાફરો અને રેલવે  કર્મચારીઓને ટેકો આપે છે.

મુસાફરો-કેન્દ્રિત ડિજિટલ સેવાઓ

CRIS એ PRS સહિત અનેક પ્લેટફોર્મ વિકસાવ્યા છે, જેણે મુસાફરોની ભારતીય રેલવે  સાથેની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાની રીતમાં પરિવર્તન લાવ્યું છે.

• અનરિઝર્વ્ડ ટિકિટિંગ સિસ્ટમ (UTS): અનરિઝર્વ્ડ મુસાફરી માટે પેપરલેસ અને મોબાઇલ ટિકિટિંગને સપોર્ટ કરે છે.
• નેશનલ ટ્રેન ઇન્ક્વાયરી સિસ્ટમ (NTES): રીઅલ-ટાઇમ ટ્રેનની દોડવાની સ્થિતિ, સમયપત્રક અને આગમન કે પ્રસ્થાન માહિતી પૂરી પાડે છે.
• રેલકનેક્ટ: 2017માં રજૂ કરાયેલ, રેલકનેક્ટ મોબાઇલ એપ્લિકેશને સ્માર્ટફોનમાં PRS સેવાઓ લાવી. તે ઓનલાઈન ટિકિટ બુકિંગ, ટિકિટ રદ કરવા અને PNR પૂછપરછને સક્ષમ બનાવે છે.
• RailOne: જુલાઈ 2025માં શરૂ કરાયેલ, RailOne એક સંકલિત મોબાઇલ એપ્લિકેશન છે. RailOne બહુવિધ કાર્યોને એકીકૃત ઇન્ટરફેસમાં જોડે છે, જે રેલવે સેવાઓની ઍક્સેસને સરળ બનાવે છે. આ એપ્લિકેશને (22 જુલાઈ સુધી) Android અને iOS ઉપકરણો પર 4.55 કરોડથી વધુ ડાઉનલોડ્સ રેકોર્ડ કર્યા છે તે હાલમાં દરરોજ લગભગ 9.65 લાખ ટિકિટ બુકિંગની સુવિધા આપી રહી છે. તેની નવીનતમ સુવિધાઓમાંની એક AI-આધારિત વેઇટલિસ્ટ કન્ફર્મેશન પ્રિડિક્શન છે. તે મુસાફરી પહેલાં, ટિકિટ બુક કરતી વખતે પણ વેઇટલિસ્ટ ટિકિટ કન્ફર્મ થવાની સંભાવનાનો અંદાજ લગાવે છે. આગાહીની ચોકસાઈ 53%થી વધીને 94% થઈ છે, જે મુસાફરોને વધુ માહિતીપ્રદ મુસાફરી નિર્ણયો લેવામાં મદદ કરે છે.
• RailMadad: મુસાફરોની ફરિયાદો, પ્રતિસાદ અને સેવા વિનંતીઓ માટે એક સંકલિત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. મુસાફરો RailMadad વેબસાઇટ, મોબાઇલ એપ્લિકેશન, SMS અને રેલવે હેલ્પલાઇન 139 દ્વારા સહાય મેળવી શકે છે. આ પ્લેટફોર્મ સમયસર ફરિયાદ નિવારણ માટે સ્વચાલિત ફરિયાદ સોંપણી અને ઓટો-એસ્કેલેશનનો ઉપયોગ કરે છે.

છેલ્લા ત્રણ વર્ષ દરમિયાન ઉકેલાયેલી ફરિયાદોની વિગતો:

 

• કોચમિત્ર: મુસાફરોને તેમની મુસાફરી દરમિયાન હાઉસકીપિંગ અને સહાય જેવી ઓનબોર્ડ સુવિધાઓની વિનંતી કરવામાં મદદ કરે છે.
• રેલ સુગમ: રેલવે સેવાઓ, માલવાહક અને મુસાફરો સંબંધિત સુવિધાઓ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે.
• રેલ રાજભાષા: ડિજિટલ સાધનો દ્વારા રેલવે વહીવટમાં હિન્દીના ઉપયોગને સમર્થન આપે છે.

રેલવે કામગીરીને ટેકો આપતી ટેકનોલોજી

મુસાફરોની સેવાઓ ઉપરાંત, CRISએ ડિજિટલ સિસ્ટમ્સ વિકસાવી છે જે રેલવે કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે.

• ફ્રેઇટ ઓપરેશન્સ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (FOIS): ફ્રેઇટ મૂવમેન્ટ, વેગન મેનેજમેન્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ પ્લાનિંગને ડિજિટાઇઝ કરે છે.
• ક્રૂ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (CMS): ક્રૂ શેડ્યુલિંગ, ડિપ્લોયમેન્ટ અને મોનિટરિંગને સુવ્યવસ્થિત કરે છે.
• eDrishti: રેલવે કામગીરી અને સંચાલન સૂચકાંકોનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ડેશબોર્ડ પૂરા પાડે છે.
• આપૂર્તિ: પ્રાપ્તિ અને ટેન્ડર વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાઓનું ડિજિટાઇઝેશન કરે છે.
• ચાલક દાળ અને હેન્ડ-હેલ્ડ ટર્મિનલ્સ: ફિલ્ડ ઓપરેશન્સ, નિરીક્ષણો અને રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગને સપોર્ટ કરે છે.

ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ અપનાવવી

CRIS અદ્યતન ડિજિટલ સોલ્યુશન્સ દ્વારા રેલવે  ટેકનોલોજીનું આધુનિકીકરણ કરી રહ્યું છે. તે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), મશીન લર્નિંગ (ML), બિગ ડેટા એનાલિટિક્સ અને ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અપનાવી રહ્યું છે. તે રેલવે એપ્લિકેશન્સમાં બ્લોકચેન, ઇન્ટરનેટ ઑફ થિંગ્સ (IoT), અને ઓગમેન્ટેડ/વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (AR/VR) પણ અપનાવી રહ્યું છે. આ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ આ માટે થઈ રહ્યો છે:

• ટ્રેન વિલંબ અને વેઇટલિસ્ટ પુષ્ટિકરણની આગાહી કરો.
• ટ્રેન રૂટ અને સમયપત્રકને ઑપ્ટિમાઇઝ કરો.
• ઊર્જા વપરાશનો અંદાજ કાઢો.
• રેલવે સંપત્તિઓની આગાહીત્મક જાળવણીને સક્ષમ બનાવો.
• આયોજન અને કાર્યકારી નિર્ણય લેવામાં સુધારો.

આગામી પેઢીના PRSઆ ટેકનોલોજી પર બનેલ છે. તે ક્લાઉડ-સક્ષમ માળખાને અદ્યતન ડિજિટલ ટેકનોલોજી સાથે જોડે છે જેથી ઝડપી, સ્માર્ટ અને વધુ સ્કેલેબલ રિઝર્વેશન પ્લેટફોર્મ બનાવવામાં આવે.

ભવિષ્ય માટે તૈયાર આરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમ

પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ (PRS) લગભગ ચાર દાયકામાં ભારતીય રેલવેના ડિજિટલ પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આજે, તે દેશભરના લાખો મુસાફરો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું વિશ્વસનીય રિઝર્વેશન પ્લેટફોર્મ છે. આગામી પેઢીના PRS આ મજબૂત પાયા પર બનેલ છે. સાથે મળીને, આ ઝડપી, વધુ વિશ્વસનીય અને વધુ સીમલેસ રેલવે સેવાઓ પ્રદાન કરશે. જેમ જેમ મુસાફરોની જરૂરિયાતો બદલાઈ રહી છે, ભારતીય રેલવે ભવિષ્ય માટે તૈયાર રિઝર્વેશન ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહી છે.

સંદર્ભ

સેન્ટર ફોર રેલવે ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ:

https://cris.org.in/loadpage?page=indexNew#home

રેલવે મંત્રાલય

https://indianrail.gov.in/enquiry/PNR/PnrEnquiry.jsp

https://sr.indianrailways.gov.in/view_detail.jsp?lang=0&id=0,4,268&dcd=19160&did=17678519509983E5D5568AFF4D66322B878236BFF8C69

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1685036&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1566211&lang=2&reg=48

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/eff_res/work_Study/2019-20/208_SR_2019-20.pdf

https://www.pmf.irctc.co.in/cn/TermsAndConditions.html

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2141145&reg=48&lang=2

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/eff_res/work_Study/2019-20/81_NR_2019-20.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2258800&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154363&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2140614&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285066&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2065879&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2135694&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1486017&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2140614&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2287719&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1514686&reg=48&lang=2

PDF જોવા માટે ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2295441) आगंतुक पटल : 18