યાઉન્ડે, કેમરૂનમાં યોજાયેલી WTO ની 14મી મંત્રીસ્તરીય પરિષદ 30 માર્ચ, 2026 ના રોજ સંપન્ન થઈ હતી. આ કાર્યક્રમમાં WTO સભ્યપદના વાણિજ્ય મંત્રીઓ/વરિષ્ઠ પ્રતિનિધિઓની સહભાગિતા જોવા મળી હતી. MC-14 ના મુખ્ય એજન્ડાના મુદ્દાઓ હતા: WTO સુધારા, ફિશરીઝ સબસિડી; વિકાસ માટે રોકાણ સુવિધા કરાર (IFD) નો સમાવેશ; ઈ-કોમર્સ કાર્યક્રમ અને મોરેટોરિયમ; કૃષિ; અને LDC મુદ્દાઓ સહિતનો વિકાસ. આ સંમેલનમાં કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી શ્રી પીયૂષ ગોયલે MC14 માં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ કર્યું હતું.

યાઉન્ડેમાં, મંત્રીઓ ફિશરીઝ સબસિડી પર વાટાઘાટો ચાલુ રાખવા માટે સંમત થયા હતા, જેનો હેતુ MC-15 ને ભલામણો કરવાનો છે, જેથી ફિશરીઝ સબસિડી પરના કરારની કલમ 12 માં ઉલ્લેખિત ફિશરીઝ સબસિડી પર વ્યાપક શિસ્ત પ્રાપ્ત કરી શકાય. મંત્રીઓએ બે MC14 નિર્ણયો પણ અપનાવ્યા હતા જે અગાઉ જિનીવામાં સભ્યો દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યા હતા: બહુપક્ષીય વેપાર પ્રણાલીમાં નાના અર્થતંત્રોના એકીકરણમાં સુધારો કરવા પર; અને સેનિટરી એન્ડ ફાયટોસેનિટરી મેઝર્સ (SPS) અને ટેકનિકલ બેરિયર્સ ટુ ટ્રેડ (TBT) પરના કરારોમાં વિશેષ અને વિભેદક સારવાર (S&DT) જોગવાઈઓના ચોક્કસ, અસરકારક અને ઓપરેશનલ અમલીકરણને વધારવા પર. WTO સુધારા, ઈલેક્ટ્રોનિક કોમર્સ; TRIPS નોન-વાયલેશન અને સિચ્યુએશન કમ્પ્લેન્ટ્સ; અને અલ્પવિકસિત દેશ (LDC) પેકેજ સંબંધિત એજન્ડા આઇટમ્સ પર હવે જિનીવામાં ચર્ચાઓ ચાલુ રહેશે.

WTO સુધારાના એજન્ડા પર, શ્રી ગોયલે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સંમતિ-આધારિત નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા એ WTO ની વૈધતાનો પાયો છે, અને WTO માટે તે મહત્વનું છે કે તે દરેક સભ્યના સાર્વભૌમ અધિકારને અવગણે નહીં કે જે નિયમો સાથે તેઓ સંમત નથી તેની સાથે તેઓ પોતાને બાંધે નહીં. સીમાચિહ્નો સાથે સુધારાના પ્રયાસોને સમયબદ્ધ રીતે ફરીથી શરૂ કરવા માટે ભારતના સમર્થનને વિસ્તારતી વખતે, શ્રી ગોયલે વર્તમાન મડાગાંઠ અને તેના મૂળ કારણોની પારદર્શક, સમાવિષ્ટ અને સભ્ય-સંચાલિત સમીક્ષા કરવા માટે WTO ના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. ભારતે એ પણ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે એકીકૃત બહુપક્ષીય વેપાર પ્રણાલી તેના પોતાના સંસ્થાકીય માળખામાં વિભાજન સાથે વિકાસ કરી શકતી નથી અને સંમતિ પ્રક્રિયા નિખાલસતા, પારદર્શિતા, સર્વસમાવેશકતા, સહભાગી અને સભ્ય-સંચાલિત સિદ્ધાંતો પર આધારિત હોવા જોઈએ તેવું આહવાન કર્યું હતું. શ્રી ગોયલે માળખાકીય અસમપ્રમાણતાને દૂર કરવા માટે નવા મુદ્દાઓ હાથ ધરતી વખતે ખાદ્ય સુરક્ષા, કપાસ પર PSH, SSM જેવા લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપવાની WTO માટેની જરૂરિયાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. વિવાદ નિવારણ પ્રણાલીની સતત નિષ્ક્રિયતા એ એક મુદ્દો હતો જે ભારતે હાઇલાઇટ કર્યો હતો. ભારતે વેપાર પ્રતિશોધને ન્યાયી ઠેરવવા અથવા કાયદેસરની સ્થાનિક નીતિઓને પડકારવા માટે પારદર્શિતાને હથિયાર બનાવવા સામે પણ ચેતવણી આપી હતી અને તમામ સભ્યોને ઉત્પાદક ક્ષમતા બનાવવા, રોજગારીનું સર્જન કરવા અને વૈશ્વિક વેપારમાં અર્થપૂર્ણ રીતે ભાગ લેવાની યોગ્ય તક મળે તે મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

ફિશરીઝ સબસિડી પર, શ્રી ગોયલે માછીમારીના શાસન માટે ભારતનો સંતુલિત અને લોકો-કેન્દ્રીય અભિગમ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં માછીમારી એ આજીવિકા અને ખાદ્ય સુરક્ષાનો મહત્વનો સ્ત્રોત છે, જે 90 લાખથી વધુ માછીમારોને ટેકો આપે છે, જેમાં મોટાભાગે નાના, પરંપરાગત અને કારીગર માછીમારો છે જે ટકાઉ પદ્ધતિઓ અપનાવે છે. 61 દિવસના વાર્ષિક માછીમારી પ્રતિબંધ સહિત ભારતના સક્રિય અને ઐતિહાસિક સંરક્ષણ પ્રયાસો પર ભાર મૂકતા શ્રી ગોયલે ટકાઉપણું વૈશ્વિક અગ્રતા બને તે પહેલાં જ તેના પ્રત્યે ભારતની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પ્રતિબદ્ધતાને રેખાંકિત કરી હતી. ભારતે એ પણ રેખાંકિત કર્યું હતું કે ઓવરકેપેસિટી અને ઓવરફિશિંગનું જોખમ ભારે સબસિડી ધરાવતા ઔદ્યોગિક કાફલાઓથી ઉદ્ભવે છે, અને ભારત તથા અન્ય વિકાસશીલ દેશોના નાના પાયાના માછીમારોથી નહીં. તેથી, ઉભરતા નિર્ણયો ન્યાયી રહે અને નબળા સમુદાયો પર અપ્રમાણસર અસર ન કરે તે સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. શ્રી ગોયલે ફિશરીઝ સબસિડી પરના ડ્રાફ્ટ મંત્રી સ્તરીય નિર્ણયને અપનાવવા માટે ભારતનો ટેકો પણ આપ્યો હતો, જ્યારે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આગળના નિર્ણયોએ સમાન અને વિકાસલક્ષી પરિણામ આપવું જોઈએ જે દરિયાઈ સંસાધનો અને આજીવિકા બંનેનું રક્ષણ કરે.

ભારતે હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે IFD ના સમાવેશથી WTO ના પાયાના સિદ્ધાંતો અને કાર્યકારી મર્યાદાઓ ખતમ થવાનું જોખમ છે. ભારતે સંકેત આપ્યો હતો કે WTO સુધારાની ચર્ચાઓના ભાગ રૂપે, સભ્યો કોઈપણ વિશિષ્ટ બહુપક્ષીય પરિણામના એકીકરણ પહેલાં બહુપક્ષીય કરારો માટે ગાર્ડરેલ્સ અને કાનૂની સુરક્ષાની માંગ કરી રહ્યા છે. તેથી, ભારત WTO માળખામાં પરિશિષ્ટ 4 (Annex 4) કરાર તરીકે વિકાસ માટે રોકાણ સુવિધા કરાર (IFD) ના સમાવેશ માટે સંમત થયું નથી. હાથ પરના પ્રણાલીગત મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારતે સૌ પ્રથમ WTO સુધારા એજન્ડા હેઠળ સદ્ભાવનાપૂર્ણ વ્યાપક ચર્ચાઓ અને રચનાત્મક જોડાણ કરવા માટે નિખાલસતા દર્શાવી હતી.

ઈ-કોમર્સ પર, ભારતે ડિજિટલ ડિવાઈડ, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કૌશલ્યો અને નિયમનકારી માળખા જેવા જટિલ મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને WTO માં મજબૂત કાર્ય માટે પોતાનો ટેકો આપ્યો હતો જેથી વિકાસશીલ દેશો અને LDCs પાસે તેમના પોતાના ડિજિટલ ભવિષ્યના નિર્માણ માટેના સાધનો હોય. ઈલેક્ટ્રોનિક ટ્રાન્સમિશન પરના કસ્ટમ્સ ડ્યુટી પરના મોરેટોરિયમના વિસ્તરણના મુદ્દા પર સહમતી સાધવાના સભ્યોના પ્રયાસોમાં ભારતે રચનાત્મક રીતે ભાગ લીધો હતો. સખત જોડાણ હોવા છતાં, સભ્યપદ વચ્ચે કોઈ સંમતિ સાધી શકી નહોતી. મોરેટોરિયમનો મુદ્દો અને ઈ-કોમર્સ પરના કાર્યક્રમ હવે જિનીવામાં જનરલ કાઉન્સિલની આગામી બેઠકમાં નિર્ણય માટે લેવામાં આવશે.

કૃષિ પર, ભારતે વૈશ્વિક વસ્તી માટે ભૂખમરા મુક્ત ભવિષ્યના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો, જે મોટાભાગે વિકાસશીલ દેશો અને LDCs માં રહે છે. ભારતે એ પણ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કૃષિ વાટાઘાટોમાં વર્તમાન મડાગાંઠ વિશ્વાસની ખામીને કારણે ઉદ્ભવે છે, જેને પાછલી મંત્રીસ્તરીય પરિષદોમાં સંમત થયેલી પ્રતિબદ્ધતાઓ પૂરી કરીને જ ઉકેલી શકાય છે. આ સંદર્ભમાં, ભારતે કૃષિ વાટાઘાટોને આગળ ધપાવવા માટેના સંભવિત નવા અભિગમો પર ભારતના સબમિશન પર સભ્યો પાસેથી રચનાત્મક જોડાણ માટે આહવાન કર્યું હતું. વાટાઘાટોનું ધ્યાન ભટકાય નહીં અને ભૂતકાળના મંત્રીસ્તરીય આદેશો મુજબ PSH, SSM અને કપાસ પરના લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ મુદ્દાઓ પર અગ્રતાના પરિણામો આપવા સાથે સુસંગત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સાવચેત અભિગમ અપનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. ભારતે સભ્યોને PSH પર કાયમી ઉકેલ લાવવા માટે વિકાસલક્ષી અભિગમ અપનાવવા વિનંતી કરી હતી અને સાથે સાથે વિકાસશીલ દેશોની જરૂરિયાતો પ્રત્યે WTO ની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવા પણ જણાવ્યું હતું.

LDC મુદ્દાઓ સહિતના વિકાસ પર, ભારત TRIPS કરારમાં નોન-વાયલેશન અને સિચ્યુએશન કમ્પ્લેન્ટ્સ (NVSC) પરના મોરેટોરિયમના વિસ્તરણ માટેના પ્રસ્તાવને ટેકો આપે છે. વેપાર માટે સંબંધિત અને અદ્યતન ટેકનોલોજીના ટ્રાન્સફર પર ભારતના પ્રસ્તાવ પર સભ્યોના રચનાત્મક જોડાણ માટે આહવાન કરતા ભારતે હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે ટેકનોલોજીનું ટ્રાન્સફર કાર્યક્ષમતા અને ઉત્પાદકતા વધારીને વ્યાપક વૈશ્વિક આર્થિક હિતમાં મદદ કરે છે, અને તે ખાસ કરીને વિકાસશીલ અને LDC સભ્યોને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં તેમની ભાગીદારી વધારવામાં મદદ કરશે. વિકાસના શીર્ષક હેઠળ ઉભરતા કૃષિ વેપારના મુદ્દાઓની ચર્ચા કરવા પર, ભારતનો મક્કમ અભિપ્રાય હતો કે આ ચર્ચાઓ સંબંધિત WTO સમિતિઓ સાથે જ જોડાયેલી રહેવી જોઈએ અને સમાંતર માર્ગો અપનાવવાથી ધ્યાન ભટકી જવાનું જોખમ રહે છે અને વિકાસશીલ સભ્યોની વિકાસલક્ષી પ્રાથમિકતાઓ માટે કેન્દ્રિય પરિણામોમાં વધુ વિલંબ થઈ શકે છે. S&DT પર, ભારતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સુધારાના નામે S&DT માં સુધારો, ઘટાડો અથવા પુનઃવિચાર કરવો જોઈએ નહીં અને S&DT ના અમલીકરણને વધુ ચોક્કસ, અસરકારક અને ઓપરેશનલ બનાવીને તેને મજબૂત કરવા આહવાન કર્યું હતું.

MC-14 ની બાજુમાં, HCIM એ મુખ્ય ભાગીદાર દેશો, વેપારી બ્લોક્સ અને મુખ્ય આફ્રિકન દેશો સાથે વ્યાપક દ્વિપક્ષીય બેઠકો કરી હતી. આ બેઠકો MC-14 એજન્ડા અને દ્વિપક્ષીય વેપાર વધારવાના માર્ગો પર કેન્દ્રિત હતી.

SM/DK/JD