ભારત સરકાર 'પીએમ પ્રોગ્રામ ફોર રિસ્ટોરેશન, અવેરનેસ જનરેશન, ન્યુરિશમેન્ટ એન્ડ એમેલિયરેશન ઓફ મધર અર્થ' (PM-PRANAM) દ્વારા સંતુલિત અને ટકાઉ ખાતરના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, જ્યારે સાથે જ જમીનની ગુણવત્તા સુધારવા, રાસાયણિક ખાતરો પર નિર્ભરતા ઘટાડવા અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ કૃષિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જૈવિક ખેતી, પ્રાકૃતિક ખેતી અને પ્રીસિઝન ન્યુટ્રિઅન્ટ મેનેજમેન્ટનો વિસ્તાર કરી રહી છે.

વર્ષ 2023-24 થી 2025-26 ના સમયગાળા માટે 28 જૂન 2023 ના રોજ આર્થિક બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ (CCEA) દ્વારા મંજૂર કરાયેલ, પીએમ-પ્રણામ સંતુલિત ખાતરના ઉપયોગ, વૈકલ્પિક ખાતરો અપનાવવા, જૈવિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને સંસાધન સંરક્ષણ તકનીકોના અમલીકરણ માટે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા જન આંદોલનને સમર્થન આપે છે. આ યોજના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવરી લે છે અને અગાઉના ત્રણ નાણાકીય વર્ષોની સરેરાશ વપરાશની સરખામણીમાં રાસાયણિક ખાતરો, જેમ કે યુરિયા, ડીએપી (DAP), એનપીકે (NPK) અને એમઓપી (MOP) ના વપરાશમાં ઘટાડો કરવા માટે પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે. આ પ્રોત્સાહન બચેલી ખાતર સબસિડીના 50% જેટલું છે, જેમાંથી 95% સંબંધિત રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે ફાળવવામાં આવે છે અને 5% ભારત સરકાર દ્વારા રાખવામાં આવે છે. રાજ્યના હિસ્સામાંથી, 65% કેપિટલ એક્સપેન્ડિચર પ્રોજેક્ટ્સ માટે વાપરવાના હોય છે, ખાસ કરીને કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજનાઓ હેઠળ, જ્યારે બાકીના 30% ઇન્ફોર્મેશન, એજ્યુકેશન અને કમ્યુનિકેશન (IEC) પહેલો સહિત અન્ય પ્રવૃત્તિઓ માટે ઉપલબ્ધ છે.

2025-26 દરમિયાન, 5 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો જેમાં દાદરા અને નગર હવેલી, દિલ્હી, ગોવા, મણિપુર અને મિઝોરમે અગાઉના ત્રણ નાણાકીય વર્ષોની સરેરાશ વપરાશની સરખામણીમાં રાસાયણિક ખાતરોના (યુરિયા, ડીએપી, એનપીકે અને એમઓપી) વપરાશમાં 0.18 લાખ મેટ્રિક ટનનો સંચિત ઘટાડો નોંધાવ્યો છે. સરકારે માહિતી આપી છે કે યોજના હેઠળ હજુ સુધી પ્રોત્સાહક રકમ વહેંચવામાં આવી નથી.

પોષક તત્વોના કાર્યક્ષમ અને સંતુલિત ઉપયોગ માટે ખેડૂતોને પ્રીસિઝન ફાર્મિંગ તકનીકોમાં તાલીમ આપવા અને કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગની વિવિધ યોજનાઓ દ્વારા પ્રમાણિત જૈવિક ખાતરના મોટા પાયે ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારે ઘણા પગલાં લીધાં છે. તેની વિગતો નીચે મુજબ છે:

જૈવિક ખેતી (PKVY અને MOVCDNER)

રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પરંપરાગત કૃષિ વિકાસ યોજના (PKVY) દ્વારા અને ઉત્તર પૂર્વીય રાજ્યો માટે મિશન ઓર્ગેનિક વેલ્યુ ચેઈન ડેવલપમેન્ટ ફોર નોર્થ ઈસ્ટર્ન રીજન (MOVCDNER) દ્વારા 2015-16 થી જૈવિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. બંને યોજનાઓ જૈવિક ખેતીમાં રોકાયેલા ખેડૂતોને ઉત્પાદનથી લઈને પ્રોસેસિંગ, સર્ટિફિકેશન અને માર્કેટિંગ સુધી અંત-થી-અંત સુધી (એન્ડ-ટુ-એન્ડ) સહાય પૂરી પાડવા પર ભાર મૂકે છે. યોજનાઓનું પ્રાથમિક ધ્યાન સપ્લાય ચેઇન બનાવવા માટે, નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને પ્રાધાન્ય આપીને, જૈવિક ક્લસ્ટરો બનાવવાનો છે. બંને યોજનાઓ રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારો દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે. PKVY હેઠળ, જૈવિક ખેતીના પ્રોત્સાહન માટે 3 વર્ષમાં પ્રતિ હેક્ટર ₹ 31,500 ની સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે. આમાંથી, ઓન-ફાર્મ/ઓફ-ફાર્મ જૈવિક ઇનપુટ્સ માટે ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર દ્વારા ખેડૂતોને પ્રતિ હેક્ટર ₹ 15,000 ની સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે. MOVCDNER હેઠળ, ફાર્મર્સ પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશનની રચના, જૈવિક ઇનપુટ્સ માટે ખેડૂતોને સહાય વગેરે માટે 3 વર્ષમાં ₹ 46,500/હેક્ટર સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે. આમાંથી, આ યોજના હેઠળ ઓફ-ફાર્મ/ઓન-ફાર્મ જૈવિક ઇનપુટ્સ માટે ખેડૂતોને પ્રતિ હેક્ટર ₹ 32,500 ના દરે સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે જેમાં ખેડૂતોને ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર તરીકે ₹ 15,000 નો સમાવેશ થાય છે.

PKVY યોજના હેઠળ, તેની શરૂઆતથી (30.06.2026 સુધીમાં), 18.93 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લેવામાં આવ્યો છે જેનાથી 33.63 લાખ ખેડૂતોને લાભ થયો છે અને કુલ ₹2811.36 કરોડ (કેન્દ્રીય હિસ્સો) બહાર પાડવામાં આવ્યા છે. MOVCDNER યોજના હેઠળ તેની શરૂઆતથી (30.06.2026 સુધીમાં), 2.36 લાખ હેક્ટર વિસ્તારને જૈવિક ખેતી હેઠળ લાવવામાં આવ્યો છે જેનાથી 2.74 લાખ ખેડૂતોને લાભ થયો છે અને કુલ ₹1548.62 કરોડ (કેન્દ્રીય હિસ્સો) બહાર પાડવામાં આવ્યા છે.

રાષ્ટ્રીય પ્રાકૃતિક ખેતી મિશન (NMNF)

પશુધન, વૈવિધ્યસભર પાક પ્રણાલી અને પરંપરાગત ભારતીય કૃષિ જ્ઞાન સાથે સંકલિત રાસાયણિક મુક્ત ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારે 25 નવેમ્બર 2024 ના રોજ શરૂ કરાયેલ નેશનલ મિશન ઓન નેચરલ ફાર્મિંગ (NMNF) નો પણ અમલ કરી રહી છે. 15મા નાણાપંચના સમયગાળા (માર્ચ 2026) સુધી મિશન માટે ₹2,481 કરોડનું કુલ નાણાકીય આઉટલે છે, જેમાં ₹1,584 કરોડનો કેન્દ્રીય હિસ્સો અને ₹897 કરોડનો રાજ્યનો હિસ્સો શામેલ છે. પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવતા ખેડૂતો 2 વર્ષ માટે પ્રતિ એકર પ્રતિ વર્ષ ₹4,000 ના આઉટપુટ આધારિત પ્રોત્સાહન માટે પાત્ર છે, જે ખેડૂત દીઠ એક એકર સુધી મર્યાદિત છે.

નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન, મિશન હેઠળ 10.32 લાખ હેક્ટર વિસ્તારને આવરી લેતા અને 20.93 લાખ ખેડૂતોને સાંકળતા 18,893 ક્લસ્ટરો બનાવવામાં આવ્યા હતા. ક્ષેત્રીય સ્તરે અમલીકરણને ટેકો આપવા માટે, 33,257 કૃષિ સખીઓ/કમ્યુનિટી રિસોર્સ પર્સન્સ (CRPs) ને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને 7,601 બાયો-ઇનપુટ રિસોર્સ સેન્ટર્સ (BRCs) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, 33.89 લાખ ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતી વિશે જાગૃત કરવામાં આવ્યા છે, 18.13 લાખ જમીનના નમૂના એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે અને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ₹725 કરોડના બજેટ ફાળવણી સામે ₹599.68 કરોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. નેચરલ ફાર્મિંગ સર્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (NFCS) હેઠળ 22.47 લાખથી વધુ ખેડૂતોની નોંધણી કરવામાં આવી છે, જેમાંથી 14.43 લાખથી વધુ ખેડૂતો પ્રમાણિત થયા છે.

સચોટ પોષક તત્વોના સંચાલનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR) એ 14 એગ્રો-ઇકોલોજીકલ પ્રદેશોને આવરી લેતા 50 પાકો માટે ડ્રીપ ફર્ટિગેશન શિડ્યુલ વિકસાવ્યા છે, જે કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs), ફ્રન્ટલાઇન પ્રદર્શનો, ક્ષેત્રીય પ્રદર્શનો અને ખેડૂત તાલીમ કાર્યક્રમો દ્વારા પ્રસારિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. ICAR એ પ્રદર્શનો, જાહેર જાગરૂકતા અભિયાનો, તાલીમ કાર્યક્રમો અને મીડિયા આઉટરીચ દ્વારા ફાર્મ યાર્ડ મેન્યુઅર (FYM), ફોસ્ફોકોમ્પોસ્ટ, વર્મીકોમ્પોસ્ટ, બાયો-એનરિચ્ડ કોમ્પોસ્ટ, મ્યુનિસિપલ સોલિડ વેસ્ટ કોમ્પોસ્ટ અને એનરિચ્ડ ફર્મેન્ટેડ ઓર્ગેનિક મેન્યુઅર્સના ઉપયોગને પ્રમાણિત અને પ્રોત્સાહિત કર્યો છે.

આ માહિતી રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી અનુપ્રિયા પટેલ દ્વારા આજે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/BS/JD

(रिलीज़ आईडी: 2294355) आगंतुक पटल : 16