આઇઆઇટી (IIT) ગાંધીનગર ખાતે "એડવાન્સિંગ રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન ટુવર્ડ્સ વિકસિત ભારત વિથ ધ ઇનોગ્યુરેશન ઓફ મેજર રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ્સ" કાર્યક્રમને સંબોધિત કરતા, કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર પ્રભાર) વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન; પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય, પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ, અંતરિક્ષ વિભાગ, પર્સનલ, જાહેર ફરિયાદ અને પેન્શન રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વૈજ્ઞાનિક સંશોધનનું સાચું મૂલ્ય માત્ર પ્રકાશનોમાં જ નથી, પરંતુ તેનાથી સમાજ અને અર્થતંત્ર પર દેખીતી અસરો ઊભી કરવાની ક્ષમતામાં રહેલું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ભારતને એક એવા મજબૂત ઇકોસિસ્ટમની જરૂર છે જ્યાં સંશોધનો શૈક્ષણિક જગત, ઉદ્યોગ અને સરકાર વચ્ચેના અસરકારક સહયોગ દ્વારા પ્રયોગશાળાઓમાંથી સીધા જ અમલીકરણ તરફ આગળ વધે.

મંત્રીએ આઇઆઇટી (IIT) ગાંધીનગર ખાતે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગ (DST) દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવેલ "સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન ફેસિલીટી" (CIF) અને ત્રણ નવા રિસર્ચ ક્લસ્ટર્સ - એડવાન્સ્ડ મટીરિયલ્સ રિસર્ચ ક્લસ્ટર (AMRC), એનર્જી રિસર્ચ ક્લસ્ટર (ERC), અને હેલ્થકેર એન્ડ મેડટેક રિસર્ચ ક્લસ્ટર (HMRC) લોન્ચ કર્યા હતા, જેનો ઉદ્દેશ્ય અત્યાધુનિક સંશોધનોને રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા ઉકેલોમાં પરિવર્તિત કરવાનો છે. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે લગભગ 70 ઉદ્યોગો સ્થાપક ભાગીદારો તરીકે આગળ આવ્યા છે, જે ઉદ્યોગ અને શૈક્ષણિક જગત (ઇન્ડસ્ટ્રી-એકેડેમિયા) વચ્ચેના સહયોગમાં વધતા વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે અવલોકન કર્યું હતું કે સામગ્રીની આત્મનિર્ભરતા, સ્વચ્છ ઊર્જા અને સસ્તું સ્વાસ્થ્ય સંભાળ ક્ષેત્રે ભારતની જટિલ અસરો માટે સંશોધન પ્રકાશનોથી આગળ વધીને સતત પ્રયાસોની જરૂર છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે નવા લોન્ચ કરાયેલા ક્લસ્ટર્સ ટ્રાન્સલેશનલ રિસર્ચ (અનુવાદિત સંશોધન) અભિગમને સાકાર કરે છે, જ્યાં વૈજ્ઞાનિક શોધોને પાઇલટ ડેવલપમેન્ટ, વેલિડેશન અને ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર સુધી લઈ જવામાં આવે છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે તાજેતરની વિજ્ઞાન નીતિ પહેલો પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સંશોધનની તકો અને ભંડોળ સુધીની પહોંચનું લોકશાહીકરણ કરવાનો રહ્યો છે. અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF) નો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ પહેલનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે નાણાકીય અને તકનીકી સહાય પરંપરાગત ઉત્કૃષ્ટતાના કેન્દ્રોથી આગળ વધીને અન્ય સંસ્થાઓ સુધી પણ પહોંચે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ભારતના સંશોધન ઇકોસિસ્ટમે રાષ્ટ્રીય પડકારોને વ્યાપક રીતે ઉકેલવા માટે વિજ્ઞાન, માનવતા (હ્યુમેનિટીઝ) અને સામાજિક વિજ્ઞાનની કુશળતાને એકસાથે લાવીને પોતાની વિવિધતામાંથી શક્તિ મેળવવી જોઈએ.

વર્તમાન સમયને વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીનો દાયકો ગણાવતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારત ફ્રન્ટિયર (અગ્રણી) ટેક્નોલોજીમાં એક સક્રિય સહભાગી તરીકે વધુને વધુ ઉભરી આવ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે નેશનલ કવોન્ટમ મિશન અને ઇન્ડિયાએઆઇ (IndiaAI) મિશન જેવી પહેલો સંશોધકો અને સંસ્થાઓ માટે દેશની તકનીકી પ્રગતિમાં યોગદાન આપવા માટે નવી તકો ઊભી કરી રહી છે.

મંત્રીએ આઇઆઇટી (IIT) ગાંધીનગર ખાતે સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશન ફેસિલીટી (CIF) નું ઉદ્ઘાટન પણ કર્યું હતું અને CIF પુસ્તિકાનું વિમોચન કર્યું હતું. તેમણે વહેંચાયેલા વૈજ્ઞાનિક માળખાને ઇનોવેશન માટે એક મહત્વપૂર્ણ સક્ષમકર્તા ગણાવ્યું હતું, જે સંશોધકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગોને એવી અત્યાધુનિક સુવિધાઓ સુધી પહોંચ પ્રદાન કરે છે જે વ્યક્તિગત સંસ્થાઓ માટે સ્વતંત્ર રીતે સ્થાપિત કરવી મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે આવું માળખું ભારતના સેમિકન્ડક્ટર મિશન સહિતની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને સમર્થન આપશે.

તેમની મુલાકાત દરમિયાન, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આઇઆઇટી (IIT) ગાંધીનગર રિસર્ચ પાર્ક ખાતે સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ફેકલ્ટીના નેતૃત્વ હેઠળના ટેક્નોલોજી પ્રદર્શનો સાથે સંવાદ કર્યો હતો. વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગના સહયોગથી સ્થપાયેલ આ રિસર્ચ પાર્ક સંશોધકો, ઉદ્યોગસાહસિકો અને ઉદ્યોગો વચ્ચે ઇનોવેશન અને વ્યાપારીકરણને વેગ આપવા માટે સહયોગના મંચ તરીકે કામ કરે છે. આ સુવિધા હાલમાં 20 થી વધુ કંપનીઓનું યજમાનપદ કરે છે અને 30 થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સને સહાય પૂરી પાડે છે.

ઉદ્યોગોની ભાગીદારીના મહત્વ પર ભાર મૂકતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે સંશોધન કાર્યક્રમોમાં ઉદ્યોગો સાથે પ્રારંભિક જોડાણની હિમાયત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ઉદ્યોગો સાથેનો સહયોગ સંશોધન પૂર્ણ થયા પછી નહીં પરંતુ તેની કલ્પના (કન્સેપ્ચ્યુલાઇઝેશન) ના તબક્કેથી જ શરૂ થવો જોઈએ, જેથી ટેક્નોલોજીનું ટ્રાન્સફર વધુ સરળ બને અને સામાજિક જરૂરિયાતો સાથે સુસંગતતા જળવાય રહે.

તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલી રૂ. 1 લાખ કરોડની રિસર્ચ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન (RDI) પહેલનો ઉલ્લેખ કરતા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે તે સંશોધન અને ઇનોવેશનમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટેની સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. તેમણે સંસ્થાઓ અને સંશોધકોને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો માટે વધુ મોટો ટેકો મેળવવા માટે ઉદ્યોગો અને પરોપકારી સંસ્થાઓ સાથે જોડાવા માટે પણ પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.

મુલાકાત દરમિયાન, મંત્રીએ નેમટેક (NAMTECH) ના પ્રતિનિધિઓ સાથે પણ વાતચીત કરી હતી અને ઉભરતા તકનીકી ક્ષેત્રો સાથે સુસંગત ઉદ્યોગ-સંકલિત લર્નિંગ મોડલ્સ દ્વારા ભવિષ્ય માટે સજ્જ પ્રતિભાઓ વિકસાવવાના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી હતી.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે વર્ષ 2025 ની આઇઆઇટી (IIT) ગાંધીનગરની ટોચની 25 સંશોધન સિદ્ધિઓ દર્શાવતા એક પ્રકાશનનું પણ વિમોચન કર્યું હતું. સંસ્થાના ઇન્ટરડિસિપ્લિનરી (આંતરશાખાકીય) અભિગમની પ્રશંસા કરતા તેમણે નોંધ્યું હતું કે આઇઆઇટી (IIT) ગાંધીનગરે ટકાઉ વિકાસ, સર્જનાત્મક શિક્ષણ અને વાસ્તવિક દુનિયાની સમસ્યાઓ ઉકેલવા તરફ નિર્દેશિત સંશોધનો પર ભાર મૂકીને પોતાની એક અલગ ઓળખ બનાવી છે.

પોતાના સંબોધનના સમાપનમાં, મંત્રીએ વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે રિસર્ચ ક્લસ્ટર્સ, વહેંચાયેલ વૈજ્ઞાનિક માળખું અને ઉદ્યોગ-સંકલિત ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમ જેવી પહેલો ભારતની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓને મજબૂત કરશે અને વિકસિત ભારત 2047 ના વિઝનને હાંસલ કરવામાં સાર્થક યોગદાન આપશે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતનો એક વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાનો માર્ગ એવી સંસ્થાઓ દ્વારા નિર્મિત થશે જ્યાં સંશોધન ઉદ્યોગ સાથે મળે અને ઇનોવેશન રાષ્ટ્રીય ક્ષમતામાં પરિવર્તિત થાય.

 

SM/NP/JD

(रिलीज़ आईडी: 2271761) आगंतुक पटल : 54