સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) એ રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે. મુખ્ય ધ્યાન ઈ-સિગ્મા (e-sigma) પ્લેટફોર્મ સાથે સંકલિત કમ્પ્યુટર આસિસ્ટડ પર્સનલ ઈન્ટરવ્યુ (CAPI) જેવા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના સ્વીકાર દ્વારા રાષ્ટ્રીય નમૂના સર્વેક્ષણોના આધુનિકીકરણ પર રહ્યું છે, જેમાં ઇન-બિલ્ટ વેલિડેશન ચેક્સ, AI-સક્ષમ ચેટબોટ અને બહુભાષી ઈન્ટરફેસ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. MoSPI એ ઉભરતી ઉચ્ચ-આવૃત્તિ સામાજિક-આર્થિક સૂચકોની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે ટૂંકા ગાળાના સર્વેક્ષણો શરૂ કર્યા છે.

વધુમાં, કેટલાક સર્વેક્ષણો માટે સેમ્પલિંગ ફ્રેમને મજબૂત કરવા માટે વહીવટી ડેટાસેટ્સને સંકલિત કરવામાં આવ્યા છે જેણે સર્વેક્ષણની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કર્યો છે અને સત્તાવાર આંકડાઓના સમયસર સંકલનમાં યોગદાન આપ્યું છે.

મેક્રોઇકોનોમિક આંકડાઓમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારાઓ હાથ ધરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GDP), કન્ઝ્યુમર પ્રાઈસ ઈન્ડેક્સ (CPI) અને ઈન્ડેક્સ ઓફ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ પ્રોડક્શન (IIP)ના બેઝ સુધારાનો સમાવેશ થાય છે.

MoSPI એ વ્યાપક ડેટા સુમેળ/પ્રમાણીકરણ પહેલો હાથ ધરી છે જેમાં અન્ય બાબતોની સાથે નેશનલ મેટાડેટા સ્ટ્રક્ચર (NMDS 2.0) નો સ્વીકાર, સ્ટેટિસ્ટિકલ ક્વોલિટી એસેસમેન્ટ ફ્રેમવર્ક (SQAF) નો પ્રારંભ, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય વર્ગીકરણ ધોરણો સાથે સંરેખણ શામેલ છે.

MoSPI ભારતીય સંદર્ભમાં તેની યોગ્યતા અને ભારતીય આંકડાકીય પ્રણાલીમાં સંભવિત સ્વીકાર/અનુકૂલન માટે વૈશ્વિક આંકડાકીય ધોરણો અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓની તપાસ કરે છે, જ્યારે આંકડાકીય ડેટાની ચોકસાઈ, પારદર્શિતા અને વિશ્વસનીયતામાં સુધારો કરવાના પગલાં લે છે. આમાં દેશમાં સત્તાવાર આંકડાઓના ઉત્પાદન અને પ્રસારણમાં સરાહનીય પદ્ધતિઓ અને વ્યાવસાયિક નૈતિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મે 2016 માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સત્તાવાર આંકડાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો (UNFPOS) નો સ્વીકાર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય પહેલોમાં 12.02.2026 ના રોજ 2024 ના નવા આધાર વર્ષ સાથે (અગાઉના 2012 ના આધાર વર્ષ પરથી) બહાર પાડવામાં આવેલી કન્ઝ્યુમર પ્રાઈસ ઈન્ડેક્સ (CPI) ની નવી શ્રેણીમાં પર્પઝ અનુસાર વ્યક્તિગત વપરાશના વર્ગીકરણ (COICOP) - 2018 ફ્રેમવર્કનો સ્વીકાર અને ઓલ ઈકોનોમિક એક્ટિવિટીઝના ઈન્ટરનેશનલ સ્ટેન્ડર્ડ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ ક્લાસિફિકેશન (ISIC) રિવિઝન 5 સાથે સંરેખિત નેશનલ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ ક્લાસિફિકેશન (NIC) 2025 નો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ સાથે સંરેખણમાં, MoSPI એ વ્યાપક ડેટા સુમેળ/પ્રમાણીકરણ પહેલો પણ હાથ ધરી છે જેમાં સ્ટેટિસ્ટિકલ ક્વોલિટી એસેસમેન્ટ ફ્રેમવર્ક (SQAF) ના પ્રારંભનો સમાવેશ થાય છે જે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર નેશનલ ક્વોલિટી એશ્યોરન્સ ફ્રેમવર્ક (UN NQAF) 2019 પર આધારિત છે જે વધુ કાર્યક્ષમતા, વિશ્વસનીયતા અને ઉત્તરદાયિત્વ લાવવા માટે વ્યાપક માળખું પૂરું પાડે છે. નેશનલ એકાઉન્ટ્સના અંતર્નિહિત ખ્યાલો અને પદ્ધતિઓ સંયુક્ત રાષ્ટ્રની નેશનલ એકાઉન્ટ્સ સિસ્ટમ, 2008 સાથે સંરેખિત છે. આ ઉપરાંત, CPI અને ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GDP) ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) ના સ્પેશિયલ ડેટા ડિસેમિનેશન સ્ટેન્ડર્ડ્સ (SDDS) ને અનુસરે છે.

MoSPI એ UN આંકડાકીય આયોગ દ્વારા સ્થાપિત UN ના ગ્લોબલ ઈન્ડિકેટર ફ્રેમવર્ક (GIF) સાથે નજીકના સંરેખણમાં સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ - નેશનલ ઈન્ડિકેટર ફ્રેમવર્ક (SDG-NIF) પણ વિકસાવ્યું છે. જ્યારે GIF પર મોડેલ કરવામાં આવ્યું છે, ત્યારે NIF ભારતના રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ, નીતિ સંદર્ભો અને ડેટા ઇકોસિસ્ટમ્સને અનુકૂળ બનાવવા માટે સૂચકોને કસ્ટમાઇઝ કરે છે.

MoSPI એ પૂર્વવર્તી OCMS-2006 (ઓનલાઈન કોમ્પ્યુટરાઈઝડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ) ના સ્થાને કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની પાયાની સુવિધાઓ (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર) પ્રોજેક્ટ્સના ફરજિયાત નિરીક્ષણ માટે પેમાના - PAIMANA (પ્રોજેક્ટ એસેસમેન્ટ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મોનિટરિંગ એન્ડ એનાલિટિક્સ ફોર નેશન-બિલ્ડિંગ) ને કાર્યરત કર્યું છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મોનિટરિંગ તરફના પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે, MoSPI એ પરફોર્મન્સ મોનિટરિંગ ડેશબોર્ડ લોન્ચ કર્યું છે જે પ્રમાણભૂત સૂચકોના સમૂહ દ્વારા મુખ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રોની કામગીરી પ્રદાન કરે છે. પાયાની સુવિધાઓના મોનિટરિંગ અને પુરાવા-આધારિત નીતિ નિર્માણને મજબૂત કરવા માટે મુખ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉપ-ક્ષેત્રોની કામગીરીનો વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણ પૂરો પાડવા માટે 16 એપ્રિલ 2026 ના રોજ આ ડેશબોર્ડ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.

આ માહિતી સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભારી), યોજના રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભારી) અને સંસ્કૃતિ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી રાવ ઈન્દરજીત સિંહે આજે રાજ્યસભામાં આપી હતી.

SM/BS/JD