GLP-1 દવાનો ઉપયોગ, જોખમો અને નિયમન

પરિચય

ડાયાબિટીસ એ એક ક્રોનિક રોગ છે જે ત્યારે થાય છે જ્યારે સ્વાદુપિંડ પૂરતું ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરતું નથી, અથવા જ્યારે શરીર તે ઉત્પન્ન કરે છે તે ઇન્સ્યુલિનનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરી શકતું નથી, જેના કારણે બ્લડ સુગરનું સ્તર વધે છે. જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો, તે અંધત્વ, કિડની નિષ્ફળતા, હાર્ટ એટેક, સ્ટ્રોક અને અંગવિચ્છેદન જેવી ગૂંચવણો તરફ દોરી શકે છે.

ઇન્સ્યુલિન અને ગ્લુકોગન એ સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઉત્પાદિત હોર્મોન્સ છે જે બ્લડ સુગર (ગ્લુકોઝ)ના સ્તરને નિયંત્રિત કરે છે. ઇન્સ્યુલિન ખોરાકને ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરે છે અને કોષોને ગ્લુકોઝ શોષી લેવામાં સક્ષમ બનાવીને બ્લડ સુગર ઘટાડે છે, જ્યારે ગ્લુકોગન ખૂબ ઓછું થાય ત્યારે બ્લડ સુગરનું સ્તર વધારે છે. આ બે હોર્મોન્સ સ્વસ્થ શ્રેણીમાં બ્લડ સુગર જાળવવા માટે સાથે કામ કરે છે.

જોકે, ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળા દર્દીઓમાં આ સંતુલન ખોરવાય છે. શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે પ્રતિરોધક બની જાય છે, અથવા સ્વાદુપિંડ પૂરતું ઇન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરતું નથી, અથવા બંને - જ્યારે ગ્લુકોગન બ્લડ સુગર વધારવાનું ચાલુ રાખે છે. GLP-1 દવાઓ આ બેવડી તકલીફને સુધારવા માટે બનાવવામાં આવી છે.

જે લોકોનું વજન વધારે છે, જેમને ડાયાબિટીસનો પારિવારિક ઇતિહાસ છે અને જેમને તેમના આહારમાં વધુ પડતી ખાંડનો ઉપયોગ થાય છે તેમને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ વધારે છે. મેદસ્વીતા - એટલે કે, 25 કિગ્રા/ચોરસ મીટર કરતા વધુ બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) હોવાને કારણે પણ ડાયાબિટીસનું જોખમ વધે છે. ખાસ કરીને પેટની ચરબી ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકારનું જોખમ વધારે છે. મેદસ્વીતા એ હૃદય રોગ અને ચોક્કસ પ્રકારના કેન્સર જેવા બિન-ચેપી રોગોનું મુખ્ય કારણ પણ છે.

ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતાને દૂર રાખવી

ડાયાબિટીસના બે પ્રકાર છે. પ્રકાર 1 ડાયાબિટીસ સ્વાદુપિંડ દ્વારા ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો દર્શાવે છે. પ્રકાર 1 ડાયાબિટીસના દર્દીઓને તેમના જીવનભર દૈનિક ઇન્સ્યુલિન ડોઝની જરૂર પડે છે.

ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ શરીરને ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરતા અટકાવે છે. ડાયાબિટીસનો કૌટુંબિક ઇતિહાસ, સ્થૂળતા/વધુ વજન અને પૂરતી કસરત ન કરવાથી ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ વધે છે.

ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ અટકાવી શકાય છે - અને તેને રોકવા માટે, લોકોએ:

- સ્વસ્થ શરીરનું વજન મેળવો અને જાળવી રાખો

- શારીરિક રીતે સક્રિય રહેવું, દર અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછી 150 મિનિટ મધ્યમ કસરત કરવી

- સ્વસ્થ આહાર લો અને ખાંડ અને સંતૃપ્ત ચરબી ટાળો

- તમાકુનો ઉપયોગ ટાળો.

સ્થૂળતા એ શરીરની વધારાની ચરબીને કારણે થતી ક્રોનિક બીમારી છે. સ્થૂળતાને 25 કિગ્રા/ચોરસ મીટર અથવા તેથી વધુ BMI તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે, જ્યારે વધુ વજનને 23.00 અને 24.99 કિગ્રા/ચોરસ મીટર વચ્ચે BMI તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. BMI એ ઊંચાઈ અને વજનના આધારે ગણતરી કરાયેલ માપ છે.

સ્થૂળતાને અટકાવી અને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. સ્થૂળતાને રોકવા અને ઘટાડવા માટે, લોકોએ આ કરવું જોઈએ:

- ચરબી અને ખાંડમાંથી કેલરીનું પ્રમાણ ઘટાડવું

- તેમના દૈનિક આહારમાં વધુ ફળો, શાકભાજી, કઠોળ, આખા અનાજ અને બદામનો સમાવેશ કરવો

- નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં જોડાવો (બાળકો માટે દરરોજ 60 મિનિટ અને પુખ્ત વયના લોકો માટે અઠવાડિયામાં 150 મિનિટ)

GLP-1 દવાઓ

GLP-1 દવાઓ (ગ્લુકોગન જેવી પેપ્ટાઇડ-1 રીસેપ્ટર એગોનિસ્ટ) એ દવાઓ છે જે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતા બંનેની સારવાર માટે રચાયેલ છે. આ દવાઓ હોર્મોનલ અસંતુલનને સુધારીને કામ કરે છે - તે ઇન્સ્યુલિન સ્ત્રાવ વધારે છે અને વધારાનું ગ્લુકોગન અટકાવે છે - રક્ત ખાંડ નિયંત્રણ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે. આ દવાઓ રક્ત ખાંડ અને ભૂખને નિયંત્રિત કરે છે અને સ્થૂળતાની સારવાર માટે પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે. મૂળભૂત રીતે, તેઓ પેટ ખાલી થવાનું ધીમું કરે છે, જેનાથી પેટ ભરેલું હોવાની લાગણી થાય છે. આ દર્દીઓની ભૂખ ઘટાડે છે અને પરિણામે, વજન ઘટાડે છે.

તાજેતરમાં, ભારતીય બજારમાં અનેક પ્રકારની GLP-1 દવાઓ રજૂ કરવામાં આવી છે, અને છૂટક ફાર્મસીઓ, ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ, જથ્થાબંધ વેપારીઓ અને વેલનેસ ક્લિનિક્સ દ્વારા તેમની "ઓન-ડિમાન્ડ" ઉપલબ્ધતા અંગે ચિંતા ઊભી થઈ છે. અનધિકૃત વેચાણ, દેખરેખ વિના ઉપયોગ અને અન્ય ગેરરીતિઓને રોકવા માટે, ડ્રગ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયાએ તેની નિયમનકારી દેખરેખ વધારી છે. તેઓ ચેતવણી આપે છે કે જો કડક તબીબી દેખરેખ હેઠળ ન લેવામાં આવે તો આ દવાઓ ગંભીર આડઅસરો પેદા કરી શકે છે.

GLP-1 દવાઓ કેવી રીતે કામ કરે છે?

જ્યારે આપણે ખાઈએ છીએ, ત્યારે પાચનતંત્ર ખોરાકને સાદી શર્કરામાં તોડી નાખે છે જે લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશ કરે છે. તેના પ્રતિભાવમાં, GLP-1 સક્રિય થાય છે, જેના કારણે સ્વાદુપિંડ ઇન્સ્યુલિન મુક્ત કરે છે, જે ગ્લુકોઝને લોહીના પ્રવાહમાંથી કોષોમાં ખસેડે છે, જ્યાં તેનો ઉપયોગ ઊર્જા માટે થાય છે.

આ હોર્મોન ગ્લુકોગનને પણ દબાવી દે છે, જે લીવરને લોહીના પ્રવાહમાં વધુ ગ્લુકોઝ છોડતા અટકાવે છે. આ બંને ક્રિયાઓ રક્ત ખાંડને સામાન્ય સ્તરે પુનઃસ્થાપિત કરે છે.

GLP-1 એગોનિસ્ટ દવાઓ આ હોર્મોનની નકલ કરે છે અને સમાન લાંબા ગાળાની અસરો ધરાવે છે. તેઓ સ્વાદુપિંડને વધુ ઇન્સ્યુલિન મુક્ત કરવા, ગ્લુકોગનને દબાવવા અને ટાઈપ 2 ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં બ્લડ સુગરના લેવલને કંટ્રોલ કરવા માટે GLP-1 હોર્મોનની જગ્યાએ કામ કરે છે.

આ પ્રક્રિયા પાચનતંત્રમાં ખોરાકને લાંબા સમય સુધી રાખે છે - લોકોને પેટ ભરેલું લાગે છે, જેના કારણે ભૂખ ઓછી થાય છે અને વજન ઘટે છે. તેથી, આ દવાઓ સ્થૂળતા ધરાવતા લોકો માટે પણ સૂચવવામાં આવે છે.

બજારમાં કઈ GLP-1 દવાઓ ઉપલબ્ધ છે?

જોકે 2005માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDA) દ્વારા પ્રથમ GLP-1 દવાને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ તાજેતરમાં ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતાના દર્દીઓની સારવારમાં ઘણી નવી દવાઓ ખૂબ જ લોકપ્રિય બની છે.

બજારમાં હાલમાં ઉપલબ્ધ GLP-1 દવાઓમાંથી કેટલીક નીચે આપેલ છે.

આમાંની મોટાભાગની દવાઓ પહેલાથી ઇન્જેક્શન પેન દ્વારા આપવામાં આવે છે, જોકે કેટલીક (જેમ કે મૌખિક સેમાગ્લુટાઇડ) ગોળીઓ તરીકે પણ ઉપલબ્ધ છે.

GLP-1 દવાઓની આડઅસરો શું છે?

GLP-1 દવાઓ ફક્ત ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ લેવી જોઈએ. તબીબી દેખરેખ વિના GLP-1 દવાઓનો દુરુપયોગ ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી શકે છે.

GLP-1 દવાઓ લેવાથી વિવિધ પ્રકારની આડઅસરો થઈ શકે છે - હળવી અને ગંભીર બંને - જેમાં ઉબકા અને ચક્કરથી લઈને સ્વાદુપિંડનો સોજો અને મેડ્યુલરી થાઇરોઇડ કેન્સરનો સમાવેશ થાય છે.

GLP-1 દવાઓ વિવિધ સ્વાસ્થ્ય પરિસ્થિતિઓને પણ જટિલ બનાવી શકે છે.

GLP-1 દવાઓનું નિયમન

GLP-1 સપ્લાય ચેઇનમાં નૈતિક ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રથાઓ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ડ્રગ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયાએ આ દવાના અનધિકૃત વેચાણ અને પ્રમોશન સામે તેની નિયમનકારી દેખરેખને વધુ તીવ્ર બનાવી છે. ભારતમાં, આ દવા ફક્ત એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ્સ, ઇન્ટરનલ મેડિસિન નિષ્ણાતો અને કાર્ડિયોલોજિસ્ટ્સ દ્વારા જ સૂચવી શકાય છે.

લોકો તબીબી પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના GLP-1 દવાઓ ન લે અને ગેરરીતિઓ અટકાવવા માટે, ડ્રગ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયાએ, રાજ્યના ડ્રગ કંટ્રોલર્સ સાથે મળીને, નીચેના પગલાં લીધાં:

• 10 માર્ચ, 2026ના રોજ તમામ ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદકોને એક વિગતવાર સલાહ જારી કરવામાં આવી હતી, જેમાં તેમને ભ્રામક જાહેરાતો અને કોઈપણ પ્રમોશન બંધ કરવા કહેવામાં આવ્યું હતું જે લોકોને પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના GLP-1 દવાઓનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે.
• તાજેતરના અઠવાડિયામાં, દેશભરમાં 49 વ્યવસાયોનું ઓડિટ અને નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ઓનલાઈન ફાર્મસી વેરહાઉસ, ફાર્માસ્યુટિકલ હોલસેલર્સ, રિટેલર્સ અને વજન ઘટાડવાના ક્લિનિક્સનો સમાવેશ થાય છે. આ નિરીક્ષણો ભારતના ઘણા પ્રદેશોમાં હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા અને મુખ્યત્વે અનધિકૃત વેચાણ, ખોટી પ્રિસ્ક્રાઇબિંગ પ્રથાઓ અને ભ્રામક માર્કેટિંગ સંબંધિત ઉલ્લંઘનોને ઓળખવાનો હેતુ હતો. ઉલ્લંઘન કરનારાઓને નોટિસ જારી કરવામાં આવી છે.

આગામી અઠવાડિયામાં વધુ કડક નિરીક્ષણ અને દેખરેખ ચાલુ રહેશે. આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતા વ્યવસાયોને લાઇસન્સ રદ, દંડ અને કાનૂની કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

GLP-1 દવાઓ ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતાની સારવારમાં એક મહત્વપૂર્ણ તબીબી સફળતા છે, પરંતુ તે જોખમો વિના નથી. આ દવાઓ વિવિધ પ્રકારની આડઅસરો પેદા કરી શકે છે - ઉબકા અને ઉલટી જેવા સામાન્ય લક્ષણોથી લઈને સ્વાદુપિંડનો સોજો, કિડનીની ઇજા અને આંતરડાના અવરોધ જેવી ગંભીર ગૂંચવણો સુધી. આ જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને, GLP-1 દવાઓ ફક્ત રજિસ્ટર્ડ ચિકિત્સક/નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ જ લેવામાં આવે તે જરૂરી છે.

ભારતમાં નિયમનકારી અધિકારીઓએ સપ્લાય ચેઇનમાં દેખરેખ વિના ઉપયોગ અને અયોગ્ય પ્રથાઓને રોકવા માટે કડક પગલાં લીધાં છે. દર્દીઓ અને સામાન્ય જનતાને આ દવાઓનો ઉપયોગ કરતા પહેલા લાયક તબીબી વ્યાવસાયિકની સલાહ લેવાની અને પ્રિસ્ક્રિપ્શન દ્વારા ફક્ત કાયદેસર, નિયમનકારી ચેનલો દ્વારા જ આ દવાઓ મેળવવાની ભારપૂર્વક સલાહ આપવામાં આવે છે.

સંદર્ભ

• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2244252&reg=3&lang=1
• https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/13901-glp-1-agonists
• https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/obesity-glp-1-therapies
• https://www.health.harvard.edu/healthy-aging-and-longevity/glp-1-diabetes-and-weight-loss-drug-side-effects-ozempic-face-and-more
• https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes
• https://www.who.int/health-topics/obesity#tab=tab_1
• https://www.who.int/health-topics/obesity#tab=tab_3
• https://www.cuimc.columbia.edu/news/belly-fat-promotes-diabetes-under-orders-liver
• https://ncdc.mohfw.gov.in/NCDC_MOHFW/uploads/pdf/Obesity%20English%20FAQs.pdf

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

પીઆઈબી સંશોધન

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com