સેમિકન્ડક્ટર વિકાસ વ્યૂહરચના માનનીય પ્રધાનમંત્રીના આત્મનિર્ભર ભારત અને મેક ઇન ઇન્ડિયા, મેક ફોર ધ વર્લ્ડના વિઝનથી પ્રેરિત છે. આ વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે, ભારત R&D, ડિઝાઇન, ફેબ્રિકેશન, એસેમ્બલી, ટેસ્ટિંગ, પેકેજિંગ અને મોડ્યુલ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ટેલેન્ટ ડેવલપમેન્ટ સુધીની સંપૂર્ણ ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.

સરકાર સ્વીકારે છે કે મજબૂત સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે R&D મહત્વપૂર્ણ છે. પાયાના ઉદ્યોગ તરીકે, સેમિકન્ડક્ટર R&D માં પ્રગતિ નવીનતા, ખર્ચ કાર્યક્ષમતા અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા લાવે છે. તે આ ઝડપથી વિકસતા ટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચ ઉત્પાદન પ્રદર્શન અને વિશ્વસનીયતા પણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ

સરકારે દેશમાં સેમિકન્ડક્ટર અને ડિસ્પ્લે મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમના વિકાસ માટે ‘સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ’ શરૂ કર્યો છે. આ કાર્યક્રમ હેઠળની મુખ્ય સિદ્ધિઓ નીચે મુજબ છે:

• માત્ર ત્રણ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં, આશરે ₹1.6 લાખ કરોડના રોકાણની પ્રતિબદ્ધતાઓ પ્રાપ્ત થઈ છે.
• 10 યુનિટોને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાં 2 ફેબ્સ અને 8 ATMPs/OSATs નો સમાવેશ થાય છે, જેનું બાંધકામ ઝડપથી પ્રગતિ કરી રહ્યું છે.
• એક યુનિટે વ્યાપારી ઉત્પાદન શરૂ કર્યું છે અને 3 યુનિટ પાયલોટ ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે.
• મોટાભાગના મંજૂર પ્રોજેક્ટ્સ ઉત્પાદન પરીક્ષણ અને લાયકાત માટે પાયલોટ લાઇનનો સમાવેશ કરે છે. કેટલીક દરખાસ્તોમાં સમર્પિત R&D પ્રવૃત્તિનો પણ સમાવેશ થાય છે.

મેન્યુફેક્ચરિંગને પૂરક બનાવવા માટે, ડિઝાઇન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (DLI) સ્કીમ ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કિટ (ICs), ચિપસેટ્સ, સિસ્ટમ ઓન ચિપ્સ (SoCs), સિસ્ટમ્સ અને IP કોર્સ જેવા સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદનોની ડિઝાઇન, વિકાસ અને તૈનાતીને પ્રોત્સાહન આપે છે.

તે પાત્ર અરજદારોને ચિપ ડિઝાઇન માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સપોર્ટ પણ પૂરો પાડે છે, જેમાં EDA ટુલ્સ, IP કોર્સ અને ફેબ્રિકેશન સુવિધાઓની પહોંચનો સમાવેશ થાય છે.

• સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ અને SoCs ની ડિઝાઇન માટે 24 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેની કુલ પ્રોજેક્ટ કિંમત રૂ. 900 કરોડ છે.
• આ પ્રોજેક્ટ્સ વીડિયો સર્વેલન્સ, ડ્રોન ડિટેક્શન, એનર્જી મીટરિંગ, માઇક્રોપ્રોસેસર્સ, સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન્સ અને બ્રોડબેન્ડ અને IoT SoCs જેવા જટિલ ક્ષેત્રોને સંબોધિત કરે છે.
• 24 પ્રોજેક્ટ્સમાંથી, 14 કંપનીઓએ તેમના સોલ્યુશન્સને સ્કેલ અપ કરવા અને પ્રોડક્ટાઇઝ કરવા માટે વેન્ચર કેપિટલ ફંડિંગ એકત્ર કર્યું છે.
• ભારતીય સેમિકન્ડક્ટર સ્ટાર્ટઅપ્સ દ્વારા VC ફંડિંગમાં ₹650 કરોડ એકત્ર કરવામાં આવ્યા છે.
• બહુવિધ ફાઉન્ડ્રીઝમાં ટેપ આઉટ કરાયેલ 16 ડિઝાઇનોમાંથી 7 ચિપ્સ સફળતાપૂર્વક ફેબ્રિકેટ કરવામાં આવી છે, જેમાં TSMC ખાતે 12 nm જેવા અદ્યતન નોડ્સનો સમાવેશ થાય છે.
• 105 ફેબલેસ ચિપ ડિઝાઇન કંપનીઓને અદ્યતન ચિપ ડિઝાઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની પહોંચ સાથે સપોર્ટ આપવામાં આવ્યો છે, જે સંચિત રીતે 60 લાખ કલાકના ટૂલ વપરાશનો ઉપયોગ કરે છે.
• 315 યુનિવર્સિટીઓ વિદ્યાર્થીઓ માટે અદ્યતન EDA ટુલ્સની પહોંચ મેળવી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં આ સાધનોનો વપરાશ 185 લાખ કલાકને વટાવી ગયો છે.
• ભારતભરની 49 સંસ્થાઓ દ્વારા 146 ડિઝાઇન ટેપ આઉટ કરવામાં આવી છે જેમાંથી SCL એ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલ 94 ચિપ્સને સફળતાપૂર્વક ફેબ્રિકેટ અને પેકેજ કરી છે.

સેમિકોન ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામની સફળતાના આધારે, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં સાધનો અને સામગ્રી, ડિઝાઇન ફુલ સ્ટેક, ભારતીય IP અને સપ્લાય ચેઇન્સને મજબૂત કરવા માટે ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન 2.0 ની જાહેરાત કરવામાં આવી છે.

ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs)

ઉદ્યોગના અંદાજ મુજબ, ભારત સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન અને R&D માટે વૈશ્વિક હબ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ભારત સેમિકન્ડક્ટર ડોમેનના વિશ્વના લગભગ 7% ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs) ધરાવે છે અને વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર ચિપ ડિઝાઇન વર્કફોર્સના લગભગ 20% લોકોને રોજગારી આપે છે.

આ GCCs માં કામ કરતા ભારતીય એન્જિનિયરો અત્યાધુનિક સેમિકન્ડક્ટર તકનીકોની ડિઝાઇન, ચકાસણી અને વિકાસમાં યોગદાન આપે છે. આપણા એન્જિનિયરો હવે 2 nm ચિપ્સ અને અન્ય વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઉત્પાદનો સહિતના અદ્યતન નોડ્સ ડિઝાઇન કરી રહ્યા છે.

સમર્પિત યોજનાઓ દ્વારા નવીનતા

નવીનતાની ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) બે પૂરક પહેલો અમલમાં મૂકી રહ્યો છે:

1. અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ANRF): પાંચ વર્ષમાં ₹50,000 કરોડના ખર્ચ સાથે AI, ડીપ ટેક, આબોહવા, આરોગ્ય, સેમિકન્ડક્ટર્સ અને અદ્યતન સામગ્રી જેવા અગ્રતાના ક્ષેત્રોમાં શૈક્ષણિક સંશોધન, ઉદ્યોગ સહયોગ અને અનુવાદાત્મક સંશોધનને સપોર્ટ કરે છે.
2. રિસર્ચ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન (RDI) ફંડ: ₹1 લાખ કરોડની ફાળવણી સાથે, આ યોજના AI, ક્વોન્ટમ કોમ્પ્યુટિંગ, રોબોટિક્સ અને બાયોટેકનોલોજી જેવી જટિલ ટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને અંતિમ તબક્કાના ટેકનોલોજી વિકાસ અને વ્યાપારીકરણને સપોર્ટ કરે છે.

સાથે મળીને, ANRF અને RDI એકેડેમિયામાં જ્ઞાન નિર્માણથી લઈને ઔદ્યોગિક તૈનાતી અને વ્યાપારીકરણ સુધીની સંપૂર્ણ નવીનતા પાઇપલાઇનને સંબોધિત કરે છે.

MeitY દ્વારા સમર્થિત વિશિષ્ટ પ્રોજેક્ટ્સ

વધારામાં, MeitY શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સમાં નેનો ટેકનોલોજી, સેમિકન્ડક્ટર સામગ્રી, પ્રક્રિયાઓ, ચિપ ડિઝાઇન અને IP કોર્સ જેવા સેમિકન્ડક્ટરના ક્ષેત્રોમાં R&D પ્રોજેક્ટ્સને સપોર્ટ કરે છે.

નોંધપાત્ર પહેલોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

1. “નેક્સ્ટ જનરેશન AMOLED ડિસ્પ્લે, OLED લાઇટિંગ અને OPV પ્રોડક્ટ્સ” શીર્ષક ધરાવતો પ્રોજેક્ટ (IIT મદ્રાસ): ~₹42 કરોડના ખર્ચ સાથેનો પ્રોજેક્ટ, જેનો ઉદ્દેશ્ય મોબાઈલ ફોન માટે પ્રોટોટાઇપ વિકસાવવાનો અને ભારતમાં ખર્ચ-અસરકારક ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોના ઉત્પાદનને સક્ષમ કરવાનો છે.
2. ગેલિયમ નાઇટ્રાઇડ (GaN) ઇકોસિસ્ટમ ઇનિશિયેટિવ-GEECI (IISc બેંગલુરુ): ~₹334 કરોડના ખર્ચ સાથે IISc બેંગલુરુના FSID દ્વારા અમલમાં મૂકાયેલ પ્રોજેક્ટ, જે હાઇ-પાવર અને હાઇ-ફ્રીક્વન્સી RF ઇલેક્ટ્રોનિક્સ માટે GaN-આધારિત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે એન્ડ-ટુ-એન્ડ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા પર કેન્દ્રિત છે.
3. ઇન્ડિયન નેનોઇલેક્ટ્રોનિક્સ યુઝર્સ પ્રોગ્રામ (INUP): MeitY દ્વારા IISc બેંગલુરુ અને IITs ખાતે સ્થાપિત નેનો-સેન્ટર્સનો ઉપયોગ કરીને માઇક્રો અને નેનોઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં R&D ને સપોર્ટ કરે છે. MEMS, કમ્પાઉન્ડ સેમિકન્ડક્ટર્સ, સેન્સર્સ અને ફોટોવોલ્ટેઇક્સમાં સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપે છે, સાથે જ સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ક્યુબેશન અને પ્રોટોટાઇપિંગ સપોર્ટ આપે છે.

વધુમાં, MeitY ની સમર્પિત સોસાયટી, સેન્ટર ફોર મટીરીયલ્સ ફોર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ટેકનોલોજી (C-MET), સેમિકન્ડક્ટર સામગ્રી અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોમાં સંશોધનને આગળ વધારવાનું ચાલુ રાખે છે.

આ માહિતી ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી રાજ્ય મંત્રી શ્રી જીતિન પ્રસાદ દ્વારા 13.03.2026 ના રોજ રાજ્યસભામાં આપવામાં આવી હતી.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2239686) મુલાકાતી સંખ્યા : 24