નદીઓના પુનરુજ્જીવન માટે એક વ્યાપક અભિગમની જરૂર છે જે પરંપરાગત વેસ્ટવોટર ટ્રીટમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કાયમી પરિસ્થિતિકીય (ઇકોલોજિકલ) હસ્તક્ષેપ સાથે જોડે છે. સીવરેજ નેટવર્ક અને સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (STPs) પ્રદૂષણ ઘટાડવાના આધારસ્તંભ રહ્યા છે, ત્યારે નેશનલ મિશન ફોર ક્લીન ગંગા (NMCG) આ પ્રયાસોને પૂરક બનાવવા માટે પ્રકૃતિ આધારિત ઉકેલો (Nature Based Solutions – NbS) ને વધુને વધુ સાંકળી રહ્યું છે. નદીઓના સતત પ્રવાહને જાળવી રાખવા માટે પર્યાવરણીય પ્રવાહ (E-Flows) સુનિશ્ચિત કરવાના ઉપાયો સાથે, NMCG પરિસ્થિતિકીય પુનઃસ્થાપનને મજબૂત કરવા, નદીના ઇકોસિસ્ટમ સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરવા અને સ્થિતિસ્થાપક જળ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ બનાવવા માટે નેચર-બેઝ્ડ સોલ્યુશન્સને પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યું છે. આ સંકલિત અભિગમ એન્જિનિયરિંગ અને કુદરત-આધારિત હસ્તક્ષેપોના મિશ્રણ દ્વારા લાંબા ગાળાના અને ટકાઉ નદી પુનરુજ્જીવન પ્રાપ્ત કરવા માટેની મિશનની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

આ વ્યાપક વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે, NMCG શહેરી નાળાઓના ઇન-સિચુ ટ્રીટમેન્ટ માટે ન્સ્ટ્રક્ટેડ વેટલેન્ડ્સ પર આધારિત પાઇલટ પ્રોજેક્ટ્સ લાગુ કરીને સસ્ટેનેબલ રિવર રિજુવેનેશન (SRR) પ્રોગ્રામ દ્વારા નેચર-બેઝ્ડ સોલ્યુશન્સને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવી રહ્યું છે, જ્યારે સાથે સાથે તેમના વ્યાપક સ્વીકાર માટે સંશોધન, ઇનોવેશન અને ક્ષમતા નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. પરંપરાગત ટ્રીટમેન્ટ ટેકનોલોજીની સાથે નેચર-બેઝ્ડ સોલ્યુશન્સને વધારીને, NMCG એક સમગ્ર નદી બેસિન વ્યવસ્થાપન અભિગમને આગળ ધપાવી રહ્યું છે જે સમગ્ર ગંગા બેસિનમાં નદીઓને પુનર્જીવિત કરવા માટે પ્રદૂષણ ઘટાડા, પરિસ્થિતિકીય પુનઃસ્થાપન અને સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણને સાંકળે છે.

શાસ્ત્રી પાર્ક ડ્રેઇન અને કૈલાશ નગર ડ્રેઇન ખાતેના બે પાઇલટ પ્રોજેક્ટ્સ—જેની સંયુક્ત ટ્રીટમેન્ટ ક્ષમતા આશરે 10 MLD છે અને બંને યમુનામાં ઠલવાય છે—શહેરી નાળા વ્યવસ્થાપન માટે ટકાઉ, ઓછી ઊર્જા ધરાવતા અને જળવાયુ-સ્થિતિસ્થાપક અભિગમો અપનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું દર્શાવે છે. યાંત્રિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઊર્જા-સઘન પ્રક્રિયાઓ પર ભારે નિર્ભર પરંપરાગત ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ્સથી વિપરીત, આ હસ્તક્ષેપો કન્સ્ટ્રક્ટેડ વેટલેન્ડ સિસ્ટમ્સ પર આધારિત છે, જે કુદરતી વેટલેન્ડ્સના ટ્રીટમેન્ટ કાર્યોની નકલ કરે છે.

આ ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ્સમાં પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવા અને હાઇડ્રોલિક રીટેન્શન સમય વધારવા માટે પથ્થરના ચણતરના માળખા, સસ્પેન્ડેડ ઘન પદાર્થોને દૂર કરવા માટે રોક ફિલ્ટર્સ, પોષક તત્વોના શોષણ અને ઓક્સિજન ટ્રાન્સફર માટે જળચર વનસ્પતિ અને વધારાના પોષક તત્વો અને ચોક્કસ ભારે ધાતુઓ સહિત પ્રદૂષકોને શોષી લેવા, સ્થિર કરવા અને ઘટાડા માટે સક્ષમ કાળજીપૂર્વક પસંદ કરેલી વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો ઉપયોગ કરીને ફાયટોરેમીડિયેશનનો સમાવેશ થાય છે. સાથે મળીને કામ કરીને, આ કુદરતી પ્રક્રિયાઓ ઓગળેલા ઓક્સિજનના સ્તરમાં સુધારો કરે છે, કાર્બનિક પ્રદૂષણ ઘટાડે છે, જૈવવિવિધતામાં વધારો કરે છે અને ઇકોલોજીકલ કાર્યોને પુનઃસ્થાપિત કરે છે જ્યારે નોંધપાત્ર રીતે ઓછા ઓપરેશનલ અને જાળવણી ઇનપુટ્સની જરૂર પડે છે.

બંને પ્રોજેક્ટ સાઇટ્સ પર સ્થિર પ્રગતિ પહેલાથી જ પ્રાપ્ત થઈ છે. કૈલાશ નગર ડ્રેઇન પર, ડિસલજિંગ અને ડિસિલ્ટિંગ દ્વારા સાઇટ ક્લિયરન્સ પૂર્ણ થઈ ગયું છે, હાલમાં ઇંટોના લાઇનિંગ કામ ચાલી રહ્યું છે, અને આગામી તબક્કામાં રોક ફિલ્ટર્સનું સ્થાપન કરવામાં આવશે. શાસ્ત્રી પાર્ક ડ્રેઇન પર, પ્રારંભિક ડિસલજિંગ અને ડિસિલ્ટિંગ પ્રવૃત્તિઓ પ્રગતિમાં છે, જે પથ્થરના ચણતર માળખાં, રોક ફિલ્ટરેશન સિસ્ટમ્સ અને જળચર છોડની પ્રજાતિઓના સ્થાપન માટે માર્ગ મોકળો કરે છે. એકસાથે, આ પ્રોજેક્ટ્સ ગંગા બેસિનમાં શહેરી ડ્રેઇન મેનેજમેન્ટ માટે સ્કેલેબલ અને ખર્ચ-અસરકારક મોડેલ તરીકે સેવા આપતા લગભગ 10 MLD ગંદા પાણીની સારવારમાં પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલોની અસરકારકતા દર્શાવશે તેવી અપેક્ષા છે.

નેચર-બેઝ્ડ સોલ્યુશન્સના સફળ અમલીકરણ માટે મજબૂત તકનીકી કુશળતા અને સંસ્થાકીય ક્ષમતાની જરૂરિયાતને ઓળખીને, NMCG સાથોસાથ જ્ઞાન નિર્માણ અને ક્ષમતા વિકાસમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે. નોલેજ શેરિંગ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ સેન્ટર (KSDC) પહેલ દ્વારા, ઓગસ્ટ 2025 અને માર્ચ 2026 વચ્ચે 6 ક્ષમતા-નિર્માણ અને તાલીમ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેનો લાભ મુખ્ય સ્ટેકહોલ્ડર સંસ્થાઓના 100+ સહભાગીઓએ લીધો હતો. સહભાગીઓમાં યમુના ટાસ્ક ફોર્સ, ડિસ્ટ્રિક્ટ ગંગા કમિટીઝ (ઉત્તરાખંડ), સ્ટેટ મિશન ફોર ક્લીન ગંગા (SMCGs), ફોરેસ્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ્સ, ઇરિગેશન ડિપાર્ટમેન્ટ્સ અને નદી પુનરુજ્જીવન અને વોટરશેડ મેનેજમેન્ટમાં સંકળાયેલી અન્ય એજન્સીઓના એન્જિનિયરો અને અધિકારીઓનો સમાવેશ થતો હતો.

તાલીમ કાર્યક્રમો કન્સ્ટ્રક્ટેડ વેટલેન્ડ્સ, પરિસ્થિતિકીય પુનઃસ્થાપન અને ટકાઉ નદી વ્યવસ્થાપન પર ભાર મૂકવાની સાથે નેચર-બેઝ્ડ સોલ્યુશન્સના પ્લાનિંગ, ડિઝાઇનિંગ અને અમલીકરણ માટે તકનીકી ક્ષમતાને મજબૂત કરવા પર કેન્દ્રિત હતા. બહુવિધ વિભાગો અને સંસ્થાઓના અધિકારીઓને એકસાથે લાવીને, કાર્યક્રમોએ આંતર-એજન્સી સહયોગને પ્રોત્સાહન આપ્યું અને નદી પુનરુજ્જીવન માટે શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અપનાવવાની સુવિધા આપી. જ્ઞાનની આપ-લેને પ્રોત્સાહન આપીને અને વ્યાવસાયિક ક્ષમતાનું નિર્માણ કરીને, NMCG એક મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે જે નવીન અને વિજ્ઞાન-આધારિત નદી પુનઃસ્થાપન અભિગમોના વ્યાપક સ્વીકારને ટેકો આપે છે.

પ્રાયોગિક હસ્તક્ષેપોથી આગળ વધીને પ્રકૃતિ આધારિત ઉકેલોના ઉપયોગનો વિસ્તાર કરતાં, રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન (NMCG) દ્વારા ખતૌલી ખાતે કાલી નદીના પુનર્જીવન માટે કન્સ્ટ્રક્ટેડ વેટલેન્ડ પ્રોજેક્ટ પણ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. કાલી નદી ગંગા બેસિનમાં જોડાતા પહેલાં નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ઘરેલું અને ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીનો સ્રાવ મેળવનારી એક ઉપનદી છે. ટકાઉ અને ઓછી ઊર્જા વાળી ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ તરીકે ડિઝાઇન કરાયેલ, આ પ્રોજેક્ટ પ્રદૂષણનો બોજ ઘટાડવા, પાણીની ગુણવત્તા સુધારવા અને સ્ત્રોતની વધુ નજીક પરિસ્થિતિકીય પુનઃસ્થાપનને ટેકો આપવા માટે વેટલેન્ડ વનસ્પતિ અને કુદરતી જૈવિક પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરે છે.

પરંપરાગત પ્રદૂષણ ઘટાડાના પગલાંને પ્રકૃતિ-આધારિત હસ્તક્ષેપો સાથે પૂરક બનાવીને, આ પ્રોજેક્ટ નદીના કાયાકલ્પ માટે NMCGના સંકલિત અભિગમનું ઉદાહરણ આપે છે, જે સ્વસ્થ અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક નદી ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે ઇકોલોજીકલ પુનઃસ્થાપન સાથે એન્જિનિયરિંગ ઉકેલોને જોડે છે. પ્રકૃતિની વિરુદ્ધ કામ કરવાને બદલે તેની સાથે કામ કરીને, મિશન સ્વચ્છ નદીઓ, સ્વસ્થ શહેરી ઇકોસિસ્ટમ અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક પાણી વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓનો પાયો નાખે છે, જ્યારે દેશભરમાં નદી સંરક્ષણ પ્રયાસોને માર્ગદર્શન આપી શકે તેવા સ્કેલેબલ મોડેલો બનાવી રહ્યું છે.

 

SM/BS/GP/JT

(रिलीज़ आईडी: 2282735) आगंतुक पटल : 22