કેન્દ્ર સરકાર દેશભરમાં અનુસૂચિત જાતિના વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક સશક્તિકરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજનાઓ તરીકે અનુસૂચિત જાતિઓ માટે પોસ્ટ-મેટ્રિક સ્કોલરશિપ (PMS) અને અનુસૂચિત જાતિઓ અને અન્ય લોકો માટે પ્રી-મેટ્રિક સ્કોલરશિપ લાગુ કરી રહી છે. આ યોજનાઓ રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટીતંત્રો દ્વારા ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) મોડમાં અમલમાં મૂકવામાં આવે છે, જે પાત્ર વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ લાભોનું સમયસર, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ વિતરણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

સામાજિક ન્યાય અને આધિકારિકતા રાજ્ય મંત્રી શ્રી રામદાસ આઠવલેએ શ્રી કોટા શ્રીનિવાસ પૂજારી, શ્રી તેજસ્વી સૂર્યા, શ્રી જસવંતસિંહ સુમનભાઈ ભાભોર, શ્રી પ્રદીપ કુમાર સિંહ, શ્રી ભરતસિંહજી શંકરજી ડાભી, શ્રી યોગેન્દર ચાંદોલિયા, શ્રીમતી કમલેશ જાંગડે, શ્રી રમેશ અવસ્થી, શ્રી કેપ્ટન બ્રિજેશ ચૌટા, શ્રી રાધેશ્યામ રાઠિયા, શ્રી સુરેશ કુમાર કશ્યપ, શ્રી જનાર્દન મિશ્રા, શ્રી નાબા ચરણ માઝી, શ્રી ત્રિવેન્દ્ર સિંહ રાવત, શ્રી અવિમન્યુ સેઠી, શ્રી બિભુ પ્રસાદ તરાઈ, શ્રી ચાવડા વિનોદ લખમશી અને શ્રી ખગેન મુરમૂને એક લેખિત જવાબમાં આ વિગતો શેર કરી હતી. ગૃહને માહિતગાર કરવામાં આવ્યા હતા કે બંને શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓ ઓપન-એન્ડેડ અને માંગ આધારિત છે, જે સમગ્ર ભારતમાં માન્યતા પ્રાપ્ત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં નોંધાયેલા તમામ પાત્ર વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિના લાભો મેળવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. યોજનાની માર્ગદર્શિકા અનુસાર રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો પાસેથી વાર્ષિક કાર્ય યોજનાઓ (એન્યુઅલ એક્શન પ્લાન્સ) મેળવવામાં આવે છે.

લેખિત જવાબમાં વધુમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે 60:40 અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો માટે 90:10 ના ભંડોળ પેટર્નને અનુસરે છે, જ્યારે પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના 60:40 ના ભંડોળ પેટર્નને, ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો, ઉત્તરાખંડ અને હિમાચલ પ્રદેશ માટે 90:10, અને વિધાનસભાઓ વિનાના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે 100 ટકા કેન્દ્રીય ભંડોળને અનુસરે છે.

ગૃહને એ પણ માહિતગાર કરવામાં આવ્યું હતું કે સરકારે શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓની પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સતત નિરીક્ષણ વધારવા માટે ઘણા સુધારાઓ રજૂ કર્યા છે. આધાર-સક્ષમ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર દ્વારા, શિષ્યવૃત્તિની રકમ સીધી લાભાર્થીઓના બેંક ખાતામાં જમા થાય છે, જે લીકેજ દૂર કરે છે, સચોટ ટાર્ગેટિંગ સુનિશ્ચિત કરે છે અને ભંડોળના ઝડપી પ્રવાહને સક્ષમ બનાવે છે. અરજીઓ નિયુક્ત રાજ્ય શિષ્યવૃત્તિ પોર્ટલ અને નેશનલ સ્કોલરશિપ પોર્ટલ દ્વારા પ્રોસેસ કરવામાં આવે છે, જ્યારે ચકાસણી અને મંજૂરી સંબંધિત રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા યોજનાની માર્ગદર્શિકા મુજબ કરવામાં આવે છે.

સંસદમાં શેર કરવામાં આવેલા ડેટા મુજબ, 2025-26 દરમિયાન, પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજનાથી દેશભરના 47,53,420 વિદ્યાર્થીઓને લાભ થયો હતો, જ્યારે પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજનાથી 26,79,049 વિદ્યાર્થીઓને લાભ થયો હતો, જે અનુસૂચિત જાતિના વિદ્યાર્થીઓ માટે શૈક્ષણિક તકો વિસ્તારવા તરફ સરકારની સતત પ્રતિબદ્ધતાની પુનઃપુષ્ટિ કરે છે.

જવાબમાં દક્ષિણ કન્નડ (કર્ણાટક), દાહોદ (ગુજરાત) અને શિમલા (હિમાચલ પ્રદેશ) માટે જિલ્લાવાર માહિતી પણ પૂરી પાડવામાં આવી હતી.

2022-23 અને 2025-26 વચ્ચે, આ જિલ્લાઓમાં પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજનાએ ₹35.91 કરોડની કેન્દ્રીય સહાય સાથે 29,184 લાભાર્થીઓને આવરી લીધા હતા, જ્યારે પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજનાએ ₹8.15 કરોડની કેન્દ્રીય સહાય સાથે 34,184 લાભાર્થીઓને આવરી લીધા હતા.

SM/NP/JD