માનનીય કેન્દ્રીય આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રી, શ્રી મનોહર લાલ ખટ્ટરે 25 એપ્રિલ 2026ના રોજ ઇન્ડિયા હેબિટેટ સેન્ટર, નવી દિલ્હી ખાતે નીતિ આયોગનો અહેવાલ "અસરકારક સિટી ગવર્નમેન્ટ તરફ પ્રયાણ – મિલિયન-પ્લસ શહેરો માટેનું માળખું" (Moving Towards Effective City Government – A Framework for Million-plus Cities) બહાર પાડ્યો હતો. આ કાર્યક્રમમાં 10 થી વધુ રાજ્યોના શહેરી વિકાસ મંત્રીઓએ હાજરી આપી હતી, જે શહેરી શાસન સુધારાને આગળ વધારવા માટે વ્યાપક ભાગીદારી અને પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

2047 સુધીમાં વિકસિત ભારતનું વિઝન હાંસલ કરવા અને $30 ટ્રિલિયનની અર્થવ્યવસ્થા તરફ આગળ વધવા માટે ભારતનું શહેરીકરણ કેન્દ્રસ્થાને છે. શહેરો આર્થિક વૃદ્ધિને આગળ વધારવા, નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને રોજગારી પેદા કરવા માટે કેન્દ્રિય છે. જો કે, તેમની સંભવિતતા વિખરાયેલી સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓ, સત્તાનું મર્યાદિત વિકેન્દ્રીકરણ, નબળી નાણાકીય સ્વાયત્તતા અને ફેલાયેલી જવાબદારી જેવા માળખાગત પડકારો દ્વારા મર્યાદિત રહે છે. તેથી શહેરોને અસરકારક રીતે કાર્ય કરવા સક્ષમ બનાવવા માટે શહેરી શાસનને મજબૂત બનાવવું મહત્વપૂર્ણ છે.

નીતિ આયોગ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ અહેવાલ "અસરકારક સિટી ગવર્નમેન્ટ તરફ પ્રયાણ – મિલિયન-પ્લસ શહેરો માટેનું માળખું" આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે કેન્દ્રિત રોડમેપ રજૂ કરે છે. તે ક્ષેત્રીય સુધારાની સાથે સંસ્થાકીય પાયાને મજબૂત કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે અને ભારતના મિલિયન-પ્લસ (દસ લાખથી વધુ વસ્તી ધરાવતા) શહેરોને રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપતા મુખ્ય આર્થિક કેન્દ્રો તરીકે અગ્રતા આપે છે.

અહેવાલ સતત શાસન સમસ્યાઓને ઓળખે છે, જેમાં નબળું અને વિખરાયેલું નેતૃત્વ માળખું, મર્યાદિત નાણાકીય ક્ષમતા અને ક્ષમતાના અંતરનો સમાવેશ થાય છે જે સેવા વિતરણ અને શહેરી કામગીરીને મર્યાદિત કરે છે. તે શહેર સ્તરે સત્તા, જવાબદારી અને સંસાધનોના સ્પષ્ટ પુનઃગઠન દ્વારા સશક્ત શહેર સરકારો તરફ પરિવર્તન લાવવા માટે આહવાન કરે છે. શહેરો વૃદ્ધિના અસરકારક એન્જિન અને પ્રતિભાવશીલ સેવા પ્રદાતાઓ તરીકે કાર્ય કરે તે માટે આવું પરિવર્તન આવશ્યક છે.

અહેવાલની મુખ્ય ભલામણોમાં નીચે મુજબની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:

1. નિર્ણય લેવામાં સાતત્ય, સ્પષ્ટતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે સશક્ત મેયર-ઇન-કાઉન્સિલ સિસ્ટમ દ્વારા સમર્થિત, નિશ્ચિત મુદત સાથે સીધા ચૂંટાયેલા મેયરની રજૂઆત દ્વારા શહેરના નેતૃત્વને મજબૂત બનાવવું.
2. સંકલન અને જવાબદારીમાં સુધારો કરવા માટે પાણી પુરવઠો, સ્વચ્છતા અને જાહેર પરિવહન જેવી મુખ્ય કામગીરીને શહેર સરકારોના દાયરામાં લાવીને શહેરી સેવા વિતરણનું સંકલન કરવું.
3. પોતાના સ્ત્રોતની આવકને મજબૂત બનાવીને, મજબૂત રાજ્ય નાણા પંચો દ્વારા વધુ અનુમાનિત અને સમયસર નાણાકીય હસ્તાંતરણ સુનિશ્ચિત કરીને અને મ્યુનિસિપલ બોન્ડ્સ જેવી બજાર આધારિત ધિરાણ પદ્ધતિઓ સુધી પહોંચ સક્ષમ કરીને મ્યુનિસિપલ ફાઇનાન્સમાં વધારો કરવો.
4. સેવા વિતરણમાં સંકળાયેલી બહુવિધ પેરાસ્ટેટલ એજન્સીઓને શહેર સરકારની દેખરેખ હેઠળ લાવીને, સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત ભૂમિકાઓ અને મજબૂત સંકલન માળખા સાથે સંસ્થાકીય પુનઃરચના હાથ ધરવી.

અસરકારક અમલીકરણ માટે, અહેવાલ ભલામણ કરે છે કે રાજ્યોએ આ શાસન સુધારાને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે તેમના મ્યુનિસિપલ એક્ટ્સમાં સુધારો કરવો જોઈએ. તે આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલયને મોડેલ મ્યુનિસિપલ લો (Model Municipal Law) અપડેટ કરવા અને સુધારા અપનાવવા માટે માર્ગદર્શન અને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડવા માટે પણ જણાવે છે.

અહેવાલ અમલીકરણ માટે તબક્કાવાર અભિગમ સૂચવે છે, જે પરીક્ષણ, શિક્ષણ અને સ્કેલેબલ ફ્રેમવર્કના વિકાસને સક્ષમ કરે છે. આ અભિગમ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સુધારા વ્યવહારુ અને ટકાઉ બંને છે. એકંદરે, તે ભારતમાં શહેરી શાસનને મજબૂત કરવા માટે એક વ્યાપક રોડમેપ ઓફર કરે છે, એ સ્વીકારીને કે દેશના વિકાસનો આગામી તબક્કો આર્થિક રીતે ગતિશીલ, સુશાસિત અને રહેવા યોગ્ય શહેરો દ્વારા સંચાલિત થશે. તેથી શહેર સરકારોને મજબૂત બનાવવી એ માત્ર વહીવટી અગ્રતા નથી પરંતુ રાષ્ટ્રીય વિકાસ લક્ષ્યો હાંસલ કરવા માટે વ્યૂહાત્મક અનિવાર્યતા છે.

શ્રી રાજીવ ગૌબા, સભ્ય, નીતિ આયોગે અહેવાલની મુખ્ય વિશેષતાઓ પર પ્રકાશ પાડતા જણાવ્યું હતું કે આ અહેવાલ વ્યાપક વિચાર-વિમર્શ, પુરાવા-આધારિત વિશ્લેષણ અને નિષ્ણાતોના જૂથ સાથે હાથ ધરવામાં આવેલા વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના અભ્યાસનું પરિણામ છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે, “અસરકારક શહેર સરકાર તરફ પ્રયાણ” (Moving Towards Effective City Government) અહેવાલ સાચા અર્થમાં સિટી ગવર્નમેન્ટ્સ સ્થાપિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે, જેની હાલમાં એક ગંભીર ઉણપ છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, સશક્ત સિટી ગવર્નમેન્ટ વિના ભારત તેના શહેરોની આર્થિક સંભવિતતાનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરી શકશે નહીં, અને વિકસિત ભારતના વિઝનને સાકાર કરવા માટે આ ભલામણોનું અસરકારક અમલીકરણ અત્યંત ચાવીરૂપ સાબિત થશે.

SM/IJ/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2255583) મુલાકાતી સંખ્યા : 31