આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) જુલાઈ, 2026 માં સેવા ઉત્પાદન સૂચકાંક (ISP) શરૂ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે, જે સેવા ક્ષેત્રની વૃદ્ધિમાં ટૂંકા ગાળાના ફેરફારોને માપવા માટે એક નવો મેક્રો સૂચક હશે. ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રની આર્થિક વૃદ્ધિને માપતા આઈઆઈપી (IIP)ના સમકક્ષ તરીકે, ISP ઔપચારિક સેવા ક્ષેત્રને આવરી લેશે અને માસિક ધોરણે બહાર પાડવામાં આવશે.

ISP ના સંકલન માટે વૈચારિક અને પદ્ધતિસરના માળખાને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં MoSPI ને સહાય કરવા માટે, નીતિ આયોગના ડિસ્ટિંગ્વિશ્ડ ફેલો સુશ્રી દેબજની ઘોષના અધ્યક્ષપદ હેઠળ મે, 2025 માં ISP ના સંકલન પર એક ટેકનિકલ એડવાઇઝરી કમિટી (TAC)ની રચના કરવામાં આવી હતી. એકેડેમિયા અને ઉદ્યોગ સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓ ઉપરાંત, TAC-ISP માં સેવા ક્ષેત્રના મંત્રાલયો/વિભાગોના સભ્યો સામેલ છે.

TAC માં થયેલી ચર્ચાઓના આધારે, MoSPI એ 27 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ ISP ના સંકલન માટે વિગતવાર પદ્ધતિસરના અભિગમ અને માળખાને સમાવતું એક એપ્રોચ પેપર બહાર પાડ્યું હતું, જેને વિવિધ હિસ્સેદારોની ટિપ્પણીઓ અને સૂચનો મેળવવા માટે જાહેર ક્ષેત્રમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું.

TAC-ISP નો અહેવાલ જુલાઈ, 2026ના પ્રથમ પખવાડિયામાં બહાર પાડવામાં આવશે, જે અન્ય બાબતોની સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓને અનુરૂપ ISPના સંકલન માટેના વ્યાપ અને કવરેજ, વૈચારિક અને પદ્ધતિસરના માળખાને આવરી લેશે.

MoSPI ટ્રાયલ ધોરણે પેટા-ક્ષેત્રીય સૂચકાંકોની સાથે એકંદર ISP બહાર પાડવાની પરિકલ્પના કરે છે. ISP ના ક્ષેત્રીય કવરેજમાં જથ્થાબંધ અને છૂટક વેપાર, પરિવહન, બેંકિંગ, વીમો, ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ, હોટેલ્સ અને રેસ્ટોરન્ટ્સ, રિયલ એસ્ટેટ, વ્યાવસાયિક, વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સેવાઓ, કળા, મનોરંજન અને પ્રમોદ વગેરે જેવા પેટા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. બે પેટા-ક્ષેત્રો, એટલે કે આરોગ્ય અને શિક્ષણ સેવાઓને એન્યુઅલ સર્વે ઓફ ઇનકોર્પોરેટેડ સર્વિસીસ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ (ASISSE)ના પરિણામો બહાર આવ્યા પછી, પાછળથી ISP માળખામાં લાવવાની દરખાસ્ત છે.

ISP ના આધાર વર્ષ તરીકે 2024-25 ની પસંદગી કરવામાં આવી છે. વર્ષ 2025-26 માટેના ટ્રાયલ માસિક સૂચકાંકો અને એપ્રિલ, 2026 ના મહિના માટેના સૂચકાંકો 14 જુલાઈ, 2026 ના રોજ બહાર પાડવામાં આવનાર છે. ત્યારબાદ, માસિક ટ્રાયલ સૂચકાંકો નિયમિતપણે દર મહિનાના 29મા દિવસે (અથવા રજાના કિસ્સામાં આગામી કામકાજના દિવસે) આશરે 60 દિવસના અંતરાલ (લેગ) સાથે બહાર પાડવામાં આવશે.

વપરાશકર્તાઓ અને અન્ય હિસ્સેદારોને ISP શ્રેણીના સંકલનના પદ્ધતિસરના અને વૈચારિક માળખાને સમજવામાં સહાય કરવા માટે, MoSPI આ અખબારી યાદી દ્વારા વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs) પર એક પુસ્તિકા બહાર પાડી રહ્યું છે.

સેવા ઉત્પાદન સૂચકાંક (ISP) પર વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

1. સેવા ઉત્પાદન સૂચકાંક (ISP) શું છે?
2. સેવા ઉત્પાદન સૂચકાંક (ISP) એ એક ટૂંકા ગાળાનો સૂચક છે જે નિર્દિષ્ટ આધાર અવધિની તુલનામાં સેવા ક્ષેત્ર દ્વારા ઉત્પાદિત આઉટપુટ (ઉત્પાદન) ના જથ્થામાં સમય સાથે થતા ફેરફારોને માપવા માટે રચાયેલ છે. તે સમય જતાં સેવા-ઉત્પાદક ઉદ્યોગોના વાસ્તવિક આઉટપુટમાં થતા ફેરફારોને માપે છે.

2. ભારતીય અર્થતંત્રમાં સેવા ક્ષેત્રનું શું યોગદાન છે અને ISPની શા માટે જરૂર છે?

સેવા ક્ષેત્ર ભારતીય અર્થતંત્રમાં પ્રભાવી બળ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે 2013-14 થી ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) માં 50% થી વધુ યોગદાન આપે છે. તેના વધતા મહત્વ અને સંભાવનાઓને ધ્યાનમાં લેતાં, અને વૈશ્વિક પ્રથાઓને અનુરૂપ, આયોજકો અને નીતિ નિર્માતાઓને યોગ્ય પગલાં લેવા અને તેના વિકાસના માર્ગને માર્ગદર્શન આપવા સક્ષમ બનાવવા માટે સેવા ક્ષેત્રની વૃદ્ધિને માપવા માટે ભારતમાં ટૂંકા ગાળાના સૂચકની જરૂર છે.

3. ISPના ઉદ્દેશ્યો શું છે?

ISP ના સંકલન માટેના બે મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ પ્રદાન કરવાના છે:

· આર્થિક વલણો જે અર્થતંત્રની ટૂંકા ગાળાની મૂવમેન્ટ પર IIP ના પૂરક બનશે; અને

· વિશ્લેષણાત્મક અને નીતિગત માળખાને સમર્થન આપવા માટે પ્રવર્તમાન આંકડાકીય માળખાને મજબૂત કરવા માટે સેવા ક્ષેત્રના પ્રદર્શન અંગેની ઉચ્ચ આવર્તન (હાઇ ફ્રીક્વન્સી) માહિતી.

4. ISP ના ફાયદા શું છે?

ISP સેવા ઉદ્યોગોના પ્રદર્શન પર સમયસર માહિતી પ્રદાન કરશે, જેનાથી આર્થિક પ્રવૃત્તિની દેખરેખને મજબૂત બનાવવામાં આવશે અને પુરાવા-આધારિત નીતિ વિષયક નિર્ણયોને સમર્થન મળશે. આ ઉપરાંત, ISP સેવા ક્ષેત્રની વૃદ્ધિના ઉચ્ચ-આવર્તન સૂચક તરીકે સેવા આપશે અને બહેતર આર્થિક આગાહી તેમજ વ્યાપાર ચક્ર વિશ્લેષણને સક્ષમ કરવા માટે ટાઇમ-સિરીઝ ડેટા પ્રદાન કરશે. ISP ના મુખ્ય વપરાશકર્તાઓ રાષ્ટ્રીય હિસાબ (નેશનલ એકાઉન્ટ્સ), આર્થિક મંત્રાલયો/વિભાગો, ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને સંશોધકો હશે.

5. એવા કયા મોટા પડકારો હતા કે ભારત અગાઉ ISPનું સંકલન કરી શક્યું ન હતું?

ISPના સંકલન માટે સેવા ક્ષેત્રના આઉટપુટના ઉચ્ચ-આવર્તન, વિશ્વસનીય અને પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતા સૂચકોની જરૂર પડે છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ (ઉત્પાદન)થી વિપરીત, જ્યાં ઉત્પાદનને ઘણીવાર ઉત્પાદિત માલના ભૌતિક જથ્થા દ્વારા માપી શકાય છે, સેવાઓ મોટે ભાગે અમૂર્ત (ઇન્ટેન્જિબલ) હોય છે અને ઘણી સેવા પ્રવૃત્તિઓમાં સીધા અવલોકન કરી શકાય તેવા આઉટપુટના માપ હોતા નથી. ઐતિહાસિક રીતે, ભારતમાં ISP ના સંકલનને અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

· સેવા-ઉત્પાદક ઉદ્યોગોને આવરી લેતા વહીવટી ડેટાસેટ્સની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા;

· સેવા પ્રવૃત્તિઓનું વિજાતીય (હેટરોજીનિયસ) સ્વરૂપ જેના માટે ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ આઉટપુટ સૂચકોની જરૂર પડે છે;

· જથ્થાના માપ મેળવવા માટે યોગ્ય સેવા ક્ષેત્રના ભાવ સૂચકાંકોની બિન-ઉપલબ્ધતા; પરિણામે, વ્યાપક ઉચ્ચ-આવર્તન ધરાવતા ISP નું સંકલન કરવું શક્ય ન હતું.

6. કયા વિકાસ કાર્યોએ હવે ISP ના સંકલનને વ્યવહારુ બનાવ્યું છે?

છેલ્લા એક દાયકામાં, ભારતના આંકડાકીય અને વહીવટી ડેટા ઇકોસિસ્ટમમાં નોંધપાત્ર સુધારાઓ થયા છે, જેનાથી ISP નું સંકલન શક્ય બન્યું છે. આ વિકાસ કાર્યોમાં મુખ્યત્વે સેવા-ઉત્પાદક એકમોના આઉટવર્ડ સપ્લાય (બહારના પુરવઠા) પર ઉચ્ચ-આવર્તન ધરાવતા જીએસટી (GST) ડેટાની ઉપલબ્ધતા સામેલ છે; એન્યુઅલ સર્વે ઓફ ઇનકોર્પોરેટેડ સર્વિસીસ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ (ASISSE) ની શરૂઆત આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવા પેટા-ક્ષેત્રોના ISP ના સંકલન માટે સમયાંતરે ડેટા પ્રદાન કરશે જે GST ડેટા દ્વારા આવરી લેવા શક્ય નથી.

7. પ્રાયોગિક / ટ્રાયલ સૂચકાંકો શા માટે બહાર પાડવામાં આવી રહ્યા છે અને નિયમિત સૂચકાંકો ક્યારે બહાર પાડવામાં આવશે?

MoSPI ISP માટે ત્રણ મુખ્ય ડેટા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરશે જેમાં વહીવટી ડેટા, GST અને ASISSE નો સમાવેશ થાય છે. આમાંના કેટલાક સ્ત્રોતો હજુ પણ વિકસી રહ્યા હોવાથી અને આંકડાકીય એપ્લિકેશન્સમાં પ્રથમ વખત GST ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે, તેથી તેમની સ્થિરતા અને સ્થિતિસ્થાપકતાનું અવલોકન કરવા માટે થોડા સમય માટે ટ્રાયલ અથવા પ્રાયોગિક ISP સૂચકાંકો બહાર પાડવામાં આવશે. ત્યારબાદ, નિયમિત સંકલન અને પ્રસારણ હાથ ધરવામાં આવશે.

8. ISP માટે સૂચિત મુખ્ય ડેટા સ્ત્રોતો કયા છે?

ત્રણ મુખ્ય ડેટા સ્ત્રોતો નીચે મુજબ છે:

· હવાઈ પરિવહન, રેલવે પરિવહન, બેંકિંગ અને વીમાના ISP માટે વહીવટી/ગૌણ ડેટા;

· જથ્થાબંધ વેપાર, છૂટક વેપાર, સમારકામ અને જાળવણી, આવાસ અને ભોજન (એકોમોડેશન એન્ડ ફૂડ), માર્ગ પરિવહન, જળ પરિવહન, વેરહાઉસિંગ અને પરિવહન માટેની સહાયક પ્રવૃત્તિઓ, ટપાલ અને કુરિયર, ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ, માહિતી અને પ્રસારણ, રિયલ એસ્ટેટ, માહિતી અને કમ્પ્યુટર સંબંધિત સેવાઓ, સંશોધન અને વિકાસ (R&D) સહિત વ્યાવસાયિક, વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સેવાઓ, વહીવટી અને સહાયક સેવાઓ તથા કળા, મનોરંજન અને પ્રમોદ વગેરે માટે GST ડેટા;

· આરોગ્ય અને શિક્ષણ (સરકાર સિવાયના) ક્ષેત્રો માટે એન્યુઅલ સર્વે ઓફ ઇનકોર્પોરેટેડ સર્વિસીસ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ (ASISSE) નો ડેટા.

9. શું ISP અનૌપચારિક સેવા ક્ષેત્રને આવરી લેશે?

ના. ISP મુખ્યત્વે ઔપચારિક ક્ષેત્રને પ્રતિબિંબિત કરશે કારણ કે તે GST હેઠળ નોંધાયેલા સાહસોના આઉટવર્ડ સપ્લાયનો ઉપયોગ કરીને સંકલિત કરવામાં આવે છે.

10. શું સમગ્ર સેવા ક્ષેત્રને ISP માં આવરી લેવામાં આવ્યું છે?

કેટલીક સેવાઓ જે ISP માં આવરી લેવામાં આવી નથી તે એવી છે જે કાં તો મુખ્ય સરકારી પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંબંધિત છે અથવા બિન-બજાર પ્રવૃત્તિઓ અને અનૌપચારિક ક્ષેત્ર દ્વારા પ્રભાવી છે. બાકાત રાખવામાં આવેલાં સેવા પેટા-ક્ષેત્રો નીચે મુજબ છે:

· જાહેર વહીવટ અને સંરક્ષણ

· બેંકિંગ અને વીમા સિવાયની નાણાંકીય સેવાઓ (દા.ત. સેન્ટ્રલ બેંકની પ્રવૃત્તિઓ, મની માર્કેટ ફંડ્સ)

· આવાસ વિનાની સામાજિક કાર્ય પ્રવૃત્તિઓ

· સભ્યપદ સંગઠનોની સેવાઓ

· વ્યક્તિગત સેવાઓ

· રોજગાર ધરાવતી વ્યક્તિઓ સાથેના ખાનગી પરિવારોની પ્રવૃત્તિઓ

· પ્રાદેશિક બહારના (એક્સ્ટ્રાટેરિટોરિયલ) સંગઠનોની પ્રવૃત્તિઓ

· સરકાર દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી આરોગ્ય અને શિક્ષણ સેવાઓ અને

· જુગાર અને સટ્ટાબાજીની પ્રવૃત્તિઓ

11. GST માંથી મુક્તિ મેળવનાર આરોગ્ય અને શિક્ષણ પેટા-ક્ષેત્રોને ISP માં કેવી રીતે આવરી લેવામાં આવશે?

આરોગ્ય અને શિક્ષણ પેટા-ક્ષેત્રોના સૂચકાંકો (સરકારી યોગદાનને બાદ કરતાં) ASISSE સર્વેક્ષણોના અંદાજોના આધારે સંકલિત કરવાનું આયોજન છે.

12. ઓલ ઇન્ડિયા ISP ના પ્રસારણની આવૃત્તિ શું હશે?

ISP આશરે 60 દિવસના અંતરાલ (લેગ) સાથે માસિક આવૃત્તિ સાથે બહાર પાડવામાં આવશે.

13. જથ્થા-આધારિત સૂચકાંકો શું છે?

જથ્થા-આધારિત સૂચકો સીધા ભૌતિક જથ્થાના સંદર્ભમાં આઉટપુટને માપે છે જેમ કે હવાઈ પરિવહનના કિસ્સામાં મુસાફરી કરેલ પેસેન્જર-કિલોમીટર. ISP માં, માત્ર બે પેટા-ક્ષેત્રો, એટલે કે હવાઈ પરિવહન અને રેલવેના સૂચકાંકો જથ્થાના આઉટપુટ પર આધારિત છે.

14. મૂલ્ય-આધારિત સૂચકાંકો શું છે?

એવા સૂચકો જ્યાં આઉટપુટ મૂલ્યના સંદર્ભમાં માપવામાં આવે છે જેમ કે મહેસૂલ (રેવન્યુ), વેચાણ અથવા આઉટવર્ડ સપ્લાય, તે મૂલ્ય-આધારિત સૂચકો છે.

15. સેવાની ઉત્પાદકતા માપવા માટેના પસંદગીના સૂચક ચલો (ઇન્ડિકેટર વેરિએબલ્સ) કયા છે?

આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકા અને TAC માં થયેલી ચર્ચાઓને ધ્યાનમાં લેતાં, ભારતીય પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને દરેક ક્ષેત્ર/પેટા-ક્ષેત્ર માટે પસંદગીના અને વૈકલ્પિક સૂચકોની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. સામાન્ય રીતે, પસંદગીનું સૂચક જ્યાં ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં યોગ્ય ભાવ સૂચકાંક દ્વારા ડિફ્લેટ કરાયેલું ટર્નઓવર છે.

16. ટર્નઓવરને શા માટે યોગ્ય આઉટપુટ સૂચક માનવામાં આવે છે?

સેવાઓનું ઉત્પાદન થતાંની સાથે જ તેનો વપરાશ થઈ જાય છે અને સામાન્ય રીતે તેમાં ઇન્વેન્ટરી (સ્ટોક) નો સંચય સામેલ હોતો નથી; તેથી, ટર્નઓવર ઉત્પાદનને નજીકથી પ્રતિબિંબિત કરે છે.

17. સર્વિસ એકાઉન્ટિંગ કોડ્સ (SAC) શું છે?

સર્વિસ એકાઉન્ટિંગ કોડ (SAC) એ ભારતીય ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ (GST) પ્રણાલી હેઠળ વર્ગીકરણની યોજના છે. તે યુનાઇટેડ નેશન્સ સેન્ટ્રલ પ્રોડક્ટ ક્લાસિફિકેશન (CPC) ની સુધારેલી આવૃત્તિ છે, જેમાં સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ઇનડાયરેક્ટ ટેક્સિસ એન્ડ કસ્ટમ્સ (CBIC) દ્વારા ભારતીય સંદર્ભ માટે સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. SAC નો ઉપયોગ કરવેરા, ઇન્વોઇસિંગ અને GST રિટર્ન ફાઇલ કરવાના હેતુઓ માટે વિવિધ પ્રકારની સેવાઓનું વર્ગીકરણ કરવા માટે થાય છે. SACs સેવા ઉદ્યોગોના નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ક્લાસિફિકેશન (NIC) કોડ્સ સાથે GST આઉટવર્ડ સપ્લાયના મેપિંગની સુવિધા આપે છે.

18. GST ડેટાને આઉટપુટ માપોમાં કેવી રીતે રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે?

રિટર્ન GSTR 1 માંથી મેળવ્યા મુજબ, વેચાણના SAC વાઇઝ ટેક્સેબલ મૂલ્ય (આઉટવર્ડ સપ્લાય) પરના એકત્રિત ડેટાને મૂલ્યના સંદર્ભમાં આઉટપુટ ચલ તરીકે ગણી શકાય. GSTN એ માસિક GST રિટર્નમાંથી કાઢવામાં આવેલા વિવિધ સેવા પ્રવૃત્તિઓ માટે ‘આઉટવર્ડ સપ્લાય’ પર પ્રોડક્ટ/સેવા વાઇઝ (SAC કોડ્સ) ડેટા ઉપલબ્ધ કરાવ્યો છે. MoSPI પાસે આ હેતુ માટે વ્યક્તિગત યુનિટ સ્તરના ડેટાની ઍક્સેસ નથી કે તેની જરૂર નથી. સેવાઓનું ઉત્પાદન સીધું જ તેના વેચાણ/વપરાશમાં પરિણમે છે. તેથી, આઉટવર્ડ સપ્લાયના GST ડેટાનો ઉપયોગ અનિવાર્યપણે સેવાઓના ઉત્પાદનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ચોક્કસ NIC કોડ પર મેપ કરાયેલા SACs ના આઉટવર્ડ સપ્લાયને એકત્રિત કરવામાં આવે છે અને પછી વાસ્તવિક આઉટપુટ માપ મેળવવા માટે ડિફ્લેટ કરવામાં આવે છે.

19. ડિફ્લેટર શું છે?

ISP ઉત્પાદિત સેવાઓના જથ્થામાં ટૂંકા ગાળાના ફેરફારોને ટ્રેક કરે છે. પ્રાથમિક સેવા ડેટા સામાન્ય રીતે મૂલ્યના સંદર્ભમાં (નોમિનલ વેલ્યુ) એકત્રિત કરવામાં આવતો હોવાથી, તે કિંમતો અને મૂલ્યવર્ધન બંનેની અસરોને કેપ્ચર કરે છે. તેથી નોમિનલ સર્વિસ રેવન્યુમાંથી કિંમતોમાં થતા ફેરફારની અસરોને દૂર કરવા માટે પ્રાઇસ ડિફ્લેટરની જરૂર પડે છે. તે "મૂલ્ય-આધારિત" (નોમિનલ) ડેટાને "જથ્થા-આધારિત" (રીઅલ) ડેટામાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે સમય જતાં સેવા આઉટપુટમાં વાસ્તવિક ફેરફારોને માપવાની મંજૂરી આપે છે.

20. ISP માં કયા ડિફ્લેટર્સનો ઉપયોગ થાય છે?

નીચેના ડિફ્લેટર્સનો ઉપયોગ થાય છે,

· જથ્થાબંધ વેપાર માટે WPI;

· ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ CPI, જ્યાં પણ ઉપલબ્ધ હોય;

· બેંકિંગ અને વીમા માટે સામાન્ય CPI (CPI General);

· અન્યત્ર, સીપીઆઈ નોન-ફૂડ (CPI Non-Food);

21. ISP માટે ડિફ્લેટર્સ પર આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકા શું છે?

આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રથા મુજબ, ISP માટે ડિફ્લેટર્સ તરીકે સર્વિસ પ્રોડ્યુસર પ્રાઇસ ઇન્ડાઇસિસ (SPPIs) ને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે, SPPI ની બિન-ઉપલબ્ધતાના કિસ્સામાં CPI ની ભલામણ કરવામાં આવે છે.

22. ISP માટે SPPI નો ઉપયોગ શા માટે કરવામાં આવ્યો નથી?

SPPI પરનો ડેટા માત્ર મર્યાદિત સેવાઓ માટે જ ઉપલબ્ધ છે. ISP હેઠળ આવરી લેવામાં આવતા પેટા-ક્ષેત્રોના સંદર્ભમાં; SPPIs માત્ર પાંચ પેટા-ક્ષેત્રો માટે ઉપલબ્ધ છે, એટલે કે હવાઈ પરિવહન, રેલવે, ટેલિકોમ, બેંકિંગ અને વીમો જેના માટે SPPI ઉપલબ્ધ હતા. હવાઈ પરિવહન અને રેલવેના કિસ્સામાં, કારણ કે ISP નું આઉટપુટ સૂચક જથ્થાના સંદર્ભમાં છે, કોઈ ડિફ્લેટરની જરૂર નથી. વધુમાં, કારણ કે SPPIs ત્રિમાસિક આવૃત્તિ અને 60 દિવસના લેગ સાથે ઉપલબ્ધ છે, તેથી માસિક ISP માં તેનો ઉપયોગ વ્યવહારુ ન હોઈ શકે. આમ, ટેલિકોમ પેટા-ક્ષેત્ર માટે ડિફ્લેટર તરીકે સીપીઆઈ (કમ્યુનિકેશન્સ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. નાણાંકીય પેટા-ક્ષેત્રો (બેંકિંગ અને વીમો) ના કિસ્સામાં, જીડીપીના આધાર વર્ષ સુધારણા (આધાર વર્ષ 2022-23) માટે પદ્ધતિસરના સુધારા પરની પેટા-સમિતિના અહેવાલ અનુસાર, પેટા-ક્ષેત્રો માટે ડિફ્લેટર તરીકે સામાન્ય CPI નો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.

23. CPIને શા માટે સ્વીકાર્ય પ્રોક્સી (પ્રતિનિધિ) ગણવામાં આવે છે?

ઘણી સેવાઓ માટે, ઉત્પાદક અને ગ્રાહક કિંમતો એકબીજાની સમાંતર ચાલે છે કારણ કે સેવાઓ ઉત્પાદન પછી તરત જ વપરાશમાં લેવાય છે. SPPIs ની ગેરહાજરીમાં CPI નો ઉપયોગ સ્વીકાર્ય છે કારણ કે સેવાઓ ઉત્પાદન થાય કે તરત જ વપરાશમાં લેવાય છે, આમ, SPPIs અને CPIs માત્ર એક જ સ્તરે (ગ્રાહક સ્તરે) ટેક્સ માર્જિન દ્વારા ભિન્ન હોય છે. કરવેરા સ્થિર હોવાનું ધ્યાનમાં લેતાં, બંને વચ્ચે કોઈ નોંધપાત્ર તફાવત ન હોઈ શકે.

24. SPPI અને પેટા-ક્ષેત્ર વિશિષ્ટ CPI બંનેની ગેરહાજરીમાં, સામાન્ય ડિફ્લેટર તરીકે CPI (નોન-ફૂડ) ના ઉપયોગની દરખાસ્ત શા માટે કરવામાં આવી છે?

આ દરખાસ્ત એ તર્ક પર આધારિત છે કે સેવાઓનો ફુગાવો બિન-ખાદ્ય વસ્તુઓના ફુગાવાની સાથે ચાલે છે (જે સામાન્ય રીતે ખાદ્ય વસ્તુઓ કરતાં વધુ સ્થિર હોય છે) નીચેની બાબતોને ધ્યાનમાં લેતા:

· બિન-ખાદ્ય વસ્તુઓ એકંદર CPI ના કુલ વજનના લગભગ 63% હિસ્સો ધરાવે છે. બિન-ખાદ્ય વસ્તુઓમાં સેવાઓની વસ્તુઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે એકંદર CPIના કુલ વજનના લગભગ 28% અને બિન-ખાદ્ય વજનના લગભગ 44.44% હિસ્સો ધરાવે છે.

· બિન-ખાદ્ય વસ્તુઓની શ્રેણીમાં અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ વિભાગ "હાઉસિંગ, વોટર, ઇલેક્ટ્રિસિટી, ગેસ એન્ડ અધર ફ્યુઅલ્સ" છે, આ એકંદર CPI ના કુલ વજનના લગભગ 17.67% અને બિન-ખાદ્ય શ્રેણીમાં 28% વજન ધરાવે છે. 'હાઉસિંગ, વોટર, ઇલેક્ટ્રિસિટી, ગેસ એન્ડ અધર ફ્યુઅલ્સ' સેવાઓમાં ફુગાવાના મહત્વના પરિબળો છે. તેઓ વ્યવસાયો માટે ઓપરેટિંગ ખર્ચ અને ઉત્પાદક કિંમતો વધારીને અથવા કર્મચારીઓ માટે જીવનનિર્વાહનો ખર્ચ વધારીને સીધા જ ખર્ચ વધારવાના મુખ્ય પરિબળો (કોસ્ટ-પુશ ફેક્ટર્સ) તરીકે કામ કરે છે, જે ઉચ્ચ વેતનની માંગ તરફ દોરી જાય છે અને બદલામાં ઉત્પાદક કિંમતો વધારે છે.

· બિન-ખાદ્ય શ્રેણીમાં અન્ય નોંધપાત્ર કોસ્ટ પુશ ફેક્ટર વસ્તુઓમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ અને સીએનજીનો સમાવેશ થાય છે જે સીપીઆઈના ટ્રાન્સપોર્ટ ડિવિઝન હેઠળ છે જે એકંદર સીપીઆઈના કુલ વજનના લગભગ 4.85% અને બિન-ખાદ્ય શ્રેણીમાં 7.7% વજન ધરાવે છે. આમ, બિન-ખાદ્ય ફુગાવાના 80% થી વધુ માટે કાં તો સીધી સેવાઓ અથવા તેના ખર્ચ વધારવાના પરિબળો જવાબદાર છે.

25. ISP માટે પ્રસ્તાવિત આધાર વર્ષ કયું છે?

ટ્રાયલ ISPs નું પ્રસ્તાવિત આધાર વર્ષ 2024-25 છે જે તાજેતરના અને સામાન્ય વર્ષ બંનેના માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે. આધાર વર્ષની પસંદગી એ હકીકતને ધ્યાનમાં લે છે કે મોટાભાગના પેટા-ક્ષેત્રો માટે, સીપીઆઈ આધારિત ડિફ્લેટર્સનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રસ્તાવ છે. સીપીઆઈની નવી શ્રેણીનો આધાર 2024 હોવાથી, એવું અનુભવાયું હતું કે આધાર વર્ષ માટે 2024-25 વધુ યોગ્ય પસંદગી હોઈ શકે છે.

26. ISP માં વેઇટેજ કેવી રીતે અસાઇન કરવામાં આવે છે?

નેશનલ એકાઉન્ટ સ્ટેટિસ્ટિક્સમાંથી ઉપલબ્ધ ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA)માં ક્ષેત્રીય યોગદાનના આધારે વેઇટેજ નક્કી કરવામાં આવે છે.

27. GVA-આધારિત વેઇટેજનો ઉપયોગ શા માટે કરવામાં આવે છે?

તેઓ દરેક સેવા ઉદ્યોગનું સાપેક્ષ આર્થિક મહત્વ પ્રતિબિંબિત કરે છે.

28. પ્રસ્તાવિત સંકલન ફોર્મ્યુલા શું છે?

ISPનું સંકલન ફિક્સ્ડ-વેઇટ લેસ્પાયર્સ વોલ્યુમ ઇન્ડેક્સ (fixed-weight Laspeyres volume index) નો ઉપયોગ કરીને કરવાનો પ્રસ્તાવ છે.

[પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો]

SM/DK/JD

(रिलीज़ आईडी: 2277419) आगंतुक पटल : 17