ભારત સરકારના પ્રિન્સિપલ સાયન્ટિફિક એડવાઈઝર, પ્રો. અજય કુમાર સૂદે 10 માર્ચ, 2026 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં કર્તવ્ય ભવન 3 ખાતે એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સ (અદ્યતન ઉત્પાદન પ્રણાલીઓ) પર ચર્ચા કરવા માટે 29મી પ્રધાનમંત્રીની વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશન એડવાઇઝરી કાઉન્સિલ (PM-STIAC) ની બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી.

PM-STIAC ના સભ્યો, જેમાં ડૉ. એ.એસ. કિરણ કુમાર, ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ, ISRO; નિવૃત્ત લેફ્ટનન્ટ જનરલ માધુરી કાનિટકર, ભૂતપૂર્વ ડેપ્યુટી ચીફ ઓફ ઇન્ટિગ્રેટેડ ડિફેન્સ સ્ટાફ (મેડિકલ); પ્રો. સંઘમિત્રા બંદ્યોપાધ્યાય, ભૂતપૂર્વ નિયામક, ઇન્ડિયન સ્ટેટિસ્ટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, કોલકાતા; પ્રો. સુભાષ કાક, પ્રોફેસર, ઓક્લાહોમા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી; શ્રી બાબા કલ્યાણી, અધ્યક્ષ અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, ભારત ફોર્જ; અને ડૉ. વી.કે. સારસ્વત, સભ્ય (વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી), નીતિ આયોગ બેઠકમાં ઉપસ્થિત હતા. આ બેઠકે ભારતના એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે મુખ્ય સરકારી અધિકારીઓ, ઉદ્યોગના નેતાઓ, સંશોધકો અને શિક્ષણવિદોને એકસાથે લાવ્યા હતા.

બેઠકમાં ડૉ. પરવિન્દર મૈની, સાયન્ટિફિક સેક્રેટરી, PSA કાર્યાલય; શ્રી એસ. કૃષ્ણન, સચિવ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય; પ્રો. અભય કરંદીકર, સચિવ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ; ડૉ. (શ્રીમતી) એન. કલાઈસેલ્વી, DG, CSIR; ડૉ. અજીત મોહંતી, સચિવ, અણુ ઉર્જા વિભાગ; શ્રી સમીર વી. કામત, અધ્યક્ષ, DRDO; ડૉ. વી. નારાયણન, સચિવ, અવકાશ વિભાગ; શ્રી સંજય ગર્ગ, ડાયરેક્ટર જનરલ, BIS; ડૉ. શિવકુમાર કલ્યાણરામન, CEO, ANRF; સુશ્રી મોહિની કેલકર, સ્થાપક, ગ્રાઇન્ડ માસ્ટર મશીન્સ પ્રા. લિ. અને પ્રમુખ, IMTMA; શ્રી પી.જી. જાડેજા, અધ્યક્ષ અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, જ્યોતિ CNC ઓટોમેશન લિ. અને શ્રી રવિ રાઘવન, મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, ભારત ફ્રિટ્ઝ વર્નર લિ. (BFW) પણ જોડાયા હતા.

તેમની શરૂઆતની ટિપ્પણીમાં, પ્રો. સૂદે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ઉત્પાદન આર્થિક વૃદ્ધિ, ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતા અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા માટે કેન્દ્રિય છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સ, જેમાં હાઇ-પ્રિસિઝન મશીન ટૂલ્સ, CNC કંટ્રોલ સિસ્ટમ્સ, રોબોટિક્સ, એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ, અને ટેસ્ટિંગ તથા મેટ્રોલોજી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો સમાવેશ થાય છે, તે આધુનિક ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન અને ઉદ્યોગ 4.0 ની કરોડરજ્જુ છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ ટેકનોલોજીમાં ઘરેલું ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવી એ વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા અને ટેકનોલોજીકલ નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે અનિવાર્ય છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે બેઠકનો ઉદ્દેશ્ય ભારતને એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ ટેકનોલોજીના મુખ્ય આયાતકારમાંથી આ સિસ્ટમ્સના ડિઝાઇનર, ડેવલપર અને ઉત્પાદક બનવા માટે સક્ષમ બનાવવા માટે સંકલિત રાષ્ટ્રીય અભિગમ માટે વ્યૂહાત્મક માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાનો છે.

PM-STIAC ના સભ્ય ડૉ. વી.કે. સારસ્વતે અવલોકન કર્યું કે પ્રોડક્ટ લાઇફસાઇકલ મેનેજમેન્ટ, ડિજિટલ ડિઝાઇન પ્લેટફોર્મ્સ અને મલ્ટિડિસિપ્લિનરી ડિઝાઇન ઓપ્ટિમાઇઝેશન જેવા ડિજિટલ એન્જિનિયરિંગ ટૂલ્સએ આધુનિક એન્જિનિયરિંગ અને ઉત્પાદન પ્રથાઓમાં પરિવર્તન કર્યું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે કનેક્ટેડ મશીનો, રોબોટિક્સ અને ડિજિટલ સિમ્યુલેશન પ્લેટફોર્મ્સ સહિત એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ભારતનું સંક્રમણ જરૂરિયાત કરતા ધીમું રહ્યું છે, અને ઉદ્યોગ 4.0 સિસ્ટમ્સને આધાર આપતા આયાતી પ્લેટફોર્મ્સ, ટૂલ્સ અને ટેકનોલોજી પર સતત નિર્ભરતાને રેખાંકિત કરી છે. તેમણે ઉત્પાદન ટેકનોલોજી, પ્લેટફોર્મ્સ, અલ્ગોરિધમ્સ અને સાધનોમાં ઘરેલું ક્ષમતાઓ વિકસાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો, અને સ્વદેશી ઉત્પાદન ઉકેલોને આગળ વધારવા માટે શિક્ષણ જગત, ઉદ્યોગ અને સંશોધન સંસ્થાઓ વચ્ચે મજબૂત સહયોગ માટે હાકલ કરી હતી.

OPSA ના સલાહકાર/વૈજ્ઞાનિક ડૉ. રાકેશ કૌરે તાજેતરના વિકાસ અને ભૌગોલિક રાજકીય પાળીઓના પૃષ્ઠભૂમિમાં સ્વદેશી એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સના મહત્વની પુષ્ટિ કરીને બેઠકનો સંદર્ભ સેટ કર્યો હતો, જેના કારણે ટેકનોલોજી નીતિ પર પુનર્વિચાર કરવામાં આવ્યો છે. ઉદ્દેશ્ય વ્યૂહાત્મક દિશામાં આગળ વધવાનો અને વિસ્તૃત ઇનોવેશન સિસ્ટમ, એડવાન્સ્ડ સ્કિલિંગ અને માનવ સંસાધનોમાં ભારતની શક્તિનો ઉપયોગ કરીને ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાનો છે.

ભારે ઉદ્યોગ મંત્રાલય (MHI) ના સંયુક્ત સચિવ શ્રી વિજય મિત્તલે પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે મશીન ટૂલ્સ એ ઉત્પાદન અને GDP પર વ્યાપક ડાઉનસ્ટ્રીમ અસર ધરાવતું વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર છે. CMTI ખાતે તાજેતરના હિતધારક પરામર્શનો ઉલ્લેખ કરતા, તેમણે નોંધ્યું હતું કે એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સમાં મોટા રાષ્ટ્રીય હસ્તક્ષેપ માટે વર્તમાન ક્ષણ યોગ્ય છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જ્યારે કેપિટલ ગુડ્સ સ્કીમ્સ હેઠળ અગાઉના પ્રયાસોએ પ્રગતિ દર્શાવી હતી, ત્યારે હવે વધુ સંકલિત રાષ્ટ્રીય-સ્તરના કાર્યક્રમની જરૂર છે. તેમણે આ ખ્યાલને ઔપચારિક યોજનામાં વિકસાવવા અને વ્યાપક આંતર-મંત્રાલય સમર્થન સાથે તેને આગળ વધારવા માટે CMTI, ઉદ્યોગ અને અન્ય મંત્રાલયો સાથે કામ કરવાની મંત્રાલયની તૈયારી વ્યક્ત કરી હતી.

એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સ પર સેન્ટ્રલ મેન્યુફેક્ચરિંગ ટેકનોલોજી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CMTI), બેંગલુરુના નિયામક ડૉ. નાગહનુમૈયા દ્વારા એક પ્રેઝન્ટેશન આપવામાં આવ્યું હતું. પ્રેઝન્ટેશને ગંભીર મશીન ટૂલ સબસિસ્ટમ્સ, વિશિષ્ટ હાઇ-પ્રિસિઝન મશીનો, રોબોટિક્સ સબસિસ્ટમ્સ અને એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ સાધનો અને સામગ્રીમાં ભારતની સતત આયાત નિર્ભરતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેણે પરીક્ષણ, માન્યતા અને પ્રમાણપત્ર માળખાની સાથે સ્વદેશી વિકાસની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, અને સ્થાનિકીકરણ, રોબોટિક્સ અપનાવવા અને ઘરેલું મૂલ્ય વર્ધન માટે સ્પષ્ટ લક્ષ્યો સાથે મિશન-ઓરિએન્ટેડ પ્રોગ્રામનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.

ત્રણ વિષયોના પ્રેઝન્ટેશન યોજાયા હતા: (i) CNC મશીન ટૂલ કંટ્રોલ સિસ્ટમ્સ, એગ્રીગેટ્સ, એડવાન્સ્ડ/સ્પેશિયલ પર્પઝ મશીનો, ટેસ્ટિંગ અને મેટ્રોલોજી; (ii) ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રોબોટિક્સ અને ઓટોમેશન; અને (iii) એડવાન્સ્ડ એડિટિવ મેન્યુફેક્ચરિંગ (3D અને 4D પ્રિન્ટિંગ). પ્રથમ વિષય પર, AMTDC, IIT મદ્રાસના સેન્ટર હેડ ડૉ. રમેશ બાબુ અને પ્રગતિ ઓટોમેશન, બેંગલુરુના નિયામક શ્રી દીપક જોગલેકર દ્વારા પ્રેઝન્ટેશન આપવામાં આવ્યા હતા; બીજા વિષય પર, FSID, IISc બેંગલુરુના નિયામક પ્રો. બી. ગુરુમૂર્તિ અને ઓમરોન ઓટોમેશન ઇન્ડિયાના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ડૉ. સમીર ગાંધી દ્વારા; અને ત્રીજા વિષય પર, IIT બોમ્બેના પ્રો. કે. પી. કરુણાકરન અને VSSC, ISRO ના સાયન્ટિસ્ટ SG અને DGM ડૉ. અનિલ કુમાર વેસંગી દ્વારા પ્રેઝન્ટેશન આપવામાં આવ્યા હતા. પ્રેઝન્ટેશન્સે ગંભીર ટેકનોલોજી અને સબસિસ્ટમ્સના સ્વદેશી વિકાસ, મજબૂત ટ્રાન્સલેશનલ R&D, શેર કરેલ પરીક્ષણ, માન્યતા અને પ્રમાણપત્ર માળખું, વિશિષ્ટ પ્રતિભા વિકાસ, મજબૂત ઉદ્યોગ-શિક્ષણ ભાગીદારી, અને ભારતમાં એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ ટેકનોલોજીની વ્યાવસાયિક તૈનાતને વેગ આપવા માટે સંકલિત પ્રયાસોની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

વિશેષ આમંત્રિતો અને PM-STIAC સભ્યોના હસ્તક્ષેપોએ મંત્રાલયો, સંશોધન સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગમાં સંકલિત કાર્યવાહી દ્વારા સમર્થિત, એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સ પર મોટા અને વધુ સંકલિત રાષ્ટ્રીય-સ્તરના કાર્યક્રમની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. PM-STIAC સભ્યોએ શેર કરેલ રાષ્ટ્રીય માળખા, ધોરણો અને પ્રમાણપત્ર માળખા, મજબૂત નીતિ સમર્થન, અને દેશભરમાં ક્ષમતાઓ, સુવિધાઓ, ટેકનોલોજી અને નિપુણતાને મેપ કરવા માટે રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ અથવા પોર્ટલના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

ચર્ચાનો સારાંશ આપતા, OPSA ના સાયન્ટિફિક સેક્રેટરી ડૉ. પરવિન્દર મૈનીએ નોંધ્યું હતું કે ચર્ચાઓ પ્રોટોટાઇપ-સ્તરની ક્ષમતાથી વ્યાવસાયિક-સ્તરની તૈનાત તરફ આગળ વધવાની જરૂરિયાત પર મજબૂત રાષ્ટ્રીય સર્વસંમતિ દર્શાવે છે. તેમણે વર્લ્ડ-ક્લાસ પરીક્ષણ, માન્યતા અને પ્રમાણપત્ર સુવિધાઓ, શેર કરેલ રાષ્ટ્રીય માળખું, સ્વદેશી CAD/CAM અને સંબંધિત સોફ્ટવેર ટૂલ્સ, વિશિષ્ટ કૌશલ્ય વિકાસ, અને RDI અને ANRF જેવા નાણાકીય સાધનોના અસરકારક ઉપયોગની પુનરાવર્તિત જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સમાં ચાલી રહેલા પ્રયાસોને ધ્યાનમાં લેતા, ડૉ. મૈનીએ ક્ષમતાઓ, સુવિધાઓ, ટેકનોલોજી અને નિપુણતાના ઔપચારિક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ અથવા રિપોઝિટરીની જરૂરિયાત પર પુનઃ ભાર મૂક્યો હતો.

તેમની સમાપન ટિપ્પણીમાં, પ્રો. સૂદે અવલોકન કર્યું કે ભારત પાસે સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગ અને વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં પહેલેથી જ નોંધપાત્ર ટેકનોલોજીકલ ક્ષમતાઓ છે, પરંતુ આ વિખરાયેલી અને અપૂરતી રીતે સંકલિત છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે હવે આ શક્તિઓને એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સિસ્ટમ્સ પર એક સુસંગત રાષ્ટ્રીય મિશનમાં એકીકૃત કરવાની જરૂર છે, જેનું નેતૃત્વ ભારે ઉદ્યોગ મંત્રાલય દ્વારા કરવામાં આવે અને સંબંધિત વિભાગોની સંકલિત ભાગીદારી હોય. આગળના માર્ગ તરીકે, તેમણે સૂચવ્યું કે આગામી ત્રણ મહિનાની અંદર, હિતધારકો સંયુક્ત રીતે પ્રસ્તાવિત મિશનના અવકાશ, અગ્રતા, સંસ્થાકીય આર્કિટેક્ચર અને ભંડોળની જરૂરિયાતોને દર્શાવતી વ્યવહારુ કાર્ય યોજના તૈયાર કરી શકે છે.

SM/JY/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2237863) મુલાકાતી સંખ્યા : 7