હાઇલાઇટ્સ

રાષ્ટ્રીય રસીકરણ દિવસ

રસીકરણ દર વર્ષે લાખો લોકોના જીવ બચાવે છે, રોગો થવાનું જોખમ ઘટાડીને. તે લોકોની કુદરતી રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત બનાવે છે, રોગો સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

ભારતમાં, રસીઓએ જાહેર આરોગ્યના સુધારણા પર નોંધપાત્ર અસર કરી છે. પોલિયો ઉપરાંત, રસીઓએ શીતળાને નાબૂદ કર્યો છે, અને ભારતમાં યાવ્સ, પોલિયો અને માતા અને નવજાત ટિટાનસને નાબૂદ કર્યા છે. તેમણે બાળ મૃત્યુ દર, ઓરી-રુબેલા અને ક્ષય રોગમાં ઘટાડો કર્યો છે. કોવિડ-19 દરમિયાન, વિશ્વની ફાર્મસી, ભારતે 200 કરોડથી વધુ કોવિડ-19 રસીના ડોઝ પૂરા પાડ્યા હતા, જેમાં ભારતમાં ઉત્પાદિત સ્વદેશી રીતે વિકસિત અને લાઇસન્સ પ્રાપ્ત રસીઓનો સમાવેશ થાય છે. 2026માં ભારત સરકારે સર્વાઇકલ કેન્સરથી બચાવવા માટે 14 વર્ષની વયની છોકરીઓ માટે રાષ્ટ્રવ્યાપી HPV રસીકરણ અભિયાન અને સ્વદેશી રીતે ઉત્પાદિત ટિટાનસ-ડિપ્થેરિયા (Td) રસી શરૂ કરી હતી.

ભારતનો મજબૂત યુનિવર્સલ ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ (UIP) - સરકાર દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતા આરોગ્યસંભાળ કેન્દ્રો, સ્ટાફ અને કોલ્ડ-ચેઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું વિશાળ નેટવર્ક - અને મજબૂત ડિજિટલ નેટવર્કના સકારાત્મક પરિણામો આવ્યા છે.

જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં સંપૂર્ણ રસીકરણ કવરેજ 2015માં 62% થી વધીને 98.4% થયું છે. ભારતમાં કુલ વસ્તીમાં શૂન્ય-ડોઝ રસીકરણ મેળવનારા બાળકોની ટકાવારી 2023માં 0.11% થી ઘટીને 2024માં 0.06% થઈ ગઈ છે. ભારતનો રસીકરણને પ્રાથમિકતા આપવાનો લાંબો ઇતિહાસ છે અને યુનિવર્સલ ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ દ્વારા જાહેર આરોગ્યને વધુ સુધારવા માટે રસીકરણ દરમાં વધારો કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

 

ભારત દર વર્ષે 16 માર્ચે રાષ્ટ્રીય રસીકરણ દિવસ ઉજવે છે. આ દિવસ 1995માં શરૂ કરાયેલા પલ્સ પોલિયો પ્રોગ્રામ હેઠળ નાગરિકોને આપવામાં આવતી મૌખિક પોલિયો રસીના પ્રથમ ડોઝની યાદમાં ઉજવવામાં આવે છે.

1995માં શરૂ કરાયેલા આ કાર્યક્રમે ભારતમાંથી પોલિયોને સફળતાપૂર્વક નાબૂદ કર્યો. ભારતમાં પોલિયોનો છેલ્લો કેસ 13 જાન્યુઆરી, 2011ના રોજ પશ્ચિમ બંગાળના હાવડામાં નોંધાયો હતો.

 

સાર્વત્રિક રસીકરણ કાર્યક્રમ

 

માતાઓ તેમના બાળકોને જન્મ આપે છે ત્યારે એન્ટિબોડીઝ આપે છે. જોકે, આ એન્ટિબોડીઝ, જે ગર્ભાવસ્થા અને માતાના દૂધ દ્વારા માતાથી બાળકમાં ટ્રાન્સફર થાય છે, તે નવજાત શિશુના જીવનના પહેલા થોડા મહિનાઓ માટે જ રોગપ્રતિકારક સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

બાળકો અને શિશુઓને જંતુઓ અને જીવલેણ રોગોથી બચાવવા માટે રસીઓ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. બાળકોને બીમારીઓનો સામનો કરતા પહેલા રસી આપવી શ્રેષ્ઠ છે - આદર્શ રીતે તેમના જીવનના પહેલા 12 થી 18 મહિનામાં.

1985માં આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા શરૂ કરાયેલ સાર્વત્રિક રસીકરણ કાર્યક્રમનો હેતુ બાળકો અને સગર્ભા સ્ત્રીઓને વિવિધ રોગોથી બચાવવા માટે મફત રસીઓ આપવાનો છે. આ કાર્યક્રમ દર વર્ષે આશરે 2.9 કરોડ સગર્ભા સ્ત્રીઓ અને 2.54 કરોડ નવજાત શિશુઓ સુધી પહોંચે છે.

UIP ના ઉદ્દેશ્યો છે:

•  રસીકરણ કવરેજ વધારવું
•  સેવા ગુણવત્તામાં સુધારો
•  આરોગ્ય સુવિધા સ્તરે વિશ્વસનીય કોલ્ડ ચેઇન સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવી
•  કામગીરીનું નિરીક્ષણ કરવું
•  રસી ઉત્પાદનમાં સ્વ-નિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરવી

UIP નવજાત શિશુઓ, બાળકો, કિશોરો અને સગર્ભા સ્ત્રીઓને 12 રોગો સામે રસી પૂરી પાડે છે. જાપાનીઝ એન્સેફાલીટીસ રસી ફક્ત સ્થાનિક જિલ્લાઓમાં લોકોને આપવામાં આવે છે, જ્યારે અન્ય રસીઓ દેશભરમાં આપવામાં આવે છે.

છેલ્લા દસ વર્ષોમાં, કાર્યક્રમમાં ઘણી નવી રસીઓ ઉમેરવામાં આવી છે - નિષ્ક્રિય પોલિયો રસી (IPV) (2015), રોટાવાયરસ રસી (RVV) (2016), ઓરી-રુબેલા (MR) રસી (2017) અને ન્યુમોકોકલ કૉન્જુગેટ રસી (PCV) (2017). UIP હેઠળ પૂરી પાડવામાં આવતી રસીઓ છે:

• બેસિલસ કેલ્મેટ-ગ્યુરિન (BCG)
• ડિપ્થેરિયા, પેર્ટ્યુસિસ અને ટિટાનસ (DPT)
• પુખ્ત વયના લોકો માટે ટિટાનસ અને ડિપ્થેરિયા (Td)
• બાયવેલેન્ટ ઓરલ પોલિયો રસી (bOPV)
• ઓરી-રુબેલા (MR) રસી
• હેપેટાઇટિસ B (Hep B)
• પેન્ટાવેલેન્ટ—DPT + હેપેટાઇટિસ B + હીમોફિલસ ઈન્ફલ્યુએન્ઝા પ્રકાર b (DPT + Hep B + Hib)
• રોટાવાયરસ રસી (RVV)
• ન્યુમોકોકલ કૉન્જુગેટ રસી (PCV)
• જાપાનીઝ એન્સેફાલીટીસ (JE) રસી

આ રસીઓ જીવલેણ રોગો સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

રાષ્ટ્રીય રસીકરણ સમયપત્રક

જીવલેણ રોગોથી રક્ષણ માટે સમયસર રસી મેળવવી મહત્વપૂર્ણ છે. આ યુઆઈપી હેઠળ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ, શિશુઓ અને બાળકો માટે નિર્ધારિત સમયપત્રક છે.

 

 

 

મિશન ઇન્દ્રધનુષ

 

જે બાળકો અને ગર્ભવતી મહિલાઓને રસી આપવામાં આવી નથી અથવા જેમને સંપૂર્ણ રસી આપવામાં આવી નથી તેમના સુધી પહોંચવા માટે, સરકારે 2015માં 'મિશન ઇન્દ્રધનુષ' કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો. આ પછી 'સઘન મિશન ઇન્દ્રધનુષ' (શહેરી વિસ્તારો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને) શરૂ કરવામાં આવ્યું, જેમાં વિવિધ મંત્રાલયો વચ્ચે વધુ સારા સંકલન પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો. આ મિશનનો હેતુ નિયમિત રસીકરણ સેવાઓને મજબૂત કરીને અને પહોંચવામાં મુશ્કેલી પડતી વસ્તી સુધી પહોંચીને UIP હેઠળ 90% થી વધુ સંપૂર્ણ રસીકરણ કવરેજ પ્રાપ્ત કરવાનો છે.

2023 સુધીમાં, મિશન ઇન્દ્રધનુષના 12 તબક્કા પૂર્ણ થઈ ગયા છે, જે હેઠળ 765 જિલ્લાઓમાં 5.46 કરોડ શિશુઓ અને 1.32 કરોડ સગર્ભા સ્ત્રીઓને રસી આપવામાં આવી છે.

UIP અમલીકરણને ટેકો આપતી માળખાકીય સુવિધા

સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો અને કામદારો

રસીઓ ક્યાં આપવામાં આવે છે?

પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC), સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (CHC) અને સરકારી હોસ્પિટલો, પેટા-કેન્દ્રો જેવા નિયુક્ત સ્થળોએ અને આંગણવાડી કેન્દ્રો અથવા ગામડાઓમાં અન્ય ઓળખાયેલા સ્થળોએ યોજાતા આઉટરીચ સત્રો દ્વારા તમામ લાભાર્થીઓને UIP રસીઓ મફતમાં પૂરી પાડવામાં આવે છે. 2005થી UIP રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આરોગ્ય મિશન હેઠળ છે. આ મિશન હેઠળ, શહેરી ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં પણ UIP લાગુ કરવામાં આવે છે.

ફ્રન્ટલાઈન આરોગ્ય કાર્યકરો - ASHAs (માન્યતા પ્રાપ્ત સામાજિક આરોગ્ય કાર્યકરો), આંગણવાડી કાર્યકરો (AWWs) અને લિંક વર્કર્સ - લાભાર્થીઓને સત્ર સ્થળોએ લાવવામાં અને ખાતરી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે કે કોઈ બાળક કે ગર્ભવતી મહિલા બાકી ન રહે.

મોડેલ રસીકરણ કેન્દ્રો

ભારત સરકાર રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને મોડેલ રસીકરણ કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ કેન્દ્રો ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને ચંદીગઢ અને લદ્દાખના કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પહેલેથી જ કાર્યરત છે.

કોલ્ડ-ચેઇન નેટવર્ક

રસીઓનું ઉત્પાદન થયાના સમયથી રસીકરણના સમય સુધી - એક સાંકડી તાપમાન શ્રેણીમાં સતત સંગ્રહિત થવી જોઈએ. વધુ પડતા અથવા અતિશય તાપમાનને કારણે રસી તેની શક્તિ (રોગ સામે રક્ષણ કરવાની ક્ષમતા) ગુમાવી શકે છે અને એકવાર ગુમાવ્યા પછી, તે શક્તિ પાછી મેળવી શકાતી નથી અથવા પુનઃસ્થાપિત કરી શકાતી નથી. આ નિર્દિષ્ટ પરિસ્થિતિઓમાં રસીઓનો સંગ્રહ અને પરિવહન કરવાની સિસ્ટમને કોલ્ડ-ચેઇન સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે. તે એક વ્યાપક રસી સપ્લાય ચેઇનનો એક ભાગ છે, જે રસીકરણ કવરેજ અને ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરળતાથી અને કાર્યક્ષમ રીતે કાર્ય કરે છે.

ભારતની રસી કોલ્ડ ચેઇન વિશ્વની સૌથી મોટી કોલ્ડ ચેઇનમાંની એક છે - તે લગભગ 30,000 કોલ્ડ ચેઇન પોઇન્ટ્સને આવરી લે છે, જેમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે સરકારી તબીબી પુરવઠા ડેપોથી લઈને ઉપ-જિલ્લા સ્તરે પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો સુધીનો સમાવેશ થાય છે. હોસ્પિટલો, સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો અને અન્ય આરોગ્ય સુવિધાઓમાં સ્થિત આ સ્ટોરેજ પોઇન્ટ્સ, 106,000 થી વધુ બરફ-લાઇનવાળા રેફ્રિજરેટર્સ અને ડીપ ફ્રીઝર અને 432 વોક-ઇન કુલર અને વોક-ઇન ફ્રીઝરથી સજ્જ છે જેથી મોટી માત્રામાં રસીઓ સંગ્રહિત થાય છે. આ નેટવર્ક દ્વારા દર વર્ષે 1.3 કરોડથી વધુ રસીકરણ સત્રો હાથ ધરવામાં આવે છે; રસી તેની સંપૂર્ણ શક્તિશાળી સ્થિતિમાં અંતિમ લાભાર્થી સુધી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે દરેક બિંદુ પર યોગ્ય તાપમાન જાળવવું મહત્વપૂર્ણ છે.

આ વિશાળ માળખાને ડિજિટાઇઝ અને મજબૂત બનાવવા માટે, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય ઇલેક્ટ્રોનિક રસી ઇન્ટેલિજન્સ નેટવર્ક (eVIN)નો ઉપયોગ કરે છે - એક અત્યાધુનિક સોફ્ટવેર પ્લેટફોર્મ જે દેશભરમાં અનેક સ્થળોએ વાસ્તવિક સમયમાં રસીના સ્ટોક સ્તર અને સંગ્રહ તાપમાનને ટ્રેક કરે છે; તે એક મજબૂત IT માળખાગત સુવિધા અને પ્રશિક્ષિત વ્યાવસાયિકો દ્વારા સમર્થિત છે. eVINને દેશભરના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્લેટફોર્મ COVID-19 રોગચાળા દરમિયાન મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયું, જેના કારણે ટૂંકા સમયમાં રેકોર્ડ સંખ્યામાં લોકોનું રસીકરણ શક્ય બન્યું છે.

ડિજિટલ પહેલ

ભારતની રસીકરણ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીને એક મજબૂત ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવી છે, જેમાં નોંધણી, એપોઇન્ટમેન્ટ શેડ્યૂલિંગ, રસી ટ્રેકિંગ અને રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ માટે બહુવિધ પ્લેટફોર્મ છે.

U-Win

U-Win એ એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને એપ્લિકેશન છે જે લોકોને તેમના ઘરની નજીક રસીકરણ કેન્દ્રો શોધવામાં, આરોગ્ય સુવિધાઓ પર રસીકરણ એપોઇન્ટમેન્ટનું સંચાલન કરવામાં અને રસીકરણ રેકોર્ડ સાચવવામાં મદદ કરે છે.

એક યૂઝર એક જ મોબાઇલ નંબરથી 10 લોકો સુધી નોંધણી કરાવી શકે છે; આમાં નાગરિકો/વાલીઓ, સગર્ભા સ્ત્રીઓ, શિશુઓ (0-1 વર્ષ), બાળકો (1-7 વર્ષ) અને કિશોરો (7-19 વર્ષ)નો સમાવેશ થાય છે. U-Win ઓક્ટોબર 2024માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું અને તે અંગ્રેજી સહિત 12 ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે.

CoWIN

U-Winની જેમ, CoWIN એ એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે જેનો ઉપયોગ આરોગ્ય અને અન્ય સુવિધાઓ પર COVID-19 રસીકરણ માટે નોંધણી કરવા અને રસીકરણની મુલાકાતો અને રેકોર્ડ્સનું સંચાલન કરવા માટે થાય છે. તે 16 જાન્યુઆરી, 2021ના ​​રોજ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, અને ત્યારથી, 2.2 અબજથી વધુ ડોઝ આપવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી ફક્ત 56.28 લાખ ડોઝ CoWIN દ્વારા આપવામાં આવ્યા નથી.

અસર

બાળકો અને સગર્ભા સ્ત્રીઓના જીવિત રહેવાના દરમાં ભારતની નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓ ઘણા પરિબળોને કારણે છે - જેમ કે સુધારેલ પોષણ, સ્વચ્છતા, માતૃત્વ સંભાળ અને આરોગ્ય સેવાઓની ઍક્સેસ - અને રસીકરણ તેમાંથી એક છે. વધુ સારું પોષણ અને મજબૂત રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતી સ્ત્રીઓ ગર્ભાવસ્થા અને બાળજન્મ દરમિયાન ઓછા જોખમોનો સામનો કરે છે; તે જ સમયે, રસી પહોંચાડતી મજબૂત આરોગ્ય પ્રણાલીઓ કુશળ દાયણો અને ગર્ભાવસ્થા સંબંધિત કટોકટી સંભાળની ઍક્સેસમાં પણ વધારો કરે છે, જેનાથી માતા મૃત્યુદરમાં ઘટાડો થાય છે.

 

નવી રસીઓ - રોટાવાયરસ, પીસીવી અને ઓરી-રુબેલા - બાળ મૃત્યુદરના મુખ્ય ચેપી કારણોને સીધી રીતે લક્ષ્ય બનાવે છે. દેશની કુલ વસ્તીની તુલનામાં શૂન્ય-ડોઝ રસીકરણ મેળવનારા બાળકોની ટકાવારી અડધી થઈ ગઈ છે, જે 2023માં 0.11% થી 2024માં 0.06% થઈ ગઈ છે. આ સિદ્ધિને યુનાઈટેડ નેશન્સ ઇન્ટર-એજન્સી ગ્રુપ ફોર ધ એસ્ટીમેશન ઓફ ચાઇલ્ડ મોર્ટાલિટી (2024) દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી છે, અને ભારતને બાળ સ્વાસ્થ્યમાં વૈશ્વિક રોલ મોડેલ તરીકે બિરદાવવામાં આવ્યું છે.

 

રસીકરણ ઝુંબેશ માત્ર જાહેર આરોગ્યનું રક્ષણ કરતી નથી પરંતુ પરિવારો પર રોગનો આર્થિક બોજ પણ ઘટાડે છે. આ બાળકોને સ્વસ્થ રાખે છે અને તેમને વધુ પરિપૂર્ણ અને અર્થપૂર્ણ જીવન જીવવા દે છે. ફાયદા એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પસાર થાય છે: એક સ્વસ્થ બાળક સ્વસ્થ પુખ્ત બને છે, અને સ્વસ્થ વસ્તી કાર્યબળમાં વધુ ઉત્પાદક રીતે ફાળો આપે છે, જે વ્યાપક સામાજિક અને આર્થિક પ્રગતિને પ્રોત્સાહન આપે છે.

નિષ્કર્ષ

1977માં શીતળાના નાબૂદીથી લઈને પોલિયો અને નવજાત ટિટાનસના નાબૂદી સુધી; કોવિડ-19 રસીના 2 અબજથી વધુ ડોઝ આપવાથી લઈને ઓરી અને રૂબેલા નાબૂદી તરફ કામ કરવા સુધી - ભારતની રસીકરણ યાત્રા એક પછી એક ચકાસણીયોગ્ય સિદ્ધિઓની નોંધપાત્ર સફર છે.

સંદર્ભ

• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2151236&reg=3&lang=2#:~:text=Special%20vaccination%20campaigns%20such%20as,are%20carried%20out%20every%20year .
• https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/vaccines-and-immunization-vaccine-safety
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2140343&reg=3&lang=2
• https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/how-do-vaccines-work
• https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/vaccine-efficacy-effectiveness-and-protection
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2124032&reg=3&lang=2#:~:text=In%2024%2C%20India%20has%20recorded,cases%20in%20comparison%20with%202023
• https://nhmodisha.gov.in/wp-content/uploads/2024/02/UIP.pdf#:~:text=Full%20Immunization:%20To%20fully%20immunize%20each%20child,of%20JE%20before%201%20year%20of%20age .
• https://www.mohfw.gov.in/sites/default/files/Universal.pdf
• https://ncvbdc.mohfw.gov.in/index1.php?lang=1&level=2&sublinkid=5922&lid=3759
• https://mohfw.gov.in/sites/default/files/Unit1IntroductiontoimmunizationandroleofmedicalofficersinImmunization.pdf
• ડિપ્થેરિયા: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diphtheria
• પર્ટ્યુસિસ: https://www.who.int/health-topics/pertussis#tab=tab_1
• ટિટાનસ: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tetanus
• પોલિયો: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/poliomyelitis
• ઓરી: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/measles
• રૂબેલા: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/rubella
• ક્ષય રોગ: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tuberculosis
• હિપેટાઇટિસ: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis-b#:~:text=Hepatitis%20B%20is%20a%20viral,boosters%20a%20few%20weeks%20later .
• HIB: https://www.nhs.uk/conditions/hib/
• રોટાવાયરસ: https://www.who.int/westernpacific/health-topics/rotavirus-infections#tab=tab_1
• ન્યુમોકોકલ: https://www.cdc.gov/pneumococcal/about/index.html
• એન્સેફાલીટીસ: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/japanese-encephalitis
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1966931&reg=3&lang=2
• https://mohfw.gov.in/sites/default/files/Unit1IntroductiontoimmunizationandroleofmedicalofficersinImmunization.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2140343
• https://www.unicef.org/india/stories/ModelImmunisationCentre
• https://www.who.int/publications/m/item/vaccine-vial-monitor#:~:text=Overview, પોર્ટુગીઝ
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1643172
• https://www.undp.org/india/blog/evin-co-win-digitizing-indias-immunisation-programme#:~:text=eVIN%20is%20a%20smart%20vaccine,and%20pregnant%20mothers%20on%20time .
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8928793/
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2021153
• https://www.unicef.org/supply/what-cold-chain
• https://dashboard.cowin.gov.in/
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2140343
• ક્રોમ-એક્સટેન્શન://efaidnbmnnibpcajpcglclefindmkaj/https://nccmis.mohfw.gov.in/document/RI_Manual_For_Health_Workers.pdf

PDFમાં જુઓ

 

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2241110) મુલાકાતી સંખ્યા : 19