વધતી માંગ, અસમાન વિતરણ અને આબોહવાની પરિવર્તનશીલતાને કારણે ગ્રામીણ ભારતમાં જળ શાસનમાં સુધારો કરવો વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે. પાણીના દરેક ટીપાંની ગણતરી કરીને, ભારત જળ સુરક્ષા, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા (ક્લાઇમેટ રેઝિલિયન્સ) અને ટકાઉ ભવિષ્યનું નિર્માણ કરી શકે છે. વોટર બજેટિંગ સમુદાયોને પાણીની ઉપલબ્ધતા અને માંગનું મૂલ્યાંકન કરવા સક્ષમ બનાવે છે, જે કૃષિ, ઘરેલું અને પશુધનના ઉપયોગ અંગે માહિતગાર નિર્ણયો લેવામાં મદદ કરે છે. અટલ ભૂજલ યોજના, રાષ્ટ્રીય જળ મિશન (નેશનલ વોટર મિશન) અને રાજસ્થાન તથા મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્ય સ્તરના અભિયાનો સહિતના સરકારી કાર્યક્રમો સહભાગી અભિગમોની અસરકારકતા દર્શાવે છે. ટેકનોલોજી 'વરુણી' (Varuni) વેબ એપ્લિકેશન જેવા સાધનોનો ઉપયોગ કરીને સ્થાનિક સ્તરે ડેટા-આધારિત આયોજનને સમર્થન આપીને આ પ્રયાસોને વધુ મજબૂત બનાવે છે. સમુદાયની સંડોવણી અને નીતિગત સમર્થન દ્વારા આયોજનમાં જળ બજેટિંગને સંકલિત કરવાથી પાણીનો ટકાઉ ઉપયોગ પ્રોત્સાહિત થાય છે.

ભારતમાં જળ સંસાધનની ગતિશીલતા: માંગ વ્યવસ્થાપન અને નીતિગત પગલાંનું સંકલન

પાણી એ પર્યાવરણીય ટકાઉપણું અને માનવ સુખાકારીનું એક મૂળભૂત નિર્ધારક પરિબળ છે. જળ સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા, વિતરણ અને સંચાલન તમામ ક્ષેત્રોમાં વિકાસને ટકાવી રાખવા માટે નિર્ણાયક છે. કેન્દ્રીય જળ આયોગ (સેન્ટ્રલ વોટર કમિશન) દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ “રીએસેસમેન્ટ ઓફ વોટર અવેલેબિલિટી ઇન ઇન્ડિયા યુઝિંગ સ્પેસ ઇનપુટ્સ, 2019” અનુસાર, ભારતમાં વાર્ષિક સરેરાશ આશરે 3,880 બિલિયન ક્યુબિક મીટર (BCM) વરસાદ થાય છે. બાષ્પીભવન અને અન્ય પરિબળો જેવા કુદરતી નુકસાનને ધ્યાનમાં લીધા પછી, દેશમાં ઉપલબ્ધ વાર્ષિક સરેરાશ પાણી 1,999.20 BCM હોવાનો અંદાજ છે.

કોઈપણ દેશની સરેરાશ વાર્ષિક જળ ઉપલબ્ધતા મોટાભાગે હાઇડ્રોમેટીઓરોલોજીકલ (જળ-હવામાનશાસ્ત્રીય) અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય પરિબળો પર આધારિત છે. જો કે, માથાદીઠ પાણીની ઉપલબ્ધતા વસ્તીના કદ પર આધારિત રાખે છે. વસ્તીમાં સતત વધારા સાથે, ભારતમાં માથાદીઠ પાણીની ઉપલબ્ધતા સતત ઘટી રહી છે, જેનાથી હાલના જળ સંસાધનો પર દબાણ વધી રહ્યું છે.

ભારત વૈશ્વિક વસ્તીના 17.5 ટકા અને વિશ્વના પશુધનના 11.6 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. આ બાબત જળ સંસાધનો પર નોંધપાત્ર માંગ ઊભી કરે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પાણીના વપરાશમાં કૃષિ હિસ્સો 80 થી 90 ટકા જેટલો છે.

મર્યાદિત જળ સંસાધનો પર વધતા દબાણને કારણે ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં ઘટાડો, મોસમી પાણીની અછત અને પાણીની ફાળવણી અંગેના વિવાદોમાં વધારો થયો છે. આ તમામ પડકારો સપ્લાય-આધારિત (પુરવઠા-આધારિત) અભિગમથી દૂર રહીને માંગ-આધારિત અને આયોજિત જળ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી તરફ આગળ વધવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડે છે. આ સંદર્ભમાં, જળ બજેટિંગ એ પાણીની અછતવાળા પ્રદેશોમાં ટકાઉ વિકાસ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જ્યાં પાણીની અછત અને અસમાન વિતરણ આર્થિક સ્થિરતા, ખાદ્ય સુરક્ષા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા માટે જોખમ ઊભું કરે છે.

દરેક ટીપાંની ગણતરી: જળ બજેટિંગને સમજવું

જળ બજેટિંગમાં એક નિર્ધારિત ભૌગોલિક એકમની અંદર પાણીની ઉપલબ્ધતા અને માંગનું વ્યવસ્થિત મૂલ્યાંકન સામેલ છે. આ એકમોમાં ગામ, વોટરશેડ (જળવિભાજક), બ્લોક (તાલુકો) અથવા જિલ્લાનો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય પાણીના વપરાશને પુનઃપ્રાપ્ય ઉપલબ્ધતા સાથે સંતુલિત કરવાનો છે.

તેના મૂળ ભાગમાં, જળ બજેટિંગમાં બાષ્પીભવન (ઇવેપોટ્રાન્સપિરેશન), રનઓફ (વહી જતું પાણી) અને ભૂગર્ભ જળના વિસર્જન સામે વરસાદ, સપાટી પરનો પ્રવાહ (સરફેસ ઇનફ્લો) અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ સહિતના તમામ જળ ઇનપુટ્સની ગણતરીનો સમાવેશ થાય છે. મૂળભૂત હિસાબ ઉપરાંત, એક વ્યાપક જળ બજેટ કુદરતી પર્યાવરણમાં પાણીની હિલચાલ અને વિતરણને સમજવામાં મદદ કરે છે. આમાં સપાટી પરના પાણી અને ભૂગર્ભ જળ પ્રણાલીઓ વચ્ચેની પરસ્પર ક્રિયા, વરસાદ અને રિચાર્જમાં મોસમી વિવિધતા અને કૃષિ, શહેરીકરણ અને ઔદ્યોગિક વપરાશ જેવી માનવ પ્રવૃત્તિઓની અસરોનો સમાવેશ થાય છે.

તે વ્યક્તિગત ખેતરો અને ગામોથી લઈને સમગ્ર વોટરશેડ અને નદી તટપ્રદેશ (રિવર બેસિન) સુધીના વિવિધ સ્તરે લાગુ કરી શકાય છે. આ સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ, સંસાધનોની ઉપલબ્ધતા અને માંગની પેટર્નના આધારે સ્થાન-વિશિષ્ટ જળ વ્યવસ્થાપન યોજનાઓ તૈયાર કરવા સક્ષમ બનાવે છે. ભૂગર્ભજળના ઘટાડા, મોસમી અછત, પૂર અથવા આબોહવા સંબંધિત અનિશ્ચિતતાઓનો સામનો કરતા પ્રદેશોમાં આવા આયોજન ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

શાસન (ગવર્નન્સ) ના પરિપ્રેક્ષ્યમાં, જળ બજેટિંગ માહિતીસભર અને પુરાવા-આધારિત નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે. તે સરપ્લસ (વધારે પાણીવાળા) અને ડેફિસિટ (અછતવાળા) વિસ્તારોની ઓળખ કરે છે અને કૃષિ, ઘરેલું વપરાશ, પશુધન અને ઉદ્યોગોમાં પાણીની કાર્યક્ષમ ફાળવણીને સક્ષમ બનાવે છે.

જળ બજેટિંગ દ્વારા કૃષિ અને પશુધનની પાણીની માંગનું સંકલન

ઇન્ટિગ્રેટેડ વોટર રિસોર્સ ડેવલપમેન્ટ પરના રાષ્ટ્રીય આયોગનો અંદાજ છે કે ઉચ્ચ-માંગના પરિદ્રશ્ય હેઠળ 2050 સુધીમાં ભારતમાં સિંચાઈ માટે પાણીની માંગ 807 BCM સુધી પહોંચી શકે છે. આ અંદાજો જળ સંસાધનો પર વધતા દબાણનો સંકેત આપે છે અને સુધારેલા આયોજન તેમજ માંગ વ્યવસ્થાપનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે.

જળ બજેટિંગ કૃષિ પદ્ધતિઓને ઉપલબ્ધ સંસાધનો સાથે સુસંગત બનાવવામાં મદદ કરે છે. તે માહિતીસભર પાક આયોજનને સક્ષમ બનાવે છે, સ્થાનિક જળ પરિસ્થિતિઓના આધારે પાકની પસંદગીને ટેકો આપે છે અને તણાવ ઘટાડવા માટે સિંચાઈ તેમજ વાવણીને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે. નાબાર્ડ (NABARD) દ્વારા સમર્થિત સહભાગી જળ બજેટિંગ પહેલના પુરાવા દર્શાવે છે કે જળ-સુસંગત પાકની પસંદગી જોખમને ઘટાડીને ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે.

2019ની પશુધન વસ્તી ગણતરીમાં 2012 માં 51.2 કરોડથી વધીને 2019માં આશરે 53.6 કરોડ થઈને 4.6% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો. ગાયોની વસ્તીમાં પાછલી 2012ની વસ્તી ગણતરીની સરખામણીમાં 18% નો વધારો થયો છે. પશુધનની વસ્તીમાં આ વધારો પીવા, ઘાસચારાના ઉત્પાદન અને સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ માટે પાણીની માંગમાં અનુરૂપ વધારો સૂચવે છે.

જળ બજેટિંગ પશુધન અને મત્સ્યઉદ્યોગ જેવા સંલગ્ન ક્ષેત્રોની પાણીની જરૂરિયાતોને સામેલ કરીને એક વ્યાપક અભિગમ અપનાવે છે. પ્રમાણભૂત ધોરણોનો ઉપયોગ કરીને પશુધનની પાણીની માંગનો અંદાજ કાઢવો અને તેને એકંદર જળ મૂલ્યાંકનમાં સંકલિત કરવાથી વધુ સંતુલિત ફાળવણી સુનિશ્ચિત થાય છે. આથી તે વૈવિધ્યસભર અને ટકાઉ ગ્રામીણ આજીવિકાને ટેકો આપે છે.

જળ બજેટિંગનું સંસ્થાકીયકરણ: રાષ્ટ્રીય મિશન અને પાયાની કામગીરી (ગ્રાઉન્ડ એક્શન)

અટલ ભૂજલ યોજના અને રાષ્ટ્રીય જળ મિશન સહિતના સરકારી કાર્યક્રમો, ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન માટે મુખ્ય સાધન તરીકે જળ બજેટિંગ પર ભાર મૂકે છે.

અટલ ભૂજલ યોજના

વર્ષ 2019 માં શરૂ કરાયેલી, અટલ ભૂજલ યોજના ગ્રામ પંચાયત (GP) સ્તરે વિકેન્દ્રિત જળ શાસન માટે મુખ્ય સાધન તરીકે જળ બજેટિંગને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ કાર્યક્રમ ભૂગર્ભ જળની અછત ધરાવતા સાત રાજ્યોના 229 બ્લોકમાં પાયલોટ ધોરણે લાગુ કરવામાં આવ્યો છે. આ રાજ્યો અને ગ્રામ પંચાયતોની પસંદગી ભૂગર્ભ જળના ઘટાડા, સંસ્થાકીય સજ્જતા, હાલની જળ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ, ભૂગર્ભ જળ સંરક્ષણમાં અગાઉનો અનુભવ અને ભાગ લેવાની ઈચ્છાના આધારે કરવામાં આવી હતી. અસરકારક અમલીકરણ અને ઉત્તમ પરિણામો સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંબંધિત રાજ્ય સરકારો દ્વારા ગ્રામ પંચાયતોની અંતિમ પસંદગી કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 2023-24 અને 2024-25 દરમિયાન હાથ ધરવામાં આવેલા મૂલ્યાંકન દરમિયાન, 229 માંથી 180 બ્લોકમાં ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં માપી શકાય તેવો સુધારો જોવા મળ્યો છે.

આ યોજના સ્થાનિક સંદર્ભોને અનુરૂપ ગોકત્તે, બાવડી, જોહાદ, ટાંકા, કલ્યાણી અને ડીગ્ગી સહિતની પરંપરાગત જળ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓના પુનરુત્થાન અને મજબૂતીકરણને પ્રોત્સાહન આપે છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, આશરે 81,700 જળ સંરક્ષણ અને રિચાર્જ માળખાં બનાવવામાં આવ્યા છે અથવા પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ યોજના વાર્ષિક ધોરણે જળ બજેટ તૈયાર કરવાનું અને તેને અપડેટ કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે, જેમાં ભાગ લેતી ગ્રામ પંચાયતોમાં 8,203 જળ બજેટ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે.

આ પ્રક્રિયાને ટેકો આપવા માટે, ક્ષમતા-નિર્માણની પહેલો હાથ ધરવામાં આવી છે. વિવિધ સ્તરો પર 1.25 લાખથી વધુ તાલીમ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવ્યા છે. આશરે 9 લાખ હેક્ટરમાં માંગ-પક્ષના હસ્તક્ષેપોને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા છે. આના પરિણામે ટપક અને ફુવારા પદ્ધતિ (ડ્રિપ અને સ્પ્રિંકલર ઇરિગેશન), મલ્ચિંગ અને પાક વૈવિધ્યકરણ જેવી કાર્યક્ષમ જળ-વપરાશ પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવી છે.

જળ બજેટિંગનું સંસ્થાકીયકરણ: હિવારે બજારમાંથી આંતરદૃષ્ટિ

મહારાષ્ટ્રના દુષ્કાળગ્રસ્ત ગામ હિવારે બજાર, દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સહભાગી જળ શાસન પાણીની અછતવાળા પ્રદેશોને સ્થિતિસ્થાપક ઇકોસિસ્ટમમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે. 1970ના દાયકાથી પાણીની તીવ્ર અછતનો સામનો કરી રહેલા, ગામે સમુદાય-આગેવાની હેઠળના વોટરશેડ મેનેજમેન્ટને અપનાવ્યું. આ અભિગમમાં પરંપરાગત જ્ઞાન અને સંસ્થાકીય નવીનતાનો સમાવેશ થાય છે.

સમય જતાં, ગામે વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, વોટરશેડ વિકાસ અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ પદ્ધતિઓ સહિતના વ્યાપક પગલાં લાગુ કર્યા. એક મુખ્ય હસ્તક્ષેપ ગ્રામસભા સ્તરે જળ બજેટિંગનો હતો, જ્યાં કૃષિ આયોજનને માર્ગદર્શન આપવા માટે વાર્ષિક પાણીની ઉપલબ્ધતાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. આ મૂલ્યાંકનના આધારે, ખેડૂતોને ઉપલબ્ધ જળ સંસાધનો સાથે સુસંગત પાક પદ્ધતિઓ અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વધુમાં, ભૂગર્ભ જળના અતિશય નિષ્કર્ષણને રોકવા માટે ઊંડા બોરવેલ પર પ્રતિબંધ જેવા નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે.

આ સંકલિત, પ્રગતિશીલ અભિગમે હિવારે બજારને સામાન્ય કરતાં ઓછા વરસાદવાળા વર્ષોમાં પણ જળ સુરક્ષા પ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ બનાવ્યું છે. આ મોડેલે રાજ્ય સ્તરની નીતિને પ્રેરણા આપી છે, જેમાં મહારાષ્ટ્રે દર વર્ષે 5,000 ગામોને જળ-સુરક્ષિત બનાવવા માટે તેની દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક વ્યૂહરચનામાં જળ બજેટિંગનો સમાવેશ કર્યો છે.

રાષ્ટ્રીય જળ મિશન (NWM)

રાષ્ટ્રીય જળ મિશન જળ બજેટિંગને ઇન્ટિગ્રેટેડ વોટર રિસોર્સ મેનેજમેન્ટ (IWRM) ના પાયાના તત્વ તરીકે સ્વીકારે છે. મિશન અંતર્ગત જળ બજેટિંગ જળ સંરક્ષણ, ટકાઉપણું અને લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષાની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત છે.

વધુમાં, NWM અંતર્ગત 'નારી શક્તિ સે જલ શક્તિ' જળ સંરક્ષણ અને સંચાલનમાં સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs), વોટર યુઝર્સ એસોસિએશન (WUAs) અને સામુદાયિક જૂથો સહિત મહિલાઓની આગેવાની હેઠળની સંસ્થાઓ પર ભાર મૂકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઉત્તરાખંડના ઉધમ સિંહ નગર જિલ્લામાં, જલ જીવન મિશન અંતર્ગત અંદાજે 1,645 મહિલાઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે. વધુમાં, 300 મહિલાઓની આગેવાની હેઠળની વિલેજ વોટર એન્ડ સેનિટેશન કમિટીઓ (ગ્રામ્ય પાણી અને સ્વચ્છતા સમિતિઓ) કાર્યરત છે, અને મહિલા SHGs દ્વારા 105 જાગૃતિ અભિયાનો ચલાવવામાં આવ્યા છે.

રાજસ્થાનમાં સમુદાયની આગેવાની હેઠળના આયોજન દ્વારા જળ સુરક્ષા

રાજસ્થાનના અત્યંત અસમાન વરસાદ અને વારંવારના દુષ્કાળને કારણે રનઓફનું નુકસાન, ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં ઘટાડો અને અસ્થિર કૃષિની સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી. આને પહોંચી વળવા માટે, રાજ્યએ 2016 માં “ફોર વોટર્સ કન્સેપ્ટ” (ચાર જળ વિભાવના) પર આધારિત 'મુખ્યમંત્રી જલ સ્વાવલંબન અભિયાન' શરૂ કર્યું હતું. આમાં વોટરશેડ ટ્રીટમેન્ટ અને પરંપરાગત માળખાના પુનરુત્થાન દ્વારા વરસાદી પાણી, ભૂગર્ભ જળ, જમીનની અંદરનું પાણી અને જમીનની ભેજનું સંરક્ષણ સામેલ છે.

આ અભિગમની મુખ્ય વિશેષતા ગ્રામસભા સ્તરે જળ બજેટિંગનું સંસ્થાકીયકરણ છે. આ રીતે, સમુદાયો વ્યવસ્થિત રીતે પાણીની ઉપલબ્ધતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને પીવા, સિંચાઈ, પશુધન અને અન્ય આજીવિકાની જરૂરિયાતો સહિતની હરીફાઈવાળી જરૂરિયાતો વચ્ચે તેના ઉપયોગની ફાળવણી કરે છે.

મુખ્ય પરિણામો:

• ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં આશરે 4% નો વધારો થયો છે.
• જમીનની ફળદ્રુપતામાં સુધારો થયો અને ધોવાણ ઘટ્યું, જેના પરિણામે પાકની ઉપજ વધુ મળી.
• 41 લાખ લોકો અને 45 લાખ પશુધનની પાણીની પહોંચમાં સુધારો થયો.

આ કેસ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સમુદાયની આગેવાની હેઠળનું જળ બજેટિંગ અને સંરક્ષણ દુષ્કાળગ્રસ્ત પ્રદેશોમાં જળ સુરક્ષાને મજબૂત કરી શકે છે.

સ્માર્ટ ટેકનોલોજી વડે જળ બજેટિંગનું સરળીકરણ: વરુણી (Varuni) વેબ એપ્લિકેશન

વરુણી વેબ એપ્લિકેશન બ્લોક સ્તરે જળ બજેટ તૈયાર કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક રીતે મજબૂત છતાં વપરાશકર્તા-અનુકૂળ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે. તે વરસાદ, જમીનનો ઉપયોગ, પાકની પદ્ધતિઓ, વસ્તી અને જળ સંસાધનો સહિતના સત્તાવાર સરકારી પોર્ટલ પરથી આપમેળે મેળવેલા ડેટાને સંકલિત કરે છે. આ ડેટા પર ત્યારબાદ સંરચિત જળ બજેટ મૂલ્યાંકન તૈયાર કરવા માટે ઇન-બિલ્ટ કમ્પ્યુટેશનલ ફ્રેમવર્ક (ગણતરીત્મક માળખા) દ્વારા પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. વરુણી વેબ એપ્લિકેશન (https://wasca.in/index) ભારત-જર્મન દ્વિપક્ષીય પ્રોજેક્ટ “વોટર સિક્યુરિટી એન્ડ ક્લાઇમેટ એડેપ્ટેશન ઇન રૂરલ ઇન્ડિયા (WASCA)” હેઠળ વિકસાવવામાં આવી હતી. આ પ્રોજેક્ટ જલ શક્તિ મંત્રાલય અને ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયના સહયોગથી નીતિ આયોગ (નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુશન ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્ડિયા) ના તકનીકી સમર્થન સાથે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો છે.

વરુણી વેબ એપ્લિકેશન ચક્ર-આધારિત (સાયકલ-બેઝ્ડ) અભિગમનો ઉપયોગ કરે છે. તે એક વ્યાપક જળ બજેટ જનરેટ કરવા માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા (પુરવઠો) ની પાણીની જરૂરિયાતો (માંગ) સાથે વ્યવસ્થિત રીતે સરખામણી કરે છે. તે દર્શાવે છે કે આપેલ બ્લોક સરપ્લસ (વધારે પાણી) નો અનુભવ કરી રહ્યો છે કે ડેફિસિટ (અછત) નો. તે સ્થાનિક ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને જળ સંસાધનની સ્થિતિ વિશે સંદર્ભિત આંતરદૃષ્ટિ પણ પ્રદાન કરે છે.

તમામ ગણતરીઓ એક સ્વચાલિત માળખા દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, જેનાથી મેન્યુઅલ હસ્તક્ષેપ ન્યૂનતમ થાય છે અને ભૂલોની શક્યતા ઘટે છે. આ સ્થાનિક સત્તાવાળાઓને જળ પરિદ્રશ્યોનું ચોક્કસ મૂલ્યાંકન કરવા અને સંદર્ભ-વિશિષ્ટ હસ્તક્ષેપો ઓળખવા સક્ષમ બનાવે છે. આમાં જળ સંરક્ષણ, ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ અને કાર્યક્ષમ સિંચાઈ પદ્ધતિઓ અપનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

જલયુક્ત શિવાર અભિયાન (JSA)

2014 માં શરૂ કરાયેલ જલયુક્ત શિવાર અભિયાન (JSA) મહારાષ્ટ્ર સરકારનો એક મુખ્ય કાર્યક્રમ છે. તે ગ્રામીણ પાણીની અછતના લાંબા ગાળાના, ટકાઉ ઉકેલો પ્રદાન કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમમાં જિયોટેગિંગ અને મહારાષ્ટ્ર રિમોટ સેન્સિંગ એપ્લિકેશન સેન્ટર (MRSAC) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી મોબાઈલ એપ્લિકેશનનો સમાવેશ થાય છે. તે હસ્તક્ષેપોના રીઅલ-ટાઇમ, વેબ-આધારિત મોનિટરિંગને સક્ષમ બનાવે છે. તે જળ સંરક્ષણ, ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ અને ગામ સ્તરે જળ બજેટિંગ પર કેન્દ્રિત એક સંકલિત આયોજન અભિગમ અપનાવે છે.

આ હસ્તક્ષેપોના પરિણામે, 11,000 થી વધુ ગામોને દુષ્કાળ મુક્ત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ભૂગર્ભ જળના સ્તરમાં આશરે 1.5-2 મીટરનો વધારો થયો છે. તદુપરાંત, પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતામાં વધારો થયો છે અને કૃષિ ઉત્પાદકતામાં અંદાજિત 30-50 ટકાનો સુધારો થયો છે.

માહિતીસભર પસંદગીઓ અને સ્થાનિક પગલાં દ્વારા જળ સુરક્ષા મજબૂત કરવી

પાણી, એક મર્યાદિત સંસાધન હોવાને કારણે, ઉત્તમ સંચાલન, કાર્યક્ષમતા અને શાસનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. વસ્તી વૃદ્ધિ, કૃષિ માંગ અને આબોહવાની પરિવર્તનશીલતાના કારણે વધતા દબાણને ધ્યાનમાં રાખીને વિખરાયેલા અભિગમોથી સંકલિત, ડેટા-આધારિત જળ વ્યવસ્થાપન તરફ સંક્રમણ કરવું અનિવાર્ય બને છે. આ સંદર્ભમાં, જળ બજેટિંગ એક પરિવર્તનકારી સાધન તરીકે અલગ તરી આવે છે.

સ્થાનિક જળ ઉપલબ્ધતા સાથે કૃષિ પદ્ધતિઓને સુસંગત કરીને, ભારત પુરાવા-આધારિત અને સહભાગી જળ શાસનને આગળ વધારી રહ્યું છે. આ પ્રક્રિયા સામુદાયિક આગેવાની હેઠળની સંસ્થાઓને મજબૂત કરીને અને 'વરુણી' જેવા ડિજિટલ સાધનોનો લાભ લઈને સમર્થિત છે. હિવારે બજારથી લઈને અટલ ભૂજલ યોજના અને રાષ્ટ્રીય જળ મિશન જેવા મોટા પાયાના કાર્યક્રમોના સફળ મૉડલો મજબૂત પરિણામો દર્શાવે છે. તેઓ દર્શાવે છે કે નીતિ, ટેકનોલોજી અને સામૂહિક પગલાંનું જોડાણ પાણીની અછતવાળા પ્રદેશોમાં સ્થિતિસ્થાપકતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી શકે છે. તમામ સ્તરે આયોજન પ્રક્રિયાઓમાં જળ બજેટિંગનું સંસ્થાકીયકરણ લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષા, કૃષિ ટકાઉપણું અને સર્વસમાવેશક આર્થિક વિકાસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે આવશ્યક રહેશે.

સંદર્ભો

નીતિ આયોગ (NITI Aayog)

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2025-11/Water_Budgeting.pdf

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-08/COMPENDIUM-OF-BEST-PRACTICES-IN-WATER-MANAGEMENT-3.0_Water-Resources-Vertical_2_8_23.pdf

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-03/CompositeWaterManagementIndex.pdf

જલ શક્તિ મંત્રાલય (Ministry of Jal Shakti)

https://nwm.gov.in/sites/default/files/A%20note%20on%20State%20Water%20Budgeting%2019.3.2018.pdf

https://nwm.gov.in/nari-shakti-se-jal-shakti

https://sansad.in/getFile/annex/266/AU2320_quD2Mi.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2153573&reg=3&lang=2

https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2974318/1/AU1028.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155030&&reg=3&lang=2

નાણા મંત્રાલય (Ministry of Finance)

https://www.nabard.org/auth/writereaddata/File/20%20_WATER_BUDGETING.pdf

https://icrier.org/pdf/Water_Productivity_Mapping_of_Major_Indian_Crops.pdf

યુનાઇટેડ નેશન્સ (United Nations)

https://www.unwomen.org/sites/default/files/2024-09/progress-on-the-sustainable-development-goals-the-gender-snapshot-2024-en.pdf

https://www.un.org/sustainabledevelopment/water-and-sanitation/

પીડીએફ (pdf) જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો