નીતિ આયોગના વાઇસ-ચેરમેન શ્રી સુમન બેરીએ 20 એપ્રિલ 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં નાણાકીય વર્ષ 26 ના ત્રીજા ક્વાર્ટર (ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર 2025) માટે “ટ્રેડ વોચ ક્વોર્ટરલી” (Trade Watch Quarterly) પ્રકાશનની નવીનતમ આવૃત્તિ બહાર પાડી હતી. આ પ્રકાશન નીતિ આયોગના સભ્ય શ્રી અરવિંદ વિરમાણી અને અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ગરિમામય ઉપસ્થિતિમાં બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.

આ પ્રકાશન વૈશ્વિક અને સ્થાનિક વેપારના વલણોનું વ્યાપક મૂલ્યાંકન પૂરું પાડે છે, એવા સમયે જ્યારે સતત મેક્રો-ઇકોનોમિક અને ભૌગોલિક રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ છતાં વૈશ્વિક વેપારે સ્થિતિસ્થાપકતા દર્શાવી છે. આ ક્વાર્ટરની આવૃત્તિનો થીમેટિક સેક્શન (વિષયવસ્તુ વિભાગ) ભારતના રત્નો અને આભૂષણો (gems and jewellery) ક્ષેત્ર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે વૈશ્વિક માંગની ગતિશીલતા, ભારતની નિકાસ પ્રોફાઇલ, લેબ-ગ્રોન ડાયમંડ્સ જેવા ઉભરતા વિભાગો અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં તેના સ્થાનની તપાસ કરે છે. તે મુખ્ય માળખાકીય અવરોધો, વિકસતી માંગની પેટર્ન અને સ્પર્ધાત્મકતા મજબૂત કરવા તથા નિકાસ પ્રદર્શન વધારવા માટે જરૂરી નીતિગત પ્રાથમિકતાઓને પણ ઓળખે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ત્રીજા ક્વાર્ટરમાં ભારતનું વેપાર પ્રદર્શન મિશ્ર છતાં સ્થિતિસ્થાપક વલણ દર્શાવે છે, જેમાં મર્ચેન્ડાઇઝ (વસ્તુઓની) નિકાસમાં 1.6% ની સાધારણ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે જ્યારે આયાતમાં 7.9% ના ઝડપી દરે વધારો થયો છે. તેનાથી વિપરિત, સેવાઓની નિકાસમાં 7.8% ની મજબૂત વૃદ્ધિ જોવા મળી છે, જ્યારે સેવાઓની આયાતમાં પ્રમાણમાં સાધારણ વૃદ્ધિ થઈ છે, જેના પરિણામે સતત સરપ્લસ (વધારો) જળવાઈ રહ્યો છે જેણે એકંદર બાહ્ય સંતુલનને ટેકો આપ્યો છે.

રત્નો અને આભૂષણો, જે આ ક્વાર્ટરની આવૃત્તિનો થીમેટિક ફોકસ છે, તે ભારતની શ્રમ-સઘન ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ અને વેપારમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપનાર ક્ષેત્ર છે. કાચા સોનાને બાદ કરતાં, 2024 માં વૈશ્વિક બજારનું કદ આશરે $378 બિલિયન હોવાનો અંદાજ છે, જેમાં ભારતની નિકાસ $29.5 બિલિયનની છે, જે વિશ્વની નિકાસમાં 7.8% હિસ્સો ધરાવે છે.

આ ક્ષેત્રમાં ભારતની નિકાસ શક્તિ હીરા અને કિંમતી ધાતુના આભૂષણોમાં કેન્દ્રિત છે, જે વૈશ્વિક માંગના અડધાથી વધુ હિસ્સો (~ $207.3 બિલિયન) ધરાવે છે. આ વિભાગોમાં ભારતે મજબૂત વૈશ્વિક હાજરી હાંસલ કરી છે, જેમાં $26.7 બિલિયનની નિકાસ છે, જે આયાતી કાચા માલમાં મૂલ્યવૃદ્ધિ દ્વારા સંચાલિત વૈશ્વિક પ્રોસેસિંગ હબ તરીકેની તેની સ્થાપિત ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જેમાં સુરત વિશ્વના સૌથી મોટા કટિંગ અને પોલિશિંગ હબ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

વિશ્લેષણ એ બાબત પર પ્રકાશ પાડે છે કે આ ક્ષેત્રમાં ભારતનું વેપાર માળખું ઉચ્ચ ઉત્પાદન અને બજાર એકાગ્રતા (concentration દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. નિકાસ મોટાભાગે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુએઈ અને હોંગકોંગ જેવા જૂજ મુખ્ય બજારો તરફ નિર્દેશિત છે, જ્યારે કાચા માલ માટે આયાત મર્યાદિત સંખ્યામાં સપ્લાયર્સ પર કેન્દ્રિત છે.

આ તકો હોવા છતાં, આ ક્ષેત્ર માળખાકીય પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે જેમાં વિભાજિત MSME આધારને કારણે મર્યાદિત મૂલ્યવૃદ્ધિ, આયાતી ઇનપુટ્સ પર ભારે નિર્ભરતા, નાણાકીય સંસ્થાઓના વિશ્વાસના અભાવને કારણે ક્રેડિટ ગેપ (ધિરાણની અછત), કૌશલ્ય અને ડિઝાઇનમાં ખામીઓ અને વૈશ્વિક વેપાર હબમાં મર્યાદિત સંકલનનો સમાવેશ થાય છે. આ મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે ઉચ્ચ મૂલ્યવૃદ્ધિ, ઉભરતા વિભાગોમાં વિવિધતા, નાણાં અને કાચા માલની બહેતર સુલભતા, ટેકનોલોજી અને કૌશલ્યોમાં રોકાણ અને અનુકૂળ નીતિગત માળખા દ્વારા સમર્થિત વધુ સંકલિત અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઇકોસિસ્ટમના વિકાસ તરફ વ્યૂહાત્મક દબાણની જરૂર પડશે.

આ પ્રસંગે સંબોધન કરતા શ્રી સુમન બેરીએ જણાવ્યું હતું કે, “જેમ જેમ વૈશ્વિક વેપાર માળખાકીય ફેરફારોમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, તેમ ભારતની નિકાસ આધારમાં વિવિધતા લાવવાની સાથે મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં સ્થાનિક ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાની ક્ષમતા વૃદ્ધિને ટકાવી રાખવા અને સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા માટે નિર્ણાયક બનશે. રત્નો અને આભૂષણો જેવા ક્ષેત્રોમાં, વિકસતી વૈશ્વિક માંગ સાથે સુસંગત થવું, મૂલ્યવૃદ્ધિને મજબૂત કરવી અને માળખાકીય અવરોધોને દૂર કરવા સ્પર્ધાત્મકતા જાળવી રાખવા માટે આવશ્યક છે.”

સભ્ય ડૉ. અરવિંદ વિરમાણીએ પણ પ્રકાશનની વિશ્લેષણાત્મક ઊંડાઈની પ્રશંસા કરી હતી અને નોંધ્યું હતું કે લક્ષિત ક્ષેત્રીય હસ્તક્ષેપની સાથે વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં સંકલનને મજબૂત બનાવવું એ ભારતની નિકાસ ગતિને ટકાવી રાખવા અને ગુણવત્તાયુક્ત રોજગાર પેદા કરવા માટે કેન્દ્રસ્થાને રહેશે.

આ આવૃત્તિ નીતિ નિર્માતાઓ, ઉદ્યોગો, સંશોધકો અને શિક્ષણવિદો માટે એક મૂલ્યવાન સ્ત્રોત તરીકે કામ કરે છે, જે ડેટા-આધારિત આંતરદૃષ્ટિ અને ભાવિ નીતિ ભલામણો પ્રદાન કરે છે જેથી માહિતગાર નિર્ણય લેવામાં મદદ મળે અને વિકસતા વૈશ્વિક લેન્ડસ્કેપમાં ભારતની વેપાર સ્પર્ધાત્મકતા મજબૂત થાય.

સંપૂર્ણ પ્રકાશન અહીંથી મેળવી શકાય છે: https://niti.gov.in/sites/default/files/2026-04/Trade-Watch-Quarterly-Oct-Dec-Q3-FY-2025-26.pdf

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2253920) મુલાકાતી સંખ્યા : 19