ભારતના આદિવાસી કલાત્મક વારસાની ઉજવણી

'ટ્રાઇબ્સ આર્ટ ફેસ્ટ' (TAF) 2026 દરમિયાન નવી દિલ્હીમાં ઐતિહાસિક ત્રાવણકોર પેલેસ ભારતના આદિવાસી વારસાના રંગો, લય અને વાર્તાઓ સાથે જીવંત બન્યો. 2 થી 13 માર્ચ, 2026 દરમિયાન આયોજિત આ ઉત્સવમાં 30 થી વધુ વિવિધ આદિવાસી કલા સ્વરૂપો અને દેશભરમાંથી લગભગ 1,000 કલાકૃતિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 75 થી વધુ આદિવાસી કલાકારો એકઠા થયા હતા.

FICCI અને નેશનલ ગેલેરી ઓફ મોર્ડન આર્ટના સહયોગથી આદિવાસી બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા આયોજિત, આ ઉત્સવ આદિવાસી સશક્તિકરણ પ્રત્યે સરકારની વ્યાપક પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ખાસ કરીને નબળા આદિવાસી જૂથો (PVTGs) માટે 'PM JANMAN', લાભોની સંપૂર્ણ સંતૃપ્તિ સુનિશ્ચિત કરવા માટે 'DAJGUA', 'એકલવ્ય મોડેલ રહેણાંક શાળાઓ'નું વિસ્તરણ અને TRIFED દ્વારા મજબૂત બજાર જોડાણ જેવી પહેલો TAF પાછળના નીતિગત પાયા હતા.

'ટ્રાઇબ્સ આર્ટ ફેસ્ટ' ફક્ત એક પ્રતીકાત્મક ઉજવણી જ રહી નહીં, પરંતુ એક સુવ્યવસ્થિત બજાર પદ્ધતિ બનાવવા તરફ પણ પગલાં લીધાં. તેણે કલાકારોને કલા સંગ્રહકો, ગેલેરીઓ, કોર્પોરેટ્સ, ડિઝાઇન સંસ્થાઓ અને સામાન્ય નાગરિકો સાથે સીધા જોડ્યા. આનાથી કલાકારોના કાર્યો માટે વાજબી ભાવ સુનિશ્ચિત થયા, આમ સાંસ્કૃતિક વારસાને ટકાઉ આજીવિકાના સ્ત્રોતમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યો છે.

આ પ્રદર્શનમાં ભારતભરની આદિવાસી કલા પરંપરાઓનું જીવંત અને રંગબેરંગી પ્રદર્શન રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આમાં મહારાષ્ટ્રના વારલી, મધ્યપ્રદેશના ગોંડ, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન અને ગુજરાતના ભીલ, પશ્ચિમ બંગાળ, છત્તીસગઢ અને ઓડિશાના ડોકરા ધાતુ કલા, ઝારખંડના સોહરાઈ, તેલંગાણા અને આંધ્રપ્રદેશના કોયા કલા, તમિલનાડુના કુરુમ્બા કલા, ઓડિશાના સૌરા ચિત્રકામ, આસામ અને ઉત્તરપૂર્વના બોડો કલા અને ઝારખંડ અને છત્તીસગઢના ઓરાઓન કલાનો સમાવેશ થતો હતો. આ ઉત્સવમાં રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશના મંદાના, બિહાર, મધ્યપ્રદેશ અને છત્તીસગઢના ટેટૂ, ઉત્તરપૂર્વના વાંસ કલા અને ઘણી અન્ય સ્થાનિક પરંપરાઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. એકંદરે, તે ભારતની નોંધપાત્ર પ્રાદેશિક વિવિધતા અને પ્રકૃતિ, રિવાજો અને સામૂહિક યાદોમાં મૂળ ધરાવતી સહિયારી સભ્યતા સાતત્ય દર્શાવે છે.

મહિલાઓ સાંસ્કૃતિક યાદોના રક્ષક તરીકે

ભારતભરના ઘણા આદિવાસી સમુદાયોમાં, મહિલાઓએ લાંબા સમયથી દ્રશ્ય પરંપરાઓનું જતન કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. તહેવારો દરમિયાન ઘરની માટીની દિવાલોને શણગારવાથી લઈને કલા દ્વારા પ્રકૃતિ, પાક અને રિવાજોની વાર્તાઓ કહેવા સુધી, મહિલાઓ સાંસ્કૃતિક યાદો અને સર્જનાત્મકતાની રક્ષક રહી છે.

ટ્રાઇબ્સ આર્ટ ફેસ્ટ 2026માં આ વારસાને અનેક મહિલા કલાકારોના કાર્યો દ્વારા એક નવો દેખાવ મળ્યો જેમણે આ પરંપરાઓને રાષ્ટ્રીય પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચાડી છે. તેમના ચિત્રો ફક્ત પૂર્વજોના શાણપણને જ સાચવતા નથી પરંતુ સમકાલીન પ્લેટફોર્મ માટે નવા અર્થઘટન પણ પ્રદાન કરે છે.

પ્રકૃતિમાં મૂળ ધરાવતી કલા

મહારાષ્ટ્રના અમરાવતીની 38 વર્ષીય વારલી કલાકાર સુમિત્રા અહાખે માટે, કલા ફક્ત અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ નથી, પરંતુ આદિવાસી સમુદાયો અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના ઊંડા આધ્યાત્મિક જોડાણનું પ્રતિબિંબ છે. લગભગ ચૌદ વર્ષથી વારલી ચિત્રકામનો અભ્યાસ કરતી સુમિત્રા, ખેતી, લણણી, નૃત્ય અને સમુદાય ઉજવણીના દ્રશ્યો દર્શાવવા માટે સરળ ભૌમિતિક આકારો અને લયબદ્ધ પેટર્નનો ઉપયોગ કરે છે.

આમાંના ઘણા રિવાજો વારલી ચિત્રોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેમાં ઘણીવાર પ્રકૃતિ પૂજા, સમુદાય મેળાવડા અને માનવ અને તેમના પર્યાવરણ વચ્ચેના સુમેળની ઉજવણી કરતા ઉજવણી નૃત્યોના દ્રશ્યો દર્શાવવામાં આવે છે. સફળ લણણી પછી, સમુદાય સ્થાનિક દેવતાઓને તેની પ્રથમ ઉપજ અર્પણ કરે છે અને સંગીત અને નૃત્ય સાથે ઉજવણી કરે છે - પરંપરાઓ જે ઘણીવાર ચિત્રોના રૂપમાં કેનવાસ પર કેદ કરવામાં આવે છે.

શિક્ષણમાં સ્નાતક સુમિત્રા, બાળકોને શિક્ષણ આપવા સાથે પણ તેના કલાત્મક કાર્યોને જોડે છે; તે કલા, સંગીત અને વાર્તાઓ દ્વારા તેમને તેમના સાંસ્કૃતિક વારસાનો પરિચય કરાવે છે. પ્રદર્શનો, કલા મેળાઓ અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ દ્વારા, તે તેના ગામની બહાર વિશાળ પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચે છે, છતાં તેનો મુખ્ય હેતુ તેના સમુદાય અને સાંસ્કૃતિક સાતત્યને જાળવવામાં મજબૂત રીતે મૂળ ધરાવે છે.

ગોંડ વારસાની પેઢીઓ

ગોંડ ચિત્રકાર 55 વર્ષીય નનકુશીયા શ્યામને કલા ક્ષેત્રમાં લગભગ ચાર દાયકાનો અનુભવ છે. તેમણે 18 વર્ષની ઉંમરે ચિત્રકામ શરૂ કર્યું હતું; તેમણે આ કલા તેમના પરિવાર પાસેથી શીખી હતી અને ધીમે ધીમે, વર્ષોથી, પોતાની વિશિષ્ટ શૈલી વિકસાવી હતી.

ગોંડ ચિત્રકામ તેના જીવંત રંગો અને જટિલ ડિઝાઇન માટે જાણીતું છે જે પ્રાણીઓ, જંગલો અને પૌરાણિક વાર્તાઓને જીવંત બનાવે છે. નનકુશીયા માટે, ચિત્રકામ એક વ્યક્તિગત જુસ્સો અને સાંસ્કૃતિક જવાબદારી બંને છે.

તેમણે કહ્યું કે, ટ્રાઇબ્સ આર્ટ ફેસ્ટ જેવા પ્લેટફોર્મ દ્વારા દૂરના વિસ્તારોના કલાકારોને તેમના વારસાને વિશાળ પ્રેક્ષકો સાથે શેર કરવાની તક મળે છે, સાથે સાથે તેમના સમુદાયોની સાંસ્કૃતિક ઓળખને પણ જાળવી રાખવાની તક મળે છે. નનકુશીયા શ્યામ માટે, તેમના કાર્યનો હેતુ સ્પષ્ટ છે: ગોંડ કલા પરંપરા ખીલતી રહે અને નવી પેઢીઓ સુધી પહોંચે તેની ખાતરી કરવી.

પર્યાવરણ અને ઇકોલોજી માટે એક યુવા અવાજ

માત્ર 26 વર્ષની સુધા કુમારી ઝારખંડના હરદા જિલ્લાની રહેવાસી છે, જે આદિવાસી કલાકારોની યુવા પેઢીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેઓ પર્યાવરણીય જાગૃતિ માટે કલાનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. તેમના સમકાલીન ચિત્રો "જળ, જમીન, જંગલ" – એટલે કે પાણી, જમીન અને જંગલો - ના આદિવાસી દર્શનમાંથી પ્રેરણા લે છે અને કુદરતી સંસાધનોના રક્ષણના મહત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

આજે તે ચિત્રો, ભીંતચિત્રો અને હસ્તકલા સહિત વિવિધ માધ્યમોમાં કામ કરે છે અને આદિવાસી જીવન અને પર્યાવરણીય જાગૃતિ સંબંધિત થીમ્સનું અન્વેષણ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

તેમણે કહ્યું કે, પહેલીવાર ટ્રાઇબ્સ આર્ટ ફેસ્ટમાં ભાગ લેવો એ એક પ્રેરણાદાયક અનુભવ હતો. ભારતભરના કલાકારોને એક જ રાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ પર તેમની અનોખી પરંપરાઓ રજૂ કરતા જોઈને તેમની માન્યતા વધુ મજબૂત થઈ કે આદિવાસી કલા ભારતના સર્જનાત્મક ભવિષ્યમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.

ભારતની આદિવાસી વિવિધતાનો કેનવાસ

'ટ્રાઇબ્સ આર્ટ ફેસ્ટ' ફક્ત એક લાક્ષણિક પ્રદર્શન કરતાં વધુ હતું. આ ઉત્સવમાં સમકાલીન કલા અને આદિવાસી અને સમકાલીન કલાકારો વચ્ચેના સહયોગનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ઉત્તરપૂર્વ ભારતના કલાકારોએ ઉત્સાહપૂર્વક ભાગ લીધો હતો.

12 દિવસના આ કાર્યક્રમમાં "આદિવાસી કલાનું પુનરુત્થાન અને ટકાઉ ભવિષ્ય," "સમકાલીન પર્યાવરણમાં આદિવાસી કલા," અને "આજીવિકા અને બજાર જોડાણો" જેવા વિષયો પર પેનલ ચર્ચાઓ યોજાઈ હતી. તે કલાકારો, ક્યુરેટરો, સંસ્થાઓ અને નીતિ નિર્માતાઓને વાર્તાલાપ કરવા માટે એકસાથે લાવ્યા હતા. સહભાગી વર્કશોપ, વાર્તા કહેવાના સત્રો અને લાઇવ પર્ફોર્મન્સથી પ્રેક્ષકો આદિવાસી પરંપરાઓનું દૂરથી નિરીક્ષણ કરવાને બદલે સીધા જ તેમની સાથે જોડાઈ શક્યા હતા.

ખાસ જરૂરિયાતો ધરાવતા લોકો માટે ખાસ રચાયેલ સમાવિષ્ટ વર્કશોપથી ઉત્સવમાં સમુદાયની ભાગીદારી વધુ વિસ્તૃત થઈ છે. વધુમાં, દરરોજ સાંજે આદિવાસી સંગીત અને નૃત્ય દર્શાવતા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોએ સમગ્ર ઉત્સવ સ્થળને જીવંત બનાવ્યું છે.

ભારતભરના 100થી વધુ આદિવાસી કલા વિદ્યાર્થીઓને વરિષ્ઠ કલાકારો સાથે વિશિષ્ટ માર્ગદર્શન અને માર્ગદર્શન સત્રોમાં હાજરી આપવાની તક મળી, જેનાથી આપણા સમૃદ્ધ વારસાને કલાકારોની આગામી પેઢી સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.

વારસાને ભવિષ્યમાં લઈ જવું

'ટ્રાઇબ્સ આર્ટ ફેસ્ટ'માં ભાગ લેતી ઘણી મહિલા કલાકારો માટે, ચિત્રકામ ફક્ત એક વ્યવસાય નથી - તે તેમના સમુદાયોની વાર્તાઓને સાચવવાનું એક માધ્યમ છે. આ કલાકારોએ તેમની વ્યક્તિગત યાદો અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને દ્રશ્ય કથાઓમાં પરિવર્તિત કરી જે તેમના ગામોની સીમાઓથી ઘણી આગળ ગુંજતી હતી.

ત્રાવણકોર પેલેસના ઓડિટોરિયમ રંગો અને સર્જનાત્મકતાથી ભરાઈ ગયા હોવાથી, 'ટ્રાઈબ્સ આર્ટ ફેસ્ટ' ભારતની સ્વદેશી દ્રશ્ય પરંપરાઓની એક જીવંત ગેલેરી તરીકે ઉભરી આવ્યો. તેણે આદિવાસી સમુદાયોના સમાવેશી વિકાસ, સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણ અને ટકાઉ આર્થિક સશક્તિકરણ પ્રત્યે ભારત સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને વધુ મજબૂત બનાવી છે.

આમ કરીને, આ કાર્યક્રમ પ્રધાનમંત્રીના 'વિકસિત ભારત @ 2047'ના વિઝન સાથે સંપૂર્ણ રીતે સુસંગત છે - એક ભવિષ્ય જે આર્થિક પ્રગતિ અને આપણા જીવંત વારસા પર સમાન રીતે આધારિત છે. ઉત્સવમાં ભાગ લેતી મહિલા કલાકારો આ વચનનો જીવંત પુરાવો છે, તેમના ચિત્રોના દરેક બ્રશસ્ટ્રોક દ્વારા તેમની પરંપરાઓને આગળ ધપાવે છે.

સંદર્ભ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2234758&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2233932&reg=3&lang=2

PDFમાં જુઓ

પીઆઈબી સંશોધન

 

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2241062) મુલાકાતી સંખ્યા : 27