નીતિ આયોગના વાઇસ ચેરમેન શ્રી સુમન બેરી અને સીઈઓ શ્રીમતી નિધિ છિબ્બરે 6 મે, 2026ના રોજ "ભારતમાં શાળા શિક્ષણ પ્રણાલી: ગુણવત્તા વધારવા માટે સમય-આધારિત વિશ્લેષણ અને નીતિ માર્ગદર્શક" શીર્ષક સાથેનો નીતિ અહેવાલ બહાર પાડ્યો છે. આ અહેવાલ એક નીતિ દસ્તાવેજ છે જે પ્રવેશ અને નોંધણી, માળખાગત સુવિધા, સમાનતા અને સમાવેશ અને શિક્ષણ પરિણામો જેવા મુખ્ય પરિમાણો પર આધારિત ભારતની શાળા શિક્ષણ પ્રણાલીનું દસ વર્ષનું વ્યાપક વિશ્લેષણ રજૂ કરે છે. તે UDISE+ 2024-25, PARAKH રાષ્ટ્રીય સર્વે 2024, NAS 2017 અને 2021, અને ASER 2024 ના ગૌણ ડેટા પર આધારિત છે, અને ફેબ્રુઆરી 2025 માં નીતિ આયોગ દ્વારા આયોજિત "ગુણવત્તા શાળા શિક્ષણ પર રાષ્ટ્રીય કાર્યશાળા" દ્વારા પણ જાણ કરવામાં આવી છે; આ વર્કશોપમાં ભારત સરકારના શાળા શિક્ષણ વિભાગના સચિવો, રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય સચિવો, NCERT અને SCERTના ડિરેક્ટરો, જિલ્લા કલેક્ટરો, UNESCO, NUEPA અને નાગરિક સમાજ સંગઠનોના પ્રતિનિધિઓ સહિત 150 થી વધુ સહભાગીઓએ હાજરી આપી હતી.

ભારતની શાળા શિક્ષણ પ્રણાલી આજે 14.71 લાખ શાળાઓમાં ફેલાયેલી છે, જે 24.69 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને સેવા આપે છે, જે તેને વિશ્વની સૌથી મોટી પ્રણાલી બનાવે છે. છેલ્લા દાયકામાં હાંસલ કરેલી પ્રગતિ પર વિચાર કરતા, આ અહેવાલ તમામ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે એક્સેસ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સમાનતા, સમાવેશ, ડિજિટલ એકીકરણ અને લર્નિંગ આઉટકમ્સના મુખ્ય પરિમાણો પર વ્યાપક વિશ્લેષણ રજૂ કરે છે. હીટ મેપ્સ અને અન્ય વિઝ્યુઅલ ગ્રાફિક્સ દ્વારા, અહેવાલમાં રજૂ કરાયેલ ટેમ્પોરલ વિશ્લેષણ શાળાના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે, ખાસ કરીને વીજળીની જોગવાઈ, કાર્યરત શૌચાલય સુવિધાઓ અને સમાવેશી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, તેની સાથે શાળાઓમાં કોમ્પ્યુટર, ઈન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી અને સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ્સની બહેતર પહોંચ દ્વારા ડિજિટલ લર્નિંગ ઇકોસિસ્ટમનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર થયો છે. આ અભ્યાસ સમાનતા અને સમાવેશમાં પ્રોત્સાહક લાભો તરફ પણ નિર્દેશ કરે છે, ખાસ કરીને છોકરીઓની ભાગીદારીમાં અને શૈક્ષણિક તબક્કાઓમાં SC અને ST વિદ્યાર્થીઓની નોંધણીમાં સુધારો થયો છે. વધુમાં, અહેવાલ તમામ ધોરણોમાં લર્નિંગ આઉટકમ્સમાં પુનઃપ્રાપ્તિના સંકેતો નોંધે છે, ખાસ કરીને રોગચાળા પછી પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાનમાં, જે NEP 2020, નિપુણ ભારત મિશન અને સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન હેઠળના સતત નીતિગત પગલાં દ્વારા સમર્થિત છે, જ્યારે ગુણવત્તા અને સમાન શિક્ષણ પરિણામોને મજબૂત કરવા તરફ સતત પ્રયત્નોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. ડેટા વિશ્લેષણ અને હિતધારકોની પરામર્શના આધારે, અહેવાલ પ્રણાલીગત અને શૈક્ષણિક ક્ષેત્રોમાં 11 મુખ્ય પડકારો પણ રજૂ કરે છે.

અહેવાલ 13 વ્યાપક ભલામણો ધરાવતો વિગતવાર નીતિ રોડમેપ પૂરો પાડે છે. 8 પ્રણાલીગત ભલામણોમાં કમ્પોઝિટ શાળાઓ અને પુરાવા-આધારિત તર્કસંગતતા દ્વારા શાળાના માળખામાં સુધારા, શાળાના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા, ગવર્નન્સ સુધારણા અને વહીવટી ક્ષમતા નિર્માણ કરવા, શાળાની ગુણવત્તા પર રાજ્ય અને જિલ્લા ટાસ્ક ફોર્સ દ્વારા સમગ્ર સમાજ અભિગમને સંસ્થાગત બનાવવા, શાળા વ્યવસ્થાપન સમિતિઓને મજબૂત કરવા, શિક્ષકોની તૈનાત અને વ્યાવસાયિક વિકાસને ઉચ્ચ સ્તરે લઈ જવો, ડિજિટલ અને બ્રોડકાસ્ટ-આધારિત શિક્ષણનો વિસ્તાર કરવો અને સમાનતા તથા સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપવાનો સમાવેશ થાય છે. 5 શૈક્ષણિક ભલામણો શિક્ષણશાસ્ત્ર, મૂલ્યાંકન અને પાયાના શિક્ષણમાં પરિવર્તન લાવવા, સર્વગ્રાહી શિક્ષણ અને વિદ્યાર્થીઓના કલ્યાણ પર ભાર મૂકવા, વ્યાવસાયિક શિક્ષણ અને કૌશલ્ય એકીકરણની પુનઃકલ્પના કરવા, ECCEને મજબૂત કરવા અને શિક્ષણશાસ્ત્રની નવીનતા માટે AIને એકીકૃત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

અહેવાલ ઉપરોક્ત ભલામણો માટે 33 અમલીકરણ માર્ગો પૂરા પાડે છે, જેમાં દરેક ટૂંકા, મધ્યમ અને લાંબા ગાળાના ક્ષિતિજોમાં સંરચિત છે અને કેન્દ્રીય, રાજ્ય અને સ્થાનિક સ્તરે જવાબદાર એજન્સીઓની સ્પષ્ટ ઓળખ કરવામાં આવી છે. તે પ્રગતિને ટ્રેક કરવા માટે 125 થી વધુ માપી શકાય તેવા પરફોર્મન્સ સક્સેસ ઇન્ડિકેટર્સ પૂરા પાડે છે. અહેવાલમાં સમગ્ર ભારતમાંથી કેન્દ્રીય, રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે સારી પદ્ધતિઓના ટૂંકા કેસ સ્ટડીઝ પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.

સંપૂર્ણ નીતિ અહેવાલ અહીંથી મેળવી શકાય છે: https://niti.gov.in/sites/default/files/2026-05/School-Education-System-in-India.pdf

 

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2258675) મુલાકાતી સંખ્યા : 19