મુખ્ય મુદ્દાઓ

 

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ: વિકાસનું એન્જિન

• સર્જનાત્મકતા સુધી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) વૃદ્ધિના નિયમોને નવેસરથી લખી રહી છે, ઉદ્યોગોને વેગ આપી રહી છે, રોજગારના સ્વરૂપમાં પરિવર્તન લાવી રહી છે અને ભારતને ભવિષ્ય તરફ ગતિ આપી રહી છે. AI ભારતની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા, રોકાણો અને નોકરીઓના વિકાસને વેગ આપતું એક ગતિશીલ પરિબળ બની રહ્યું છે.

ભારત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આર્કિટેક્ચરના એપ્લિકેશન્સ, મોડેલો, ચિપ્સ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઊર્જા - આ પાંચેય સ્તરો પર સુવ્યવસ્થિત પ્રગતિ સાથે AI માટે તૈયાર દેશોના પ્રથમ જૂથમાં છે. કોમ્પિટિશન કમિશન ઓફ ઈન્ડિયા (CCI) ના અહેવાલ મુજબ, વૈશ્વિક AI બજાર 2020 માં USD 103.6 બિલિયનથી વધીને 2024 સુધીમાં USD 288.8 બિલિયન થઈ ગયું છે. આ જ સમયગાળામાં, ભારતનું AI બજાર USD 2.97 બિલિયનથી વધીને USD 7.63 બિલિયન થયું છે. ભારતીય AI બજાર 2032 સુધીમાં USD 131.31 બિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જે 42.2% ના ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) થી વધશે.

ભારત સરકાર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત પરિવર્તન સાથે સુસંગત ભારતમાં તકનીકી વિકાસને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.સૌના કલ્યાણ, સૌના સુખને સુનિશ્ચિત કરવા સાથે સંશોધન, નવીનતા અને કૌશલ્ય વિકાસમાં લક્ષિત પહેલો દ્વારા આ સાકાર થયું છે.સરકારે લીધેલાં પગલાં સુનિશ્ચિત કરે છે કે ટેકનોલોજી ઉત્પાદકતા વધારે, રોજગારની નવી તકો ઊભી કરે અને રાષ્ટ્રની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને સુદ્રઢ કરે.

વૈશ્વિક AIમાં ભારતનું ઉભરતું નેતૃત્વ

AIની સજ્જતા માટે ભારત અપેક્ષાકૃત રીતે સુસ્થાપિત અર્થવ્યવસ્થા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે એમ વૈશ્વિક માપદંડો સૂચવે છે.

 

 

સાથે મળીને, આ વૈશ્વિક સૂચકાંકો AIનો ઉત્પાદકતા, સર્વસમાવેશકતા અને લાંબા ગાળાના આર્થિક પરિવર્તનના પ્રેરક બળ તરીકે અસરકારક ઉપયોગ કરવાની ભારતની વધતી ક્ષમતાને પ્રકાશિત કરે છે.

AIના યુગમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક સરસાઈ

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માટેની ભારતની વૈશ્વિક સજ્જતાનો આધાર યુવા, ડિજિટલી કુશળ વસ્તી, મજબૂત ડિજિટલ જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓ અને ઝડપથી વિકસતા સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમનો અનોખો સમન્વય છે. આ પાયાની શક્તિઓ ભારતને મોટા પાયે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) વિકસાવવા, તેનો અમલ કરવા અને તેનું સંચાલન કરવા માટે દીર્ઘકાલીન વ્યૂહાત્મક સરસાઈ પૂરી પાડે છે.

 

વસ્તી વિજ્ઞાન

ભારત દુનિયાના સૌથી યુવા કાર્યબળ ધરાવતા દેશોમાંનો એક છે, તેની 65% થી વધુ વસ્તી 35 વર્ષથી ઓછી વયની છે. આ વિશાળ, ટેક-સેવી પ્રતિભાશાળી માનવબળને એઆઈ-સંચાલિત ઉદ્યોગો માટે તાલીમબદ્ધ અને અનુકૂલિત કરી શકાય છે, જે નવીનતા, ડિજિટલ સેવાઓ અને ભવિષ્યલક્ષી નોકરીઓ માટે મજબૂત પાયો બનાવશે.

ડિજિટલ માળખું

ભારતનું ઝડપી ડિજિટલ રૂપાંતરણ મજબૂત પાયાના માળખા દ્વારા આધારભૂત છે, જેમાં ડેટા સેન્ટર્સ અને વ્યાપક ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી સમગ્ર દેશમાં ક્લાઉડ ટેકનોલોજીનો સ્વીકાર, AI ના અમલીકરણ અને ડેટા આધારિત શાસનના નિર્ણાયક પ્રેરકબળો તરીકે ઉભરી રહી છે.

ભારતના ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના મુખ્ય આધારસ્તંભોમાંનો એક ડેટા સેન્ટરનો વિસ્તરણ અને વિકાસ છે. ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, ડેટા સંગ્રહ અને AI/ML એપ્લિકેશન્સની વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે આ કેન્દ્રો નિર્ણાયક છે. નેશનલ ઇન્ફોર્મેટિક્સ સેન્ટર (એનઆઈસી) એ દિલ્હી, પુણે, ભુવનેશ્વર અને હૈદરાબાદ જેવા શહેરોમાં અત્યાધુનિક નેશનલ ડેટા સેન્ટર્સ (એનડીસી) સ્થાપિત કર્યા છે, જે સરકારી મંત્રાલયો, રાજ્ય સરકારો અને જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (પીએસયુ) ને મજબૂત ક્લાઉડ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. NDC એ તેની સ્ટોરેજ ક્ષમતા લગભગ 100PB સુધી વધારી છે, જેમાં હવે ઓલ ફ્લેશ એન્ટરપ્રાઇઝ ક્લાસ સ્ટોરેજ, ઓબ્જેક્ટ સ્ટોરેજ અને યુનિફાઇડ સ્ટોરેજનો સમાવેશ થાય છે. એઆઈ મોડલને તાલીમ આપવા, તૈનાત કરવા અને હોસ્ટ કરવા માટે ડેટા સ્ટોરેજ નિર્ણાયક છે, અને ડેટા સેન્ટરોમાં ઝડપી વૃદ્ધિ અવરોધો ઘટાડે છે.

• જૂન 2025 સુધીમાં, ઇન્ટરનેટ કનેક્શનની સંખ્યા 1 અબજને વટાવીને 1.0029 અબજ પર પહોંચી ગઈ, જે માર્ચ 2014 માં 251.5 મિલિયન હતી, જે 298.77% નો વિકાસ દર દર્શાવે છે.
• 40 કરોડથી વધુ 5G વપરાશકર્તાઓ સાથે, ભારત વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો 5G ગ્રાહક આધાર ધરાવે છે અને વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી ઝડપી અપનાવનારાઓમાંનો એક છે.
• ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલ (OFC) ની લંબાઈ 2019 માં 1.935 મિલિયન રૂટ કિલોમીટરથી વધીને 4.236 મિલિયન રૂટ કિલોમીટર થઈ ગઈ. કુલ 214,843 ગ્રામ પંચાયતોને હવે બ્રોડબેન્ડ કનેક્ટિવિટી પૂરી પાડવામાં આવી છે.
• ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, ₹ 550 કરોડના બજેટ સાથે 136 પ્રોજેક્ટ્સને ધિરાણ આપવામાં આવ્યું છે, જે 5G/6G, AI અને ક્વોન્ટમ કોમ્યુનિકેશન જેવી અદ્યતન ટેલિકોમ ટેકનોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• 2024 માટે AI પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, ભારતે 38,000 GPU (ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ) સુરક્ષિત કર્યા છે, જે AI માં વૈશ્વિક નેતા તરીકે પોતાને સ્થાપિત કરવાની દેશની મહત્વાકાંક્ષા દર્શાવે છે.

ઉદ્યોગસાહસિકતા

ભારતમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ અને નવીનતા-આધારિત સાહસોમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે. છેલ્લા દસ વર્ષમાં, ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ લેન્ડસ્કેપમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે, જેમાં દેશભરમાં DPIIT દ્વારા 200,000 થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સને સત્તાવાર રીતે માન્યતા આપવામાં આવી છે. સ્ટાર્ટઅપ્સ અને એઆઈ ઉદ્યોગસાહસિકો ભારતના ભવિષ્યના સહ-નિર્માતાઓ છે, અને આ વિકસતી સાહસિક ઇકોસિસ્ટમ સુનિશ્ચિત કરે છે કે એઆઈ સોલ્યુશન્સ સ્થાનિક સ્તરે સુસંગત, માપનીય અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક હોય.

 

એઆઈ એક અવસર તરીકે: શ્રમ બજારનું પરિવર્તન

AIને વિશ્વભરમાં શ્રમ બળમાં વિક્ષેપકારક પરિબળ તરીકે વારંવાર જોવામાં આવે છે, પરંતુ તે ભારતને સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિ અને નવીનતાને વેગ આપવાની અનોખી તક પૂરી પાડે છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના કૌશલ્યો અને નોકરીઓ માટે વધતી માંગ

આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ સંબંધિત કૌશલ્યોની માંગ ઝડપથી વધી રહી છે. દક્ષિણ એશિયામાં, જાન્યુઆરી 2023 થી માર્ચ 2025 સુધીમાં, AI સાથે સંકળાયેલી નોકરીની સૂચિનો હિસ્સો બમણાથી વધુ થયો, જે બધી નોકરીઓની તકોના 2.9% થી વધીને 6.5% થયો. સમાન સમયગાળા દરમિયાન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) કૌશલ્યની માંગ બિન-AI ભૂમિકાઓ કરતાં 75% વધુ ઝડપથી વધી હતી, જે મુખ્યત્વે ઉચ્ચ વેતનવાળા, શહેરી, વાઇટ-કોલર જોબ દ્વારા સંચાલિત હતી. એકંદરે, એઆઈ-સંબંધિત રોજગારમાં થયેલી ઝડપી વૃદ્ધિ ઉચ્ચ કૌશલ્યવાળી, શહેરી રોજગાર તરફના નિર્ણાયક પરિવર્તનને રેખાંકિત કરે છે, કારણ કે ભારત એઆઈ અપનાવવા અને પ્રતિભાની માંગ માટે પોતાને એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે વધુ ને વધુ સ્થાપિત કરી રહ્યું છે.

ભારતના શ્રમ બજારનું રૂપાંતરણ

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સંબંધિત નોકરીઓમાં ઝડપી વૃદ્ધિ ભારતના શ્રમ બજારમાં એક સકારાત્મક પરિવર્તન સૂચવે છે.

• સ્ટેનફોર્ડ એઆઈ ઇન્ડેક્સ રિપોર્ટ 2025 અનુસાર, એઆઈ ક્ષમતા સંપાદનમાં ભારત વિશ્વમાં મોખરે છે, જેનો વાર્ષિક ભરતી દર લગભગ 33% છે.
• ગીટહબ પર એઆઈ પ્રોજેક્ટ્સના ભૌગોલિક વિતરણ અંગેના વૈશ્વિક ડેટા અનુસાર, 2024માં ભારત વિશ્વભરમાં બીજા સૌથી મોટા ફાળો આપનાર દેશ હતો, જે તમામ એઆઈ પ્રોજેક્ટ્સનો 19.9% હિસ્સો હતો.
• સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના AI ઇન્ડેક્સ રિપોર્ટ 2025 અનુસાર, વ્યવસાયોના સમાન સમૂહમાં AI કૌશલ્યનો સાપેક્ષ વ્યાપ વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં 2.5 ગણો વધુ હતો.
• જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટી અનુસાર, ભારતે 2015 થી 2025 દરમિયાન AI સંબંધિત 262,404 સંશોધન લેખો પ્રકાશિત કર્યા, જે તેને વૈશ્વિક સ્તરે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સંશોધનમાં ટોચના યોગદાન આપનારાઓમાંનું એક બનાવે છે. આ સંશોધન AI માં ભારતની મજબૂત ટેકનિકલ કુશળતાને પ્રકાશિત કરે છે, જે વલણ 2025-26 માટેના આર્થિક સર્વેક્ષણમાં પણ પુષ્ટિ થયેલ છે.
• વૈશ્વિક સ્તરે એ.આઈ. સાક્ષર કાર્યબળ ધરાવતો અમેરિકા પછી બીજા નંબરનો દેશ હોવાને કારણે, ભારત આરોગ્ય, કૃષિ, નાણા, શિક્ષણ અને જાહેર વહીવટ જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં તેની વ્યાપક સ્થાનિક ડેટા ઇકોસિસ્ટમમાંથી નોંધપાત્ર સંભવિત સ્પર્ધાત્મક લાભ પણ મેળવે છે. .

આના કારણે ટેકનોલોજી, સેવાઓ, ઉત્પાદન અને સર્જનાત્મક ઉદ્યોગોમાં નવી, ઉચ્ચ મૂલ્યવાળી રોજગારની તકોનું સર્જન થાય છે. એઆઈનો વ્યાપ વધતા, એઆઈ ટ્રેનર્સ, સેફ્ટી ટેસ્ટર્સ, પ્રોમ્પ્ટ એન્જિનિયર્સ સહિત વિવિધ ભૂમિકાઓ માટે માંગ ઉભરી રહી છે. આ વૈવિધ્યકરણ સ્કિલ ઇન્ડિયા, ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને ફ્યુચરસ્કિલ્સ પ્રાઇમ જેવા કાર્યક્રમો હેઠળ કૌશલ્ય વૃદ્ધિ અને પુનઃકૌશલ્યીકરણ માટેની પહેલ દ્વારા અનુભવી વ્યાવસાયિકો અને નવા પ્રવેશકર્તાઓ બંનેને સહાય પૂરી પાડી રહ્યું છે.

દક્ષિણ ભારત એઆઈ હબ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે

વિશ્વ બેંકના દક્ષિણ એશિયા વિકાસ અપડેટ રિપોર્ટ અનુસાર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સંબંધિત નોકરીની તકો દક્ષિણ એશિયામાં મોટા ભાગે ભારત અને શ્રીલંકામાં કેન્દ્રિત છે, જેમાં જાહેરાતોનો સૌથી મોટો હિસ્સો ભારતનો છે.

ભારતમાં, 2025 ની વ્હાઇટ-કોલર લિસ્ટિંગમાંથી 5.8 ટકા લોકોને AI કુશળતાની જરૂર હતી. આ જરૂરિયાત દક્ષિણ ટેકનોલોજી કોરિડોર દ્વારા પ્રેરિત છે, જેમાં બેંગલુરુનો સમાવેશ થાય છે. બેંગલુરુમાં AI નોકરીઓનો 11% હિસ્સો છે. હૈદરાબાદ 9.57% હિસ્સો સાથે બીજા ક્રમે છે. મહારાષ્ટ્રમાં પુણેમાં AI નોકરીઓનો 6.95% હિસ્સો છે. ચેન્નાઈ પણ 6.62% હિસ્સા સાથે અગ્રણી સ્થાન ધરાવે છે.

વેતન પ્રીમિયમ અને શ્રમ બજાર પ્રોત્સાહનો

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સંબંધિત રોજગાર નોંધપાત્ર વેતન લાભો પ્રદાન કરે છે, જે ઉભરતી કુશળતા માટે મજબૂત વૈશ્વિક માંગને પ્રતિબિંબિત કરે છે. વિશ્વ બેંકના રિપોર્ટ મુજબ, ડિજિટલ કૌશલ્યની આવશ્યકતા ધરાવતી નોકરીઓ સરેરાશ 12% વેતન પ્રીમિયમ પ્રદાન કરે છે, જ્યારે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) કેન્દ્રિત ભૂમિકાઓ તેનાથી ઘણું ઊંચું 28% પ્રીમિયમ મેળવે છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) કૌશલ્યોનો વ્યાપ વધતાં, ભારત વધુ મૂલ્યવાન રોકાણો અને ટેક્નોલોજી આધારિત પ્રોજેક્ટ્સ આકર્ષિત કરવા માટે સુસજ્જ છે, જે વધુ પગારવાળી નોકરીઓનું સર્જન કરશે અને વૈશ્વિક ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં તેની સ્થિતિ મજબૂત કરશે.

ભારતનું રોજગાર સલામતી કવચ

ભારત પાસે તેના કાર્યબળને પુનઃ કૌશલ્યબદ્ધ કરવાની અને એઆઈને ક્રમબદ્ધ, સર્વસમાવેશક અને ઉત્પાદકતા વધારનારી પદ્ધતિથી સંકલિત કરવાની તક છે. કૃષિ, આરોગ્યસંભાળ અને લોજિસ્ટિક્સ જેવા ક્ષેત્રો, જ્યાં માનવીય કૌશલ્યો આવશ્યક રહે છે, પણ એઆઈ અપનાવવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.

ઉત્પાદકતામાં વધારો અને કૌશલ્યના અંતરમાં ઘટાડો

પુરાવા દર્શાવે છે કે ભારતમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના સ્વીકારથી ઉત્પાદકતામાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે. NASSCOM AI એડોપ્શન ઇન્ડેક્સ 4 ના સ્કેલ પર ભારતને 2.45 પર રેટ કરે છે, જે દર્શાવે છે કે ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં 87% વ્યવસાયો સક્રિયપણે AI સોલ્યુશન્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. મેકકિન્સે દ્વારા 1,993 કંપનીઓના સર્વેક્ષણ મુજબ, 2025 માં સર્વે કરાયેલા 88% સંગઠનોએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ તેમના ઓછામાં ઓછા એક વ્યવસાયિક કામગીરીમાં AI નો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. અભ્યાસો એ પણ દર્શાવે છે કે જનરેટિવ એઆઈ સાધનો એકંદરે ઉત્પાદકતામાં 14% નો વધારો કરે છે અને નવા અથવા ઓછી કુશળતા ધરાવતા કામદારોમાં 34% નો વધારો કરે છે, જેનાથી કૌશલ્યના અંતરને દૂર કરવામાં મદદ મળે છે અને કાર્યક્ષમતા તથા ગ્રાહક અનુભવમાં સુધારો થાય છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા સંચાલિત સેવા ક્ષેત્રનો વિકાસ

વર્ષ 2024-25માં, અંદાજ મુજબ, ભારતના ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (જીવીએ) માં લગભગ 55.3% નો ફાળો આપતો સેવા ક્ષેત્ર અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ બની રહ્યો છે. માહિતી ટેકનોલોજી, નાણાં, આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ અને સંચાર જેવા મુખ્ય ઉદ્યોગો ઝડપથી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ને એકીકૃત કરી રહ્યા છે, જે ઉત્પાદકતા, નવીનતા અને ટકાઉ વ્યવસાયિક પદ્ધતિઓને વેગ આપવાની તકો ઊભી કરે છે. આ મજબૂત પાયા પર, ભારતીય કંપનીઓ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અપનાવીને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતામાં વૃદ્ધિ કરવા સજ્જ છે.

AI અને માનવજાત

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ભારતમાં કાર્યના ભવિષ્યને વધુ ને વધુ આકાર આપી રહ્યું છે, માનવ ક્ષમતાઓમાં વૃદ્ધિ કરીને અને મૂલ્યવાન રોજગારની તકોનો વ્યાપ વિસ્તારીને, સાથે જ નિર્ણય પ્રક્રિયા અને સર્જનાત્મકતાના કેન્દ્રમાં માનવને જાળવી રાખીને. એઆઈ માનવ કાર્યને સ્થાને લેવાને બદલે તેને પૂરક બનાવવા માટે શ્રેષ્ઠ સ્થિતિમાં છે, ખાસ કરીને જટિલ અને સંદર્ભ-સમૃદ્ધ કાર્યોમાં.

એઆઈ ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે તેવી અપેક્ષા છે, કામદારોને સર્જનાત્મક, વિશ્લેષણાત્મક અને આંતરવ્યક્તિગત ભૂમિકાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ કરે છે, અને માનવ શ્રમનું સ્થાન લીધા વિના મનુષ્ય અને મશીનોને સાથે મળીને કામ કરવા સક્ષમ બનાવી સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે. ભારતનું ટેક અને એઆઈ ઇકોસિસ્ટમ પહેલાથી જ 6 મિલિયનથી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. જેમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. આ વૃદ્ધિ રાષ્ટ્રની કાર્યબળ વ્યૂહરચનામાં એઆઈ અને માનવતાને સંતુલિત કરવાની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભારત નોકરીના વિસ્થાપનને બદલે નોકરી પરિવર્તનને સમર્થન આપે છે.

તમામ ક્ષેત્રોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને કાર્યનું ભવિષ્ય

સેવાઓ ઉપરાંત, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ની પરિવર્તનશીલ સંભાવના વધુ કાર્યક્ષમતા અને વ્યક્તિગતકરણ દ્વારા ઉત્પાદન ક્ષેત્ર, સપ્લાય ચેઇન્સ, તેમજ ગ્રાહક-લક્ષી પ્રવૃત્તિઓ સહિતના વિશાળ ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરે છે. તેનો વ્યાપક સ્વીકાર રોજગારની તકોને વિસ્તૃત કરી શકે છે, શ્રમ બજારને નવો આકાર આપી શકે છે, અને સતત કૌશલ્ય વર્ધનને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.આ એક ગતિશીલ અને સર્વસમાવેશક કાર્યબળને આધાર આપે છે જે માનવીય નિપુણતાને તકનીકી પ્રગતિ સાથે અસરકારક રીતે જોડે છે.

AI દ્વારા કાર્યના સ્વરૂપમાં પરિવર્તન

ભારત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સને રણનીતિક રીતે આગળ ધપાવી રહ્યું છે. આ ટેકનોલોજીના લોકવ્યાપીકરણના મહત્વને દર્શાવે છે, જેને ભારત સરકાર ટેકનોલોજીને ઉત્પાદકતા, સમાવેશીતા અને રોજગારનું ચાલક બળ બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોની શ્રેણી અને કૌશલ્ય-વર્ધનની પહેલો દ્વારા પ્રાપ્ત કરી રહી છે.

આ કુશળ કર્મચારી દળનો વિકાસ, સંશોધન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવી, અને AI મોડેલ્સ તથા નવીનતામાં સક્રિય યોગદાન દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. બદલાતા કાર્ય જગતમાં પ્રસ્તુત રહેવા માટે કુશળતામાં સતત સુધારાની વધતી જતી અનિવાર્યતાને આ વલણ પ્રકાશિત કરે છે. આ પરિવર્તનને ધ્યાનમાં લઈને, ભારત કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના યુગ માટે તેના કુશળ શ્રમ દળને લક્ષિત કૌશલ્ય વિકાસ પહેલની શ્રેણી દ્વારા સક્રિયપણે સજ્જ કરી રહ્યું છે.

રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો

વિક્ષિત ભારત વિઝન 2027ના ભાગ રૂપે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ડિજિટલ પરિવર્તનને આગળ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે તેવી અપેક્ષા છે. સર્વ ઉદ્યોગોમાં એઆઈને સંકલિત કરીને, ભારત માનવ કાર્યબળની ઉત્પાદકતા વધારવાનો, નવી રોજગારની તકો ઊભી કરવાનો અને કૌશલ્યના અંતરને પૂરવાનો લક્ષ્ય ધરાવે છે. આ અભિગમ ઉચ્ચ કૌશલ્ય ધરાવતા અને પ્રવેશ-સ્તરના બંને કામદારોને સશક્ત કરશે, વિકસતી ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં તેમની સમાન ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરશે.

ભારત સરકારના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (મેઈટી) એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માટેના રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમની પરિકલ્પના કરી. સામાજિક અસર માટે સમાવેશીતા, સર્જનાત્મકતા અને તેના વ્યાપક સ્વીકારને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, આ કાર્યક્રમ AI ના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપતું એક વ્યાપક માળખું પૂરું પાડે છે.

કાર્યક્રમના ચાર સ્તંભો છે:

• આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પર રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર
• ડેટા મેનેજમેન્ટ ઑફિસ
• આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં કૌશલ્ય વિકાસ, અને
• જવાબદાર AI

સૌના કલ્યાણ માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સઆ કાર્યક્રમ ને બે વિભાગો માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે, એટલે કે, “AI અવેર” અને “AI એપ્પ્રિશિએટ”.

 ભાષિની પ્રોજેક્ટ 36 થી વધુ ભાષાઓને સપોર્ટ કરવા માટે AI નો ઉપયોગ કરે છે અને તેની મોબાઇલ એપ્લિકેશનના 1.2 મિલિયનથી વધુ ડાઉનલોડ્સ પ્રાપ્ત કર્યા છે, જે ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં સંદેશાવ્યવહાર અવરોધોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.આ કાર્યબળની સહભાગિતા વધારે છે, ખાસ કરીને અંગ્રેજી ન બોલતા પ્રદેશોના લોકો માટે, અને સ્થાનિક ઉદ્યોગસાહસિકો તથા ડિજિટલ કાર્યકરોને સશક્ત બનાવે છે.

આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 મુજબ, દેશમાં AI અપનાવવાની ગતિને નિયંત્રિત કરવા માટે એક નવી 'AI આર્થિક પરિષદ' ની યોજના છે. પરિષદે ખાતરી કરવી જોઈએ કે AIનો ઉપયોગ માનવ બુદ્ધિમત્તાના ભોગે ન થાય. તેઓ એક સંકલનકારી સત્તા મંડળ તરીકે કાર્ય કરશે, જે ભારતના શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસના માળખાના ઉત્ક્રાંતિ સાથે ટેકનોલોજીના ઉપયોગને સુમેળ સાધવા માટે જવાબદાર છે, સાધનોની મર્યાદાઓ અને વિકાસલક્ષી પ્રાથમિકતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને.

એકસાથે, આ કાર્યક્રમો ભારતમાં કામના સ્વરૂપને નવો આકાર આપી રહ્યા છે, જે વિકસતા ડિજિટલ યુગમાં ઉત્પાદકતા, સમાવેશીતા અને ટકાઉ નોકરીઓની રચના માટે AIની શક્તિનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા દેશને સ્થાન આપી રહ્યા છે.

કૌશલ્ય વિકાસની પહેલો

1. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 દરેક શૈક્ષણિક સ્તરે મૂળભૂત કૌશલ્યો તરીકે ડિજિટલ અને AI સાક્ષરતાના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. અભ્યાસક્રમોમાં કમ્પ્યુટેશનલ થિંકિંગ અને AIના શિક્ષણનો સમાવેશ કરીને, આ નીતિ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ભારતની આગામી પેઢી બદલાતા તકનીકી પરિદૃશ્ય માટે તૈયાર થઈને કાર્યબળમાં પ્રવેશે.

 

2. કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગ સાહસિકતા મંત્રાલય (MSDE) દ્વારા સંચાલિત કૌશલ્ય ભારત મિશન તેના તાલીમ ઇકોસિસ્ટમમાં AI અને ઉભરતી તકનીકોને એકીકૃત કરી રહ્યું છે.

ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, SOAR (સ્કિલિંગ ફોર AI રેડીનેસ) પહેલે 134,000 વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને આકર્ષ્યા હતા. આ પહેલ હેઠળ, માઇક્રોસોફ્ટ, એચસીએલ ટેક્નોલોજીસ અને નાસકોમની ભાગીદારીમાં AI-તત્પરતા અભ્યાસક્રમો પૂરા પાડવામાં આવી રહ્યા છે જેથી વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની પાયાની અને વ્યવહારુ કુશળતાથી સજ્જ કરી શકાય.

ભારતના રાષ્ટ્રપતિએ SOAR (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સજ્જતા માટે કૌશલ્ય વિકાસ) હેઠળ ##SkilltheNation પડકારનો પ્રારંભ કર્યો, જેનો ઉદ્દેશ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની સજ્જતા અંગે લોકોમાં જાગૃતિ વિસ્તારવાનો છે.

 

3. YUVAi (Youth for Unnati with AI) એક પહેલ છે. તે MeitY અને નેશનલ ઈ-ગવર્નન્સ ડિવિઝન (NeGD) દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ પહેલ ધોરણ 8 થી 12 ના વિદ્યાર્થીઓને સજ્જ કરવા માટે રચાયેલ છે. તે તેમને AI, તકનીકી કુશળતા અને સામાજિક કુશળતા શીખવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ અભિગમ સમાવિષ્ટ છે. આ કાર્યક્રમનો હેતુ યુવા શીખનારાઓને આઠ વિષયક ક્ષેત્રોમાં AI-સંચાલિત ઉકેલોનું અન્વેષણ કરવા અને લાગુ કરવા માટે એક મંચ પૂરો પાડવાનો છે, જે આ મુજબ છે:

 

4. ‘યુવા એઆઈ ફોર ઓલ’: એઆઈ સાક્ષરતાને જીવનની આવશ્યક કૌશલ્ય તરીકે સ્થાપિત કરવા અને એક કરોડ (10 મિલિયન) નાગરિકોને એઆઈના મૂળભૂત કૌશલ્યોથી સજ્જ કરવા માટેનો આ એક મફત રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ છે. આ અભ્યાસક્રમ 11 ભાષાઓમાં (આસામી, બંગાળી, ગુજરાતી, હિન્દી, કન્નડ, મલયાલમ, મરાઠી, ઓડિયા, પંજાબી, તમિલ અને તેલુગુ) ફ્યુચરસ્કિલ્સ પ્રાઈમ, આઈગોટ કર્મયોગી, દીક્ષા જેવા અગ્રણી શિક્ષણ મંચો અને અન્ય લોકપ્રિય એડ-ટેક પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ છે.

 

5. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને કોમ્પ્યુટેશનલ થિંકિંગ (AI & CT): આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને કોમ્પ્યુટેશનલ થિંકિંગ (AI & CT) એ ભવિષ્ય માટે તૈયાર શિક્ષણના આવશ્યક ઘટકો છે. આ શિક્ષણ, વિચાર અને અધ્યાપનના ખ્યાલને વધુ મજબૂત કરે છે, અને ધીમે ધીમે “જનહિત માટે AI” ના વિચાર તરફ વિસ્તરશે. AI ના નૈતિક ઉપયોગ તરફ આ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, કારણ કે આ ટેકનોલોજી ધોરણ ૩ થી શરૂ કરીને પાયાના તબક્કાથી જ સજીવ રીતે સમાવવામાં આવશે.

 

6. ફ્યુચરસ્કિલ્સ પ્રાઇમ પહેલ: ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી મંત્રાલય (MeitY) અને નેશનલ એસોસિએશન ઓફ સોફ્ટવેર એન્ડ સર્વિસ કંપનીઝ (નાસ્કોમ) વચ્ચેના સહયોગથી શરૂ કરાયેલી આ પહેલ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ, બિગ ડેટા, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ અને અન્ય ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં વ્યાવસાયિકોના કૌશલ્ય સુધારણા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ પહેલ રાષ્ટ્રીય વ્યવસાયિક ધોરણો (એનઓએસ) અને રાષ્ટ્રીય કૌશલ્ય લાયકાત માળખા (એનએસક્યુએફ) સાથે સુસંગત છે, જેના કારણે શીખનારાઓ નોકરીદાતાઓ દ્વારા ખૂબ મૂલ્યવાન ગણાતી અને માંગમાં રહેલી કુશળતા પ્રાપ્ત કરી શકશે. આ પ્લેટફોર્મમાં 2.53 મિલિયનથી વધુ નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓ છે અને તે 3,000 થી વધુ અભ્યાસક્રમો અને માર્ગો પ્રદાન કરે છે, જે વિવિધ ઉદ્યોગોમાં કાર્યબળ વિકાસ અને રોજગારક્ષમતા અને ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવા માટે સીધા સહાયક છે.

 

7. IndiaAI મિશન (2024) હેઠળ ઇન્ડિયાએઆઈ ફ્યુચરસ્કિલ્સ નામની પહેલ શરૂ કરવામાં આવી છે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અંડરગ્રેજ્યુએટથી ડોક્ટરલ અભ્યાસ સુધીના વિવિધ શિક્ષણ સ્તરો પર લક્ષિત હસ્તક્ષેપ દ્વારા AI-કુશળ વ્યાવસાયિકોનું મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાનો છે. તેના મુખ્ય ઘટકોમાં અંડરગ્રેજ્યુએટ, દ્વિ-પદવી, અનુસ્નાતક અને પીએચડી કક્ષાના વિદ્યાર્થીઓ માટે ફેલોશિપ કાર્યક્રમો, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડેટા લેબ્સની સ્થાપના, અને વિશિષ્ટ કૌશલ્ય-વૃદ્ધિ અભ્યાસક્રમોનો વિકાસ સામેલ છે.

 

ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, સરકાર AI સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સ માટે 500 PhD વિદ્યાર્થીઓ, 5,000 અનુસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ અને 8,000 અંડરગ્રેજ્યુએટ વિદ્યાર્થીઓને ભંડોળ પૂરું પાડશે. NIELIT દ્વારા ભારતમાં ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોમાં 27 ડેટા અને AI લેબ્સ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે જેથી AI, ડેટા ક્યુરેશન, એનોટેશન, ક્લિનિંગ અને એપ્લાઇડ ડેટા સાયન્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં તાલીમ આપી શકાય. વધુમાં, 27 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 174 ITI અને પોલિટેકનિકને વધુ IndiaAI ડેટા અને AI લેબ્સ સ્થાપિત કરવા માટે અધિકૃત કરવામાં આવ્યા છે.

 

8. કૌશલ્ય ભારત ડિજિટલ હબ (SIDH): કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય (MSDE) એ કૌશલ્ય ભારત ડિજિટલ હબ (SIDH) પણ શરૂ કર્યું છે, જે કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમો માટે એક સંકલિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે. જેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મશીન લર્નિંગના પ્રારંભિક કાર્યક્રમોથી લઈને ઉચ્ચ સ્તર સુધીના અભ્યાસક્રમોની વિવિધ પસંદગીનો સમાવેશ થાય છે, જેથી તમામ કૌશલ્ય સ્તરના શીખનારાઓને ટેકો આપી શકાય.

ભવિષ્ય માટે તૈયાર અને સર્વસમાવેશક કાર્યબળ તરફ

ભારત AI સંચાલિત પરિવર્તનની મોખરે છે, જ્યાં ટેકનોલોજી ઉત્પાદકતા, નવીનતા અને રોજગાર નિર્માણને વેગ આપી રહી છે. મજબૂત ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, યુવાન કાર્યબળ અને પ્રગતિશીલ નીતિઓ સાથે, રાષ્ટ્ર સર્વસમાવેશક વિકાસ માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો લાભ લેવા સજ્જ છે. સરકારનો આ સંકલિત અભિગમ સુનિશ્ચિત કરે છે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) રોજગારક્ષમતામાં વધારો કરે છે અને તમામ ક્ષેત્રોમાં કૌશલ્યના અંતરને પૂરે છે. ટેકનોલોજીને સર્વસમાવેશકતા સાથે જોડીને, ભારત એક મજબૂત અને ભવિષ્ય માટે સજ્જ માનવબળનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે.

સંદર્ભો

 

Competition Commission of India

https://www.cci.gov.in/economics-research/market-studies/details/47/0

 

Niti Aayog

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177440

https://niti.gov.in/sites/default/files/2025-09/AI-for-Viksit-Bharat-the-opportunity-for-accelerated-economic-growth.pdf

https://niti.gov.in/sites/default/files/2025-10/Roadmap_On_AI_for_Inclusive_Societal_Development.pdf

https://niti.gov.in/sites/default/files/2025-10/Roadmap_for_Job_Creation_in_the_AI_Economy.pdf

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-03/National-Strategy-for-Artificial-Intelligence.pdf

 

International Monetary Fund

https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2024/01/14/ai-will-transform-the-global-economy-lets-make-sure-it-benefits-humanity

https://www.imf.org/en/blogs/articles/2026/01/14/new-skills-and-ai-are-reshaping-the-future-of-work

 

PHD Chamber of Commerce and Industry

https://www.phdcci.in/wp-content/uploads/2024/04/Viksit-Bharat@2047-A-Blueprint-of-Micro-and-Macro-Economic-Dynamics.pdf

 

International Labour Organisation

https://www.ilo.org/media/38031/download

 

Ministry of Information & Broadcasting

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2082144

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2216958&reg=3&lang=1

 

DD News

https://ddnews.gov.in/en/centre-boosts-internet-connectivity-across-india-under-digital-india-initiative/

 

Department for Promotion of Industry and Internal Trade

https://www.startupindia.gov.in/content/sih/en/Prabhaav.html

 

World Bank

https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/39588063-e63b-4350-ba39-ccf329143a65/content

https://blogs.worldbank.org/en/endpovertyinsouthasia/labor-market-implications-of-ai-adoption-in-south-asia-in-five-c

 

Economic Survey

https://www.indiabudget.gov.in/budget2025-26/economicsurvey/doc/eschapter/echap13.pdf https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/eschapter/echap14.pdf

 

Ministry of Finance

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2098048

 

Indian Council for Research on International Economic Relations

https://icrier.org/pdf/ES/ES-Implications_of_AI_on_the_Indian_Economy.pdf

 

Ministry of Electronics and Information Technology

https://www.digitalindia.gov.in/initiative/national-program-on-artificial-intelligence/

https://bhashini.gov.in/

https://www.futureskillsprime.in/

https://indiaai.gov.in/hub/indiaai-futureskills

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206767&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2214120&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198216&reg=3&lang=1

 

Ministry of Education

https://ai-for-all.in/#/home

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2184211&reg=3&lang=1

 

Ministry of Skill Development and Entrepreneurship

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150228

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204136&reg=3&lang=1

 

Ministry of Labour and Employment

https://sansad.in/getFile/annex/268/AU3299_IiQ1Vk.pdf?source=pqars

 

President of India

https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-launches-skillthenation-ai-challenge-and-virtually-inaugurates-ignou

 

Prime Minister’s Office

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212390&reg=3&lang=1

 

Others

https://www.nber.org/papers/w31161

https://x.com/JM_Scindia/status/2012015160781914541?utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209737&lang=1&reg=3

https://hai.stanford.edu/assets/files/hai_ai_index_report_2025.pdf

https://hai.stanford.edu/ai-index/global-vibrancy-tool

https://oxfordinsights.com/wp-content/uploads/2026/01/Government-AI-Readiness-Report-2025-1.pdf

 https://cat.eto.tech/?expanded=Summary-metrics

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157247&ModuleId=3&reg=3&lang=1 

Click here to see PDF

SM/BS/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2227060) મુલાકાતી સંખ્યા : 32