બ્યુરો ઓફ પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (BPR&D) તેના પ્રકાશન "ડેટા ઓન પોલીસ ઓર્ગેનાઈઝેશન"માં સાયબર ક્રાઈમ પોલીસ સ્ટેશનો પર આંકડાકીય ડેટા સંકલિત અને પ્રકાશિત કરે છે. BPR&D દ્વારા પ્રકાશિત ડેટા મુજબ, 01.01.2024 ની સ્થિતિએ સાયબર ક્રાઈમ પોલીસ સ્ટેશનોની રાજ્ય/UT-વાર વિગત પરિશિષ્ટ-I માં છે. રાજ્યો/UTs જરૂરિયાત મુજબ પોલીસ સ્ટેશનોની સ્થાપના કરે છે.

ભારતના બંધારણની સાતમી અનુસૂચિ મુજબ 'પોલીસ' અને 'પબ્લિક ઓર્ડર' એ રાજ્યના વિષયો છે. રાજ્યો/UTs તેમની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ (LEAs) દ્વારા સાયબર છેતરપિંડી સહિતના ગુનાઓના રોકથામ, શોધ, તપાસ, ફરિયાદ રિપોર્ટિંગ, પુનઃપ્રાપ્તિ ક્રિયાઓ, પીડિત સપોર્ટ સિસ્ટમ્સ, કાર્યવાહી અને સાયબર ક્રાઈમ પોલીસ સ્ટેશનોની સ્થાપના અને મજબૂતીકરણ માટે પ્રાથમિક રીતે જવાબદાર છે. કેન્દ્ર સરકાર તેમની LEAs ની ક્ષમતા નિર્માણ માટે વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ સલાહ અને નાણાંકીય સહાય દ્વારા રાજ્યો/UTs ની પહેલોને પૂરક બનાવે છે.

કેન્દ્ર સરકારે I4C સાથે સાયબર ક્રાઈમ થ્રેટ ઇન્ફોર્મેશનના સીમલેસ વિનિમય માટે 'ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર' (I4C)ની જેમ પર 'સ્ટેટ સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર' (S4C) સ્થાપવા માટે રાજ્યોને સમયાંતરે સલાહ આપી છે.

નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) તેના પ્રકાશન "ક્રાઈમ ઇન ઇન્ડિયા" માં ગુનાઓ પર આંકડાકીય ડેટા સંકલિત અને પ્રકાશિત કરે છે. નવીનતમ પ્રકાશિત અહેવાલ વર્ષ 2023 માટે છે. NCRB દ્વારા પ્રકાશિત ડેટા મુજબ, 2021થી 2023ના સમયગાળા દરમિયાન સાયબર ગુનાઓ (જેમાં સંચાર ઉપકરણો માધ્યમ/લક્ષ્ય તરીકે સામેલ છે) હેઠળ નોંધાયેલા કેસો, ચાર્જશીટ થયેલા કેસો, દોષિત ઠરેલા કેસો, ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિઓ, ચાર્જશીટ થયેલ વ્યક્તિઓ અને દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિઓની રાજ્ય/UT વાર વિગતો પરિશિષ્ટ-II માં છે.

સાયબર ગુનાઓ સામે વ્યાપક અને સંકલિત રીતે લડવા માટેની વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા માટે, કેન્દ્ર સરકારે પગલાં લીધાં છે જેમા, અન્ય બાબતોની સાથે, નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ગૃહ મંત્રાલયે દેશમાં તમામ પ્રકારના સાયબર ગુનાઓ સામે સંકલિત અને વ્યાપક રીતે લડવા માટે એક સંલગ્ન કચેરી તરીકે 'ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર' (I4C) ની સ્થાપના કરી છે.
• જનતાને તમામ પ્રકારના સાયબર ગુનાઓ, ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો વિરુદ્ધના સાયબર ગુનાઓ અંગેની ઘટનાઓની જાણ કરવા સક્ષમ બનાવવા માટે I4C ના ભાગ રૂપે 'નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ' (NCRP) (https://cybercrime.gov.in) લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે. નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર નોંધાયેલી સાયબર ક્રાઇમની ઘટનાઓ, તેમનું FIR માં રૂપાંતર અને તે પછીની કાર્યવાહી એટલે કે ચાર્જશીટ દાખલ કરવી, ધરપકડ અને ફરિયાદોનું નિરાકરણ, તે જે તે રાજ્ય/UT ની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા કાયદાની જોગવાઈઓ મુજબ કરવામાં આવે છે.
• નાણાકીય છેતરપિંડીઓની તાત્કાલિક જાણ કરવા અને છેતરપિંડી કરનારાઓ દ્વારા ભંડોળ ઉપાડી લેતા રોકવા માટે વર્ષ 2021 માં I4C હેઠળ 'સિટિઝન ફાઇનાન્શિયલ સાયબર ફ્રોડ રિપોર્ટિંગ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ' (CFCFRMS) શરૂ કરવામાં આવી છે. I4C દ્વારા સંચાલિત CFCFRMS મુજબ, 31.01.2026 સુધીમાં, 24.65 લાખથી વધુ ફરિયાદોમાં રૂ. 8,690 કરોડથી વધુની નાણાંકીય રકમ બચાવવામાં આવી છે. ઓનલાઇન સાયબર ફરિયાદો નોંધાવવામાં મદદ મેળવવા માટે ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન નંબર '1930' કાર્યરત કરવામાં આવ્યો છે.
• I4C ખાતે અત્યાધુનિક સાયબર ફ્રોડ મિટિગેશન સેન્ટર (CFMC) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે જ્યાં મોટી બેંકો, નાણાંકીય મધ્યસ્થીઓ, પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ, ટેલિકોમ સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ, IT મધ્યસ્થીઓ અને રાજ્યો/UTs ની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીના પ્રતિનિધિઓ સાયબર ક્રાઈમનો સામનો કરવા માટે તાત્કાલિક કાર્યવાહી અને સીમલેસ સહયોગ માટે સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે.
• 31.01.2026 સુધીમાં, પોલીસ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા રિપોર્ટ કર્યા મુજબ 12.94 લાખથી વધુ SIM કાર્ડ્સ અને 3.03 લાખ IMEIs ભારત સરકાર દ્વારા બ્લોક કરવામાં આવ્યા છે.
• બેંકો અને NCRP ના CFCFRMS મોડ્યુલ વચ્ચે એપ્લિકેશન પ્રોગ્રામિંગ ઇન્ટરફેસ (API) એકીકરણ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. તે રીઅલ-ટાઇમ કમ્યુનિકેશન અને માહિતીના વિનિમય, ડેટા અપડેશન અને લિયન માર્કિંગની પરિણામી કાર્યવાહીને સક્ષમ કરે છે. આ સક્રિય અભિગમ નાણાંકીય ઇકોસિસ્ટમમાંથી ભંડોળ ટ્રાન્સફર થવાની અથવા ઉપાડવાની શક્યતાઓને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. આ એકીકરણ I4C અને વિવિધ બેંકો/નાણાકીય સંસ્થાઓ વચ્ચે શંકાસ્પદ ડેટાના સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ વિનિમયને વધારે છે.
• NCRP પર રિપોર્ટ કરાયેલા શંકાસ્પદ ઓળખકર્તાઓને ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT) સાથે શેર કરવા માટે સંચાર સાથી (Sanchar Saathi) અને NCRP વચ્ચે API એકીકરણ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું છે જેથી ટેલિકોમ્યુનિકેશન સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ દ્વારા રીઅલ-ટાઇમ કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરી શકાય. આ API NCRP પર રિપોર્ટ કરાયેલા શંકાસ્પદ મોબાઇલ નંબરોને DoT સાથે શેર કરવાની અને શેર કરેલા નંબર સામે લેવામાં આવેલી કાર્યવાહી પર DoT પાસેથી રિપોર્ટ મેળવવાની સુવિધા આપે છે.
• I4C, MHA નિયમિતપણે 'સ્ટેટ કનેક્ટ', 'થાણા કનેક્ટ' અને પીઅર લર્નિંગ સેશનનું આયોજન કરે છે જેથી શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ શેર કરી શકાય, ક્ષમતા નિર્માણમાં વધારો કરી શકાય વગેરે.
• અત્યાધુનિક નેશનલ-ડિજિટલ ઇન્વેસ્ટિગેશન સપોર્ટ સેન્ટર (અગાઉ નેશનલ સાયબર ફોરેન્સિક લેબોરેટરી (ઇન્વેસ્ટિગેશન) {NCFL(I)} તરીકે ઓળખાતું હતું) ની સ્થાપના, I4C ના ભાગ રૂપે, નવી દિલ્હીમાં (18.02.2019 ના રોજ) અને આસામમાં (29.08.2025 ના રોજ) રાજ્ય/UT પોલીસના તપાસ અધિકારીઓ (IOs) ને પ્રારંભિક તબક્કાની સાયબર ફોરેન્સિક સહાય પૂરી પાડવા માટે કરવામાં આવી છે. 31.01.2026 સુધીમાં, નેશનલ-ડિજિટલ ઇન્વેસ્ટિગેશન સપોર્ટ સેન્ટર, નવી દિલ્હીએ સાયબર ગુનાઓને લગતા 13,417 થી વધુ કેસોમાં રાજ્ય/UT LEAs ને તેની સેવાઓ પૂરી પાડી છે.
• સાયબર ક્રાઈમ ઇન્વેસ્ટિગેશન, ફોરેન્સિક્સ, પ્રોસિક્યુશન વગેરેના જટિલ પાસાઓ પર ઓનલાઇન કોર્સ દ્વારા પોલીસ અધિકારીઓ/ન્યાયિક અધિકારીઓની ક્ષમતા નિર્માણ માટે I4C હેઠળ મેસિવ ઓપન ઓનલાઇન કોર્સ (MOOC) પ્લેટફોર્મ, એટલે કે 'CyTrain' પોર્ટલ વિકસાવવામાં આવ્યું છે. 31.01.2026 સુધીમાં, રાજ્યો/UTs ના 1,51,081 થી વધુ પોલીસ અધિકારીઓ/ન્યાયિક અધિકારીઓ નોંધાયેલા છે અને પોર્ટલ દ્વારા 1,42,025 થી વધુ પ્રમાણપત્રો જારી કરવામાં આવ્યા છે.
• સાયબર ગુનેગારોના ઓળખકર્તાઓની શંકાસ્પદ રજિસ્ટ્રી (Suspect Registry) બેંકો/નાણાંકીય સંસ્થાઓના સહયોગથી 10.09.2024 ના રોજ I4C દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવી છે. 31.01.2026 સુધીમાં, બેંકો પાસેથી પ્રાપ્ત 23.05 લાખથી વધુ શંકાસ્પદ ઓળખકર્તા ડેટા અને 27.37 લાખ લેયર 1 મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ સસ્પેક્ટ રજિસ્ટ્રીની સહભાગી સંસ્થાઓ સાથે શેર કરવામાં આવ્યા છે અને રૂ. 9518.91 કરોડના વ્યવહારો નકારવામાં આવ્યા છે.
• મેવાત, જામતારા, અમદાવાદ, હૈદરાબાદ, ચંદીગઢ, વિશાખાપટ્ટનમ અને ગુવાહાટી માટે સાયબર ક્રાઈમ હોટસ્પોટ્સ/બહુ-ક્ષેત્રાધિકાર ધરાવતા વિસ્તારોના આધારે રાજ્યો/UTs ને ઓનબોર્ડ કરીને સમગ્ર દેશને આવરી લેતી સાત સંયુક્ત સાયબર કોઓર્ડિનેશન ટીમો (JCCTs) ની રચના કરવામાં આવી છે જેથી રાજ્યો/UTs ની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન માળખું વધારી શકાય.
• સમન્વય (Samanvaya) પ્લેટફોર્મ મેનેજમેન્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (MIS) પ્લેટફોર્મ, ડેટા રિપોઝિટરી અને સાયબર ક્રાઈમ ડેટા શેરિંગ અને એનાલિટિક્સ માટે LEAs માટે સંકલન પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપવા માટે કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. તે વિવિધ રાજ્યો/UTs માં સાયબર ક્રાઈમની ફરિયાદોમાં સામેલ ગુનાઓ અને ગુનેગારોના વિશ્લેષણ આધારિત આંતરરાજ્ય જોડાણો પૂરા પાડે છે. 'પ્રતિબિંબ' (Pratibimb) મોડ્યુલ અધિકારક્ષેત્રના અધિકારીઓને દૃશ્યતા આપવા માટે નકશા પર ગુનેગારો અને ગુનાના માળખાના સ્થાનોને મેપ કરે છે. આ મોડ્યુલ કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા I4C અને અન્ય SMEs પાસેથી ટેકનો-લીગલ સહાય મેળવવાની સુવિધા પણ આપે છે. તેના કારણે 21,857 થી વધુ આરોપીઓની ધરપકડ થઈ છે અને 1,49,636 થી વધુ સાયબર તપાસ સહાયની વિનંતીઓ કરવામાં આવી છે.
• કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 2 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ એક વ્યાપક સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) બહાર પાડવામાં આવી છે. તે નેશનલ સાયબરક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ (NCRP) અને સિટિઝન ફાઇનાન્શિયલ સાયબર ફ્રોડ રિપોર્ટિંગ એન્ડ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (CFCFRMS) દ્વારા ફરિયાદોના સંચાલન માટે એક સમાન, પીડિત-કેન્દ્રિત માળખું પૂરું પાડે છે. NCRP-CFCFRMS માટેની SOP સહયોગ વધારવા માટે એક સમર્પિત સંકલન પદ્ધતિની રૂપરેખા આપે છે, ખાસ કરીને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે, જેની પોલીસ એજન્સીઓ સિસ્ટમમાં અભિન્ન હિતધારકો છે.

Annexure-I

State/UT –wise details of cyber crime police stations

Source: BPR&D publication “Data on Police Organizations” (As on 01.01.2024)

ANNEXURE-II

State/UT wise Cases Registered (CR), Cases Chargesheeted (CCS), Cases Convicted (CON), Persons Arrested (PAR), Persons Chargesheeted (PCS) and Persons Convicted (PCV) under Cyber Crimes during 2021-2023

SL	State/UT	2021						2022						2023
		CR	CCS	CONN	PAR	PCS	PCVV	CR	CCS	CON	PAR	PCS	PCV	CR	CCS	CONN	PAR	PCS	PCV
1	Andhra Pradesh	1875	374	8	363	515	8	2341	394	8	538	719	13	2341	513	2	485	722	2
2	Arunachal Pradesh	47	3	0	5	3	0	14	5	0	5	5	0	24	1	0	2	1	0
3	Assam	4846	579	2	6096	931	2	1733	634	6	2078	776	7	909	521	2	903	659	2
4	Bihar	1413	424	2	980	520	2	1621	901	2	1435	1009	2	4450	2052	2	2634	2570	9
5	Chhattisgarh	352	200	0	260	245	0	439	331	37	393	384	38	473	389	5	616	549	8
6	Goa	36	18	0	42	22	0	90	15	0	41	23	0	86	18	0	106	25	0
7	Gujarat	1536	715	0	1395	1394	0	1417	789	0	1327	1317	0	1995	945	4	2081	2055	4
8	Haryana	622	326	3	647	601	4	681	386	6	935	656	9	751	547	14	1246	1132	21
9	Himachal Pradesh	70	63	1	68	77	1	77	43	1	30	48	1	127	33	2	17	39	2
10	Jharkhand	953	400	25	1414	1215	45	967	419	6	1053	925	6	1079	551	114	1157	1176	121
11	Karnataka	8136	5801	10	615	5967	12	12556	3368	12	679	3557	13	21889	2767	44	1107	3480	49
12	Kerala	626	287	2	447	345	2	773	441	7	550	537	7	3295	386	6	462	480	6
13	Madhya Pradesh	589	487	50	803	802	119	826	471	59	664	723	78	685	445	82	493	555	105
14	Maharashtra	5562	1428	23	2475	1914	60	8249	1410	15	2582	2000	18	8103	1914	10	3248	2640	13
15	Manipur	67	2	0	31	2	0	18	0	0	12	0	0	3	0	0	3	0	0
16	Meghalaya	107	6	0	2	8	0	75	4	0	6	6	0	64	3	0	0	3	0
17	Mizoram	30	20	3	31	21	3	1	0	0	0	0	0	31	13	0	28	16	0
18	Nagaland	8	0	0	1	0	0	4	1	0	3	1	0	2	1	0	1	1	0
19	Odisha	2037	313	0	363	412	0	1983	283	3	379	433	3	2348	295	5	487	574	18
20	Punjab	551	188	4	416	247	4	697	143	3	489	195	3	511	197	5	498	242	8
21	Rajasthan	1504	502	23	861	864	40	1833	677	28	884	870	32	2435	763	44	1112	1117	48
22	Sikkim	0	0	0	0	0	0	26	0	0	0	0	0	12	2	0	4	2	0
23	Tamil Nadu	1076	147	6	612	198	8	2082	245	5	916	382	8	4121	290	27	1190	459	32
24	Telangana	10303	1361	19	1478	2179	21	15297	2393	60	2442	3967	78	18236	2439	22	1011	4969	26
25	Tripura	24	10	0	8	10	0	30	9	0	3	12	0	36	16	1	16	17	1
26	Uttar Pradesh	8829	4407	292	6887	6006	387	10117	4737	838	7122	6571	1068	10794	4582	443	6537	6960	556
27	Uttarakhand	718	158	0	207	266	0	559	121	0	155	181	0	494	239	22	225	297	26
28	West Bengal	513	307	17	246	336	17	401	432	11	355	493	11	309	296	0	160	413	0
	TOTAL STATE(S)	52430	18526	490	26753	25100	735	64907	18652	1107	25076	25790	1395	85603	20218	856	25829	31153	1057
29	A&N Islands	8	3	0	12	4	0	28	7	1	9	7	1	47	24	0	8	26	0
30	Chandigarh	15	6	0	9	7	0	27	8	2	17	9	3	23	10	1	19	20	1
31	D&N Haveli and Daman & Diu	5	2	0	4	4	0	5	5	0	4	6	0	6	5	0	8	5	0
32	Delhi	356	157	1	494	336	1	685	192	6	589	345	6	407	197	26	310	272	42
33	Jammu & Kashmir	154	49	0	102	60	0	173	53	1	76	79	1	185	63	3	104	92	4
34	Ladakh	5	0	0	0	0	0	3	0	0	0	0	0	1	0	0	0	0	0
35	Lakshadweep	1	1	0	0	1	0	1	0	1	0	0	1	1	0	0	0	0	0
36	Puducherry	0	0	0	0	0	0	64	8	0	28	25	0	147	9	0	31	16	0
	TOTAL UT(S)	544	218	1	621	412	1	986	273	11	723	471	12	817	308	30	480	431	47
	TOTAL (ALL INDIA)	52974	18744	491	27374	25512	736	65893	18925	1118	25799	26261	1407	86420	20526	886	26309	31584	1104

Source: Crime in India

This was stated by the Minister of State in the Ministry of Home Affairs Shri Bandi Sanjay Kumar in a written reply to a question in the Rajya Sabha.

 

(રીલીઝ આઈડી: 2238323) મુલાકાતી સંખ્યા : 39