ભારતીય રેલવે પર, ટ્રેનોમાં મુસાફરોની સંખ્યાનો પેટર્ન પીક (વધુ ભીડ) અને લીન (ઓછી ભીડ) સમયગાળા દરમિયાન બદલાતો રહે છે. પીક રશ સમયગાળા દરમિયાન, ખાસ કરીને લોકપ્રિય રૂટ પર ટ્રેનોમાં મુસાફરોની સંખ્યા સંપૂર્ણ રહે છે, જ્યારે લીન પિરિયડ દરમિયાન અને ઓછા લોકપ્રિય રૂટ પર ટ્રેનોનો ઉપયોગ સરેરાશ કરતા ઓછો હોય છે.

વેઇટિંગ લિસ્ટ પેટર્નનું નિયમિત ધોરણે નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે અને વધારાની માંગને પહોંચી વળવા માટે, ભારતીય રેલવે દ્વારા નવી ટ્રેનો શરૂ કરવી, હાલની ટ્રેનોની આવૃત્તિ (frequency) માં વધારો/વિસ્તરણ, કાયમી ધોરણે હાલની ટ્રેનોમાં કોચની સંખ્યામાં વધારો વગેરે જેવા વિવિધ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, વેઇટિંગ લિસ્ટની મર્યાદાઓને ટ્રેનમાં ઉપલબ્ધ તે વર્ગની બેઠક ક્ષમતા સાથે જોડીને તર્કસંગત બનાવવામાં આવી છે.

વર્ષ 2021-22 થી 2025-26 (ફેબ્રુઆરી 2026 સુધી) છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન, 1024 ટ્રેનો શરૂ કરવામાં આવી હતી, 907 લંબાવવામાં આવી હતી, 168 ટ્રેનોની આવૃત્તિમાં વધારો કરવામાં આવ્યો હતો અને 4651 કોચ વધારવામાં આવ્યા હતા. રેલવે નેટવર્ક રાજ્યની સીમાઓ સુધી વિસ્તરેલું હોવાથી, નેટવર્કની જરૂરિયાત મુજબ આવી સીમાઓ પાર ટ્રેનો શરૂ કરવામાં આવે છે. જોકે, ઓરિજિનેટિંગ/ટર્મિનેટિંગ ધોરણે, ભારતીય રેલવે એ 2021-22 થી 2025-26 (ફેબ્રુઆરી 2026) દરમિયાન પૂર્વીય/ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં આવેલા વિવિધ સ્ટેશનોની જરૂરિયાતોને પૂરી કરતી 444 ટ્રેન સેવાઓ શરૂ કરી છે, જેમાં બિહાર રાજ્યમાં આવતા સ્ટેશનો માટેની 75 જોડી ટ્રેનોનો સમાવેશ થાય છે.

અનરિઝર્વ્ડ (બિન-અનામત) કોચમાં મુસાફરી કરતા મુસાફરોની માંગને પહોંચી વળવા માટે, રેલવે એ જનરલ ક્લાસમાં મુસાફરીની માંગ કરતા મુસાફરો માટેની સુવિધાઓમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. માત્ર છેલ્લા નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન, વિવિધ લાંબા અંતરની ટ્રેનોમાં 1250 જનરલ કોચનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં (ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધી), કાયમી વધારા માટે 860 કોચનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

નીચી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારોની મુસાફરીની માંગને પહોંચી વળવા માટે, ભારતીય રેલવે એ 17,000 નોન-એસી (non-AC) કોચ (જનરલ/સ્લીપર) નું ઉત્પાદન હાથ ધર્યું છે.

ભારતીય રેલવે પર, નોન-એસી કોચની ટકાવારી નીચે મુજબ લગભગ 70% છે:

કોષ્ટક 1: કોચનું વિતરણ (Distribution of coaches):

કોચનો પ્રકાર	સંખ્યા (અંદાજે)	ટકાવારી (%)
નોન-એસી કોચ (જનરલ અને સ્લીપર)	~ 62,000	~ 70%
એસી (AC) કોચ	~ 27,000	~ 30%
કુલ કોચ	~ 89,000	100%

જનરલ કોચની વધુ ઉપલબ્ધતાને કારણે, જનરલ/અનરિઝર્વ્ડ કોચમાં મુસાફરી કરતા મુસાફરોની સંખ્યામાં વધારો જોવા મળ્યો છે જે નીચે મુજબ છે:

કોષ્ટક 2: જનરલ/અનરિઝર્વ્ડ કોચમાં મુસાફરો:

વર્ષ	મુસાફરોની સંખ્યા
2020-21	99 કરોડ (કોવિડ વર્ષ)
2021-22	275 કરોડ (કોવિડ વર્ષ)
2022-23	553 કરોડ
2023-24	609 કરોડ
2024-25	651 કરોડ

નોન-એસી મુસાફરો માટે ઉપલબ્ધ બેઠકોની સંખ્યામાં પણ વધારો થયો છે. વર્તમાન સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:

કોષ્ટક 3: બેઠકોનું વિતરણ (Distribution of seats):

બેઠકનો પ્રકાર	સંખ્યા (અંદાજે)	ટકાવારી (%)
નોન-એસી બેઠકો	~ 54 લાખ	~ 78%
એસી બેઠકો	~ 15 લાખ	~ 22%
કુલ	~ 69 લાખ	100%

વધુમાં, જનરલ અને નોન-એસી સ્લીપર કોચનો ઉપયોગ કરતા મુસાફરો માટે વધુ જગ્યા પૂરી પાડવા માટે, મેઈલ/એક્સપ્રેસ ટ્રેનોની રચના અંગેની વર્તમાન નીતિ 22 કોચની ટ્રેનમાં 12 (બાર) જનરલ ક્લાસ અને સ્લીપર ક્લાસ નોન-એસી કોચ અને 08 (આઠ) એસી-કોચની જોગવાઈ કરે છે, જેનાથી નોન-એસી મુસાફરો માટે વધુ વ્યવસ્થા મળે છે.

વધુમાં, અનામત વગરની મુસાફરી કરવા ઈચ્છતા મુસાફરોની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે, ભારતીય રેલવે પરવડે તેવી મુસાફરી માટે અનરિઝર્વ્ડ નોન-એસી પેસેન્જર ટ્રેનો/ MEMU / EMU વગેરે ચલાવે છે, જે મેઈલ/એક્સપ્રેસ સેવાઓમાં ઉપલબ્ધ અનરિઝર્વ્ડ કોચ ઉપરાંતની છે.

સ્પેશિયલ ટ્રેનો (SPECIAL TRAINS)

ભારતીય રેલવે મુસાફરોની વધારાની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા અને નિયમિત સેવાઓ દ્વારા ઉપલબ્ધ જગ્યામાં પૂર્તિ કરવા માટે તહેવારો, રજાઓ વગેરે દરમિયાન સ્પેશિયલ ટ્રેન સેવાઓ પણ ચલાવે છે.

તદનુસાર, ઉનાળા/શિયાળાના વેકેશન અને તહેવારો દરમિયાન મુસાફરોની સુવિધા માટે સમગ્ર ભારતીય રેલવે નેટવર્ક પર ચલાવવામાં આવેલી સ્પેશિયલ ટ્રેનોની સંખ્યા નીચે મુજબ છે:

વર્ષ	ટ્રિપ્સની સંખ્યા
2023-24	~ 40,500
2024-25	~ 85,400
2025-26 (ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધી)	~ 74,800

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ દ્વારા આજે લોકસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2245356) મુલાકાતી સંખ્યા : 18