હાઇલાઇટ્સ

પૃષ્ઠભૂમિ અને તર્ક

છેલ્લી સદીના મોટાભાગના સમયગાળામાં, ગંગા ફક્ત પાણી જ નહીં, પણ ઘણું બધું લાવી છે. તેણે આજીવિકા ટકાવી રાખી છે, લોકોને પોષણ કર્યું છે અને તેના માર્ગ પર સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. જો કે, તાજેતરના દાયકાઓમાં, નદીની સ્થાનિક માછલીઓની વસ્તીમાં ઘટાડો થયો છે - નિવાસસ્થાનની અધોગતિ, પ્રવાહમાં ફેરફાર, સતત પ્રદૂષણ અને ઘણીવાર અનિયંત્રિત માછીમારીના દબાણના પરિણામે આવું થયું છે.

છેલ્લા 10 વર્ષોમાં, આ ઘટાડાને સંબોધવા માટે શાંતિથી પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. ભારત સરકારના નમામી ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળ, ICAR-સેન્ટ્રલ ઇનલેન્ડ ફિશરીઝ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (ICAR-CIFRI) એ મોટા પાયે વૈજ્ઞાનિક રિવર રેન્ચિંગકાર્યક્રમ અમલમાં મૂક્યો છે - એક કાર્યક્રમ જે ફક્ત નદીના પાણી પુરવઠાને ફરીથી ભરવા માટે જ નહીં પરંતુ તેના પર્યાવરણીય સંતુલનને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે પણ રચાયેલ છે.

26 મે, 2017ના રોજ બેરકપોરમાં ભૂતપૂર્વ કેન્દ્રીય જળ સંસાધન, નદી વિકાસ અને ગંગા કાયાકલ્પ મંત્રી શ્રીમતી ઉમા ભારતી દ્વારા રેન્ચિંગ-મત્સ્યઉછેર.

 

હસ્તક્ષેપનો વ્યાપ

2017 થી 2025ની વચ્ચે, ICAR-CIFRI એ ગંગા અને તેની ઉપનદીઓના પર્યાવરણીય રીતે મહત્વપૂર્ણ ભાગોમાં 169 રિવર રેન્ચિંગ (મત્સ્યઉછેર) કાર્યક્રમો હાથ ધર્યા હતા. તે સમય દરમિયાન, પસંદગીના નદીના ભાગોમાં સ્થાનિક માછલીની પ્રજાતિઓના 205.5 લાખ બીજ છોડવામાં આવ્યા હતા. સ્થાનિક પ્રજાતિઓનું સંરક્ષણ, આનુવંશિક અખંડિતતા જાળવવા અને નદીના મત્સ્યપાલનનું લાંબા ગાળાનું ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

 

 

રેન્ચિંગ કાર્યક્રમની અસર આ કાર્યક્રમમાં વિવિધ પ્રકારની મૂળ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: ભારતીય મુખ્ય કાર્પસ (IMCs) મહસીર સ્થાનિક કેટફિશ ચિતલા મીઠા પાણીની સ્કેમ્પી

રિલીઝ બાદ જીવન ટકાવી રાખવાના દરમાં સુધારો કરવા માટે, સંસ્થાએ 10-15 સેમી લાંબા અને 100-120 ગ્રામ વજન ધરાવતી ફિંગરલિંગ અને એડવાન્સ્ડ ફિંગરલિંગ માછલીઓને નદીમાં છોડી છે. આ સામાન્ય હેચરી માછલીઓ નહોતી. બીજને સીધા ગંગામાંથી એકત્ર કરે જંગલી બ્રૂડરથી આર્ટિફિશિયલી બ્રિડ તૈયાર કરાયું હતું, આ પગલું દેશી જેનેટિક લાઈનને સુરક્ષિત રાખવા માટેનો હતો. રિલીઝ પહેલા, માછલીઓને નિયંત્રિત હેચરી અને નર્સરી પરિસ્થિતિઓમાં કુદરતી પાણીમાં અનુકૂળ થવા માટે ઉછેરવામાં આવતી હતી.

લક્ષિત ભૌગોલિક વ્યૂહરચના

આ પ્રયાસોનું અવકાશી વિતરણ સારી રીતે હેતુપૂર્વકની વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. મત્સ્યપાલન એવા વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત હતું જ્યાં ઇકોલોજીકલ મૂલ્ય અને આજીવિકા પર નિર્ભરતા સૌથી વધુ છે.

રિપોર્ટિંગ સમયગાળા દરમિયાન 169 હસ્તક્ષેપોનું રાજ્યવાર વિતરણ દર્શાવે છે:

• પશ્ચિમ બંગાળ: 68%
• બિહાર: 17%
• ઉત્તર પ્રદેશ: 9%
• ઝારખંડ: 5%
• ઉત્તરાખંડ : 1%

પશ્ચિમ બંગાળમાં કન્સન્ટ્રેશન તેની નદીના ભાગોના ઇકોલોજીકલ મહત્વ અને બેસિનના નીચલા ભાગોમાં માછીમારી પ્રવૃત્તિની તેજી એમ બંનેને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

માપી શકાય તેવા લાભો

જોકે પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપન ઘણીવાર પેઢીઓ દ્વારા માપવામાં આવે છે, પ્રારંભિક પરિણામો નક્કર ફાયદા દર્શાવે છે. મુખ્ય સૂચક પ્રજાતિ સમૂહ તરીકે ગણાતી ભારતીય મેજર કાર્પ માછલીઓની પકડમાં મહત્વપૂર્ણ નદીકાંઠાના કેન્દ્રોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.

• પ્રયાગરાજમાં 24.7%નો વધારો નોંધાયો છે
• વારાણસીમાં 41% નો વધારો નોંધાયો

આ સુધારાઓ મુખ્યત્વે નમામી ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળ અમલમાં મુકવામાં આવેલા સતત મત્સ્યપાલન હસ્તક્ષેપો અને સંબંધિત સંરક્ષણ પગલાંને કારણે છે.

વધતી સંખ્યા ઉપરાંત, આ પહેલે સ્થાનિક માછલીઓની વસ્તીને ફરીથી વધારવામાં, નદી-પારિસ્થિકીતંત્રને મજબૂત બનાવવામાં અને માછીમારી સમુદાયોની આજીવિકાને ટેકો આપવામાં મદદ કરી છે. તેણે ખુલ્લા પાણીમાં માછીમારીના સંચાલનમાં વિજ્ઞાન-આધારિત વ્યવસ્થાપનની ભૂમિકાને પણ મજબૂત બનાવી છે.

• ICAR-CIFRIએ 2025માં હુગલી નદીના મુખમાંથી એકત્રિત કરાયેલ ક્રાયોપ્રીઝર્વ્ડ મિલ્ટ અને માદા હિલ્સાનો ઉપયોગ કરીને હિલ્સાના કૃત્રિમ સંવર્ધન માટે એક તકનીક વિકસાવી છે.
• ગંગા નદીમાં ફરક્કા બેરેજ ઉપર કુલ 3.82 લાખ પુખ્ત હિલ્સા માછલી છોડવામાં આવી હતી. આમાંથી, 6031 માછલીઓને ટેગ કરવામાં આવી હતી.
• પ્રાકૃતિક હિલ્સાની વસ્તી વધારવા માટે 54.91 લાખ ફળદ્રુપ હિલ્સાના ઇંડા અને 8.06 લાખ હિલ્સાના સ્પૉન (નવજાત માછલીના લાર્વા) છોડવામાં આવ્યા હતા.
• સંસ્થાના પ્રયાસોના પરિણામે ભારત 1.89 મિલિયન ટન વાર્ષિક ઉત્પાદન સાથે ચીનને પાછળ છોડીને વિશ્વનો ટોચનો આંતરિક મત્સ્ય ઉત્પાદક દેશ બન્યો છે.
• એક મોટી સિદ્ધિમાં, સંસ્થાએ પ્રથમ વખત મુખ્ય નદીઓમાં વાર્ષિક માછલી પકડવાનો અંદાજ લગાવ્યો છે, જેમાં મહાનદીમાં 15,134 ટન અને કૃષ્ણામાં 18,902 ટનનો સમાવેશ થાય છે.
• ચાર મુખ્ય નદીઓ - હુગલી-મતલા, રુષિકુલ્યા, માંડોવી-ઝુઆરી અને નેત્રાવતી-ગુરુપુર - અને ત્રણ ખારા પાણીના તળાવો માટે ટકાઉ વ્યવસ્થાપન પ્રોટોકોલ વિકસાવવામાં આવ્યા હતા, જે આ ઇકોસિસ્ટમના વિજ્ઞાન-આધારિત શાસનને મજબૂત બનાવે છે.

શું તમે જાણો છો? જળાશય મત્સ્યઉદ્યોગ વ્યવસ્થાપન માર્ગદર્શિકાઓએ સરેરાશ ઉત્પાદકતા 20 થી 150 કિગ્રા/હેક્ટર/વર્ષ સુધી વધારવામાં મદદ કરી, જ્યારે ભીની જમીનની ઉત્પાદકતા 600 થી વધીને 1,600 કિગ્રા/હેક્ટર/વર્ષ સુધી પહોંચી. આ પ્રયાસોના પરિણામે 2025માં રાષ્ટ્રીય જળાશય મત્સ્યઉદ્યોગ વ્યવસ્થાપન નીતિ માર્ગદર્શિકા વિકસાવવામાં આવી હતી.

 

નેતૃત્વ, દૃશ્યતા અને જાહેર જોડાણ

વરિષ્ઠ જનપ્રતિનિધિઓ અને નીતિ નિર્માતાઓની હાજરીમાં ઘણા મત્સ્યપાલન કાર્યક્રમો યોજવામાં આવ્યા હતા, જે દેશમાં નદીની જૈવવિવિધતાને પુનઃસ્થાપિત કરવાના મહત્વના સંકેત છે. આ તકોનો ઉપયોગ આ માટે પણ કરવામાં આવ્યો હતો:

• જનજાગૃતિ
• હિસ્સેદારોની ભાગીદારી
• ગંગા બેસિનમાં ટકાઉ માછીમારી પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન

8 નવેમ્બર, 2019ના રોજ પ્રયાગરાજમાં માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રી શ્રી નીતિન ગડકરી દ્વારા રેન્ચિંગ

24 એપ્રિલ, 2023ના રોજ ઝારખંડના સાહિબગંજમાં કેન્દ્રીય બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ રાજ્યમંત્રી શ્રી શાંતનુ ઠાકુર દ્વારા રેન્ચિંગ.

ઊંડા મૂળ ધરાવતી સંસ્થા

માર્ચ 1947માં પશ્ચિમ બંગાળના બેરકપોરમાં સ્થાપિત, ICAR-CIFRI લાંબા સમયથી ભારતમાં આંતરદેશીય મત્સ્યઉદ્યોગ સંશોધનના વિકાસ માટેનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. ઉત્પાદન-લક્ષી સંશોધન તરીકે જે શરૂ થયું તે હવે એક વિશાળ ઇકોસિસ્ટમ-આધારિત અભિગમમાં વિકસિત થયું છે જે ટકાઉપણું, સંરક્ષણ, આજીવિકા અને પોષણ સુરક્ષાને એકીકૃત કરે છે.

શું તમે જાણો છો? આ સંસ્થાએ મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રે ઘણા દિગ્ગજો પેદા કર્યા છે. ICAR-CIFRIના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ ડૉ. વી.જી. ઝિંગરન અને ડૉ. એસ. અયપ્પન દેશના મત્સ્યઉદ્યોગ સમુદાયમાં પદ્મશ્રી પુરસ્કાર મેળવનારા એકમાત્ર છે.

નદી અને નદીમુખી માછીમારી પુનઃસ્થાપન, રહેઠાણ લાક્ષણિકતા, માછલી પકડવાનો અંદાજ, ઇકોસિસ્ટમ સેવાઓ મૂલ્યાંકન, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા સંશોધન અને આંતરિક ખુલ્લા પાણી માટે નીતિ સહાય સહિત રિવર રેન્ચિંગએક વ્યાપક વૈજ્ઞાનિક અવકાશમાં આવે છે.

વૈજ્ઞાનિક સંચાલનનો વારસો

ICAR-CIFRI એ વિવિધ ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળી માછલીની પ્રજાતિઓ, જેમ કે ઓમ્પોક બિમાક્યુલેટસ, લેબિયો બાટા, સિસ્ટોમસ સરના લેબિયો રોહિતા, લેબિયો રોહિતા (જયંતી), લેબિયો ગોનિયસ, ઓસ્ટિઓબ્રામા બેલાંગેરી, સાયપ્રિનસ કાર્પિયો હેમેટોપ્ટેરસ અને એટ્રોપ્લસ સુરાટેન્સિસ સાથે વિવિધ સ્થળોએ એન્ક્લોઝર કલ્ચર ટેકનોલોજી વિકસાવી છે, જેથી કેજ ફાર્મિંગની નફાકારકતા અને તેને અપનાવવાની સરળતામાં વધારો થાય.

• કેજ કલ્ચરને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, ત્રણ તકનીકો- ICAR-CIFRI-GI મોડેલ કેજ, ICAR-CIFRI HDPE સર્ક્યુલર કેજ (16 મીટર વ્યાસ, 5 મીટર ઊંડાઈ, 1005 m³ વોલ્યુમ), અને CIFRI-CAGEGROW ફીડ વિકસાવવામાં આવી છે અને તેનું વ્યાપારીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

• કેજ કલ્ચર દરેક કેજ (96 m³) સાઈઝમાં સરેરાશ 3-4 MT માછલીઓ મળે છે, જેમાં પેંગાસિયાનોડોન હાઇપોફ્થાલ્મસ અને ઓરેઓક્રોમિસ નિલોટિકસ જેવી ઝડપથી વિકસતી માછલીની પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.

• CIFRI CAGEGROW, BSF ફ્લોટિંગ ફિશ ફીડ અને રેશમિન એ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સંસ્થા દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ત્રણ ફિશ ફીડ છે જે પોષણની રીતે સંતુલિત છે અને સારી પાચનક્ષમતા ધરાવે છે.
• CIFRI ફિશ તનવારી અને CIFRI ARGCURE એ બે આરોગ્ય સંભાળ ઉત્પાદનો છે જેનો હેતુ રોગના નુકસાનને ઘટાડવા અને વળતર વધારવાનો છે. CIFRI GI કેજ, CIFRI સર્ક્યુલર કેજ, CIFRI FRP કોરેકલ અને CIFRI FRP ઓર્નામેન્ટલ ટાંકી એ સંસ્થા દ્વારા તાજેતરમાં વ્યાપારીકરણ કરાયેલી અન્ય તકનીકો હતી.
• બે પેટન્ટ - 'વર્ટિકલ જેલ ઇલેક્ટ્રોફોરેસિસ' અને 'પોર્ટેબલ સ્પ્લિટ બીમ ટ્રાન્સડ્યુસર એસેમ્બલી ઓન વોટરક્રાફ્ટ ફોર એક્યુરેટલી પોઝિશનિંગ અંડરવોટર ટ્રાન્સડ્યુસર' પ્રાપ્ત થયા છે.
• સંસ્થા IoT (ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ) પર આધારિત તકનીકો પર સંશોધન કરી રહી છે:

• ડીઓ, એમોનિયા અને ટર્બિડિટી જેવા પાણીની ગુણવત્તાના પરિમાણોનું રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને મેનેજમેન્ટ
• પાણીના નમૂના લેવા માટે ડ્રોન-આધારિત તકનીક, ફ્લોટિંગ મેક્રોફાઇટ કવરેજ ક્ષેત્રનો અંદાજ, ROV (રિમોટલી ઓપરેટેડ વાહનો)નો ઉપયોગ કરીને પાણીની માછલીના વર્તનનો અભ્યાસ, અવકાશ તકનીકનો ઉપયોગ કરીને વોટરબોડી મેપિંગ અને વધુ.
• પાણીની ગુણવત્તાના પરિમાણો જેમ કે ડીઓ, એમોનિયા અને ટર્બિડિટીનીં રીઅલ-ટાઇમ દેખરેખ અને સંચાલન.

 

ઇન્ડિયન ઇનલેન્ડ ફિશરીઝ ઇન્ફોર્મેટિક્સ (INNF) ICAR-CIFRIનું ઇન્ડિયન ઇનલેન્ડ ફિશરીઝ ઇન્ફોર્મેટિક્સ (INNF) મશીન લર્નિંગ, જીઓસ્પેશિયલ એનાલિટિક્સ અને ડેટા સાયન્સને સંકલિત ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ભારતના ઇનલેન્ડ ફિશરીઝ મેનેજમેન્ટમાં ક્રાંતિ લાવે છે. મુખ્ય ક્ષમતાઓ: યુનિફાઇડ વેબ-GIS પોર્ટલ: રાષ્ટ્રીય ઇનલેન્ડ ફિશરીઝ ડેટા, પર્યાવરણીય ફેરફારોને ટ્રેક કરતા અવકાશી ટેમ્પોરલ વિઝ્યુલાઇઝેશન, જટિલ ડેટાને કાર્યક્ષમ નીતિ આંતરદૃષ્ટિમાં રૂપાંતરિત કરતા સરળ ડેશબોર્ડ અને સતત ડેટા સંવર્ધન સાથે સુરક્ષિત, સ્કેલેબલ આર્કિટેક્ચરને એકસાથે લાવે છે. રિવરએક્વામેપ: સમગ્ર દેશમાં જળચર જીવન યોગ્યતાનો નકશો બનાવવા અને હાયપોક્સિક જોખમ ક્ષેત્રો અને રાષ્ટ્રીય વલણોને ઓળખવા માટે CPCB (કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ)ના પાણીની ગુણવત્તા ડેટાને CIFRI દ્વારા જનરેટ કરેલા ડેટા સાથે જોડે છે.

 

ધ વે ફોરવર્ડ

છેલ્લા દસ વર્ષનો અનુભવ દર્શાવે છે કે નદી પુનઃસ્થાપન ફક્ત રેટરિક કે પ્રતીકાત્મક નથી. જ્યારે પુરાવા-આધારિત હસ્તક્ષેપો ઇકોલોજીકલ સિદ્ધાંતો સાથે સંરેખિત થાય છે અને લાંબા ગાળાની દેખરેખ દ્વારા સમર્થિત હોય છે, ત્યારે તેઓ માપી શકાય તેવા પરિણામો આપી શકે છે.

નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળ વૈજ્ઞાનિક રિવર રેન્ચિંગ દર્શાવે છે કે ક્ષીણ થઈ ગયેલા સ્થાનિક માછલીના ભંડારને આનુવંશિક અખંડિતતા અથવા પર્યાવરણીય સંતુલન સાથે સમાધાન કર્યા વિના ફરી ભરી શકાય છે. હવે પડકાર સાતત્યનો છે - આવી પહેલોને વધારવી, સંશોધન જાળવી રાખવું, હિસ્સેદારોની ભાગીદારી વધારવી અને અનુકૂલનશીલ વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરવો. ગંગા નદીની જૈવવિવિધતા અને મત્સ્યઉદ્યોગની સંભાવનાનું ભવિષ્ય એક જ સંગ્રહ સીઝન પર નહીં, પરંતુ સતત, વિજ્ઞાન-આધારિત સંચાલન પર આધારિત રહેશે.

 

સંદર્ભ

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો:

• CIFRI NMCG Ranching.docx
• છેલ્લા 2 વર્ષની CIFRI_story.docx
• PIB_20012026.docx

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

 

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2232610) મુલાકાતી સંખ્યા : 29