ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)એ ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ અને મોબાઈલ એપ્સ દ્વારા ધિરાણ સહિત ડિજિટલ ધિરાણ પર એક વર્કિંગ ગ્રુપની રચના કરી હતી. તેની ભલામણોના આધારે, RBI એ ડિજિટલ ધિરાણ પર નિયમનકારી માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે, જેનો હેતુ મોબાઈલ એપ્સ દ્વારા લોન સહિત ડિજિટલ ધિરાણ માટેના નિયમનકારી માળખાને મજબૂત કરવાનો છે, જ્યારે ગ્રાહક સુરક્ષામાં વધારો કરવો અને ડિજિટલ ધિરાણ ઇકોસિસ્ટમને સુરક્ષિત અને મજબૂત બનાવવાનો છે.

તમામ નિયંત્રિત સંસ્થાઓ (Regulated Entities - REs)એ ડિજિટલ ધિરાણ પરની ઉપરોક્ત માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું આવશ્યક છે. આ માર્ગદર્શિકાના પાલનની દેખરેખના મૂલ્યાંકન દરમિયાન નમૂનાના આધારે તપાસ કરવામાં આવે છે અને જો કોઈ બિન-પાલન જોવા મળે તો તેને સુધારવા માટે પગલાં લેવામાં આવે છે, ઉપરાંત યોગ્ય જણાય તે મુજબ દેખરેખ/અમલીકરણની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (IT) એક્ટ, 2000 ની કલમ 69A હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલી છેતરપિંડી લોન એપ્સ સહિતની માહિતીને બ્લોક કરવા માટે નિર્દેશો જારી કરે છે, જે ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (જનતા દ્વારા માહિતીની ઍક્સેસ બ્લોક કરવા માટેની પ્રક્રિયા અને સુરક્ષા) નિયમો, 2009 માં પૂરી પાડવામાં આવેલી યોગ્ય પ્રક્રિયાને અનુસરીને કરવામાં આવે છે.

વધુમાં, સરકાર અને RBI અનધિકૃત મોબાઈલ લોન એપ્સ દ્વારા નાગરિકોના શોષણને રોકવા માટે સમય સમય પર વિવિધ પહેલો કરી રહ્યા છે. આમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• RBI એ 01.07.2025 થી તેની વેબસાઇટ પર 'ડિજિટલ લેન્ડિંગ એપ્સ (DLAs)' ની ડિરેક્ટરી કાર્યરત કરી છે, જેમાં RBI ની નિયંત્રિત સંસ્થાઓ (REs) દ્વારા તૈનાત કરવામાં આવેલી તમામ DLAs નો સમાવેશ થાય છે. આ ડિરેક્ટરીનો હેતુ ગ્રાહકોને કોઈ ચોક્કસ ડિજિટલ લેન્ડિંગ એપ (DLA) કોઈ નિયંત્રિત સંસ્થા (RE) સાથે સંકળાયેલી છે કે નહીં તે ચકાસવામાં મદદ કરવાનો છે.
• અનધિકૃત લોન એપ્સની કામગીરીની સમીક્ષા કરવા માટે મુખ્ય ઇન્ટરનેટ મધ્યસ્થીઓ (Internet Intermediaries) અને મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ્સ સાથે સક્રિયપણે જોડાવવું. વધુમાં, છેતરપિંડી કરતી ડિજિટલ લોન એપ્સની ઇકોસિસ્ટમને ખોરવવા માટે, ઇન્ટરનેટ મધ્યસ્થીઓને વિદેશી સંસ્થાઓમાંથી ઉદ્ભવતી ગેરકાયદેસર લોન એપ્સની દૂષિત જાહેરાતોને શોધવા અને રોકવા માટે કડક, ટેકનોલોજી સંચાલિત તપાસ અને રીઅલ-ટાઇમ અમલીકરણ પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરવા સૂચના આપવામાં આવી છે.
• ગૃહ મંત્રાલય (MHA) ના ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) દ્વારા ડિજિટલ લોન એપ્સનું સક્રિયપણે વિશ્લેષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. ગેરકાયદેસર લોન એપ્સ સહિત સાયબર ઘટનાઓની જાણ કરવા માટે નાગરિકોને સુવિધા આપવા માટે, ગૃહ મંત્રાલયે નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (www.cybercrime.gov.in) તેમજ નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન નંબર “1930” શરૂ કર્યો છે.
• બેંકો પબ્લિક ફેસિંગ પ્લેટફોર્મ ‘SACHET’ પોર્ટલ અને ઇન્ટર-રેગ્યુલેટરી સ્ટેટ લેવલ કોઓર્ડિનેશન કમિટી (SLCC) દ્વારા નાગરિકોને ગેરકાયદેસર રીતે નાણાં જમા કરવા/એકત્રિત કરવા સંબંધિત ચોક્કસ સંસ્થા સામે કોઈ પણ ફરિયાદ નોંધાવવા માટે સુવિધા આપે છે.
• RBI અને બેંકો ટૂંકા SMS, રેડિયો ઝુંબેશ, ગેરકાયદેસર લોન એપ્સ સહિત 'સાયબર-ક્રાઇમ' નિવારણ પર પ્રચાર દ્વારા જાગૃતિ અભિયાન ચલાવી રહી છે. વધુમાં, RBI ઈલેક્ટ્રોનિક-બેંકિંગ અવેરનેસ એન્ડ ટ્રેનિંગ (e-BAAT) કાર્યક્રમોનું આયોજન કરી રહી છે જે છેતરપિંડી અને જોખમ ઘટાડવા વિશે જાગૃતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• ભારતના બંધારણની સાતમી અનુસૂચિ મુજબ 'પોલીસ' અને 'જાહેર વ્યવસ્થા' એ રાજ્યના વિષયો છે. રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો તેમની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ (LEAs) દ્વારા ગેરકાયદેસર મોબાઈલ એપ્લિકેશનો સહિતના ગુનાઓને રોકવા, શોધવા, તપાસ કરવા અને કાર્યવાહી કરવા માટે પ્રાથમિક રીતે જવાબદાર છે. કેન્દ્ર સરકાર કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓની ક્ષમતા નિર્માણ માટે વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ સલાહ અને નાણાકીય સહાય દ્વારા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની પહેલોને પૂરક બનાવે છે.

આ માહિતી નાણા મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી પંકજ ચૌધરીએ આજે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપી હતી.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2241320) મુલાકાતી સંખ્યા : 24