नवी दिल्‍ली, 12 फेब्रुवारी 2026

 

भारतीय हवामान विभागाच्या हंगामी मान्सून अंदाजाबाबतची गेल्या तीन वर्षांतील कामगिरी खाली दिल्याप्रमाणे आहे:

वर्ष	पूर्ण भारतात झालेला पाऊस (दीर्घकालीन सरासरीची टक्केवारी (एलपीए))		अभिप्राय
	प्रत्यक्ष	अंदाज ± मॉडेल फरक
2023	95	96 ± 4	प्रत्यक्ष पडलेला पाऊस वर्तवलेल्या पूर्वअंदाजाच्या मर्यादेत आणि अचूक होता.
2024	108	106± 4	प्रत्यक्ष झालेला पाऊस अंदाजात वर्तवलेल्या मर्यादेत आणि अचूक होता.
2025	108	106 ± 4	प्रत्यक्ष झालेला पाऊस अंदाजात वर्तवलेल्या मर्यादेत आणि अचूक होता.

 

2023–2025 दरम्यानच्या कामकाजाच्या अंदाजाच्या कामगिरीवरून असे दिसून येते की या 3 वर्षांमध्ये प्रत्यक्ष पाऊस अंदाज मर्यादेत होता आणि अचूक होता. या तीन वर्षांच्या कालावधीत अंदाजाची सरासरी पूर्णांक त्रुटी दीर्घ-काळाच्या सरासरीच्या 1.9% एवढी होती.

अंदाजित आणि प्रत्यक्ष हंगामी पावसातील फरक मुख्यतः हवामानावर परिणाम करणाऱ्या मोठ्या घटकांमधील अनिश्चितता आणि ते अंदाज मॉडेलमध्ये योग्य प्रकारे दाखवता न येणे यामुळे होतो. हंगामी पावसाचा अंदाज एल निनोच्या बदलत्या स्वरूपावर आणि त्याचा भारतीय उन्हाळी पावसावर होणाऱ्या परिणामावर अवलंबून असतो. तसेच, भारतीय महासागरातील तापमानातील असमान बदल (आयओडी) आणि त्याचा मान्सूनच्या वाऱ्यांवर होणारा परिणाम पावसाच्या अंदाजात आणखी अनिश्चितता निर्माण करतो. मान्सूनच्या हंगामात मोठ्या प्रमाणात बदल होत असल्याने  विशेषतः हवामान बदलाच्या परिस्थितीत देखील अंदाजाची विश्वासार्हता कमी होते. शिवाय, मान्सून कमी दाब प्रणाली आणि त्यांच्याशी संबंधित पाऊस यासारख्या सिनॉप्टिक-स्केल प्रणालींचे अनुकरण करण्यातील त्रुटी, मध्य भारत आणि शेजारील भागातील सुरुवातीच्या अंदाजांची अचूकता कमी करतात.

मंत्रालयाच्या अंतर्गत येणाऱ्या भारतीय हवामान विभागाने हवामान अंदाजाची अचूकता वाढवण्यासाठी प्रगत हवामान-मॉडेलिंग साधने आणि उच्च-रिझोल्यूशन उपग्रह डेटा एकत्रित करण्यासाठी अनेक पावले उचलली आहेत. यामध्ये मल्टी-मॉडेल एन्सेम्बल (एमएमई) प्रणालींद्वारे एकत्रित जागतिक आणि प्रादेशिक हवामान मॉडेलचे परिणाम व्यावहारिक पद्धतीने वापरणे आणि विविध प्रकारच्या निरीक्षणांचा प्रभावीपणे वापर करण्यासाठी प्रगत डेटा समाकलन तंत्रांचा समावेश आहे.

भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय उपग्रहांमधून मिळणाऱ्या उच्च-रिजोल्यूशन उपग्रह डेटा/प्रतिमा नियमितपणे ढग, पाऊस, समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान, वारे आणि इतर हवामान घटकांचे निरीक्षण करण्यासाठी वापरल्या जातात. याशिवाय, मिशन मौसम सारख्या उपक्रमांअंतर्गत, अंदाजाची अचूकता, स्थानिक तपशील आणि वेळेची पूर्वसूचना वाढवण्यासाठी प्रगत उच्च कामगिरी संगणक सुविधा, प्रगत संख्यात्मक अंदाज मॉडेल, तसेच एआय आणि मशीन लर्निंग सारख्या उदयोन्मुख तंत्रांचा वापर केला जात आहे ज्यामुळे वेगवेगळ्या वेळेच्या प्रमाणात अंदाज अचूकता, अवकाशीय निराकरण आणि लीड टाइम आणखी सुधारता येईल.

भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय उपग्रहांकडून मिळालेल्या उच्च-रिझोल्यूशन उपग्रह डेटा/प्रतिमा नियमितपणे ढग, पाऊस, समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान, वारे आणि इतर वातावरणीय मापदंडांचे निरीक्षण करण्यासाठी वापरल्या जातात. याव्यतिरिक्त, मिशन मौसम सारख्या उपक्रमांतर्गत वर्धित उच्च-कार्यक्षमता संगणकीय सुविधा, प्रगत संख्यात्मक अंदाज मॉडेल आणि एआय आणि मशीन लर्निंग सारख्या उदयोन्मुख तंत्रांचा अवलंब केला जात आहे जेणेकरून वेगवेगळ्या वेळेच्या प्रमाणात अंदाज अचूकता, अवकाशीय निराकरण आणि लीड टाइम आणखी सुधारता येईल.

भारतीय हवामान विभाग मान्सूनच्या पावसाचा अंदाज व्यक्त करण्यासाठी आधीपासूनच उपलब्ध असलेल्या नवीन तंत्रज्ञानाचा आणि अंदाजासाठी उपयुक्त तंत्रांचा वापर करत आहे. मात्र अंदाजाच्या अचूकतेते सुधारणा करणे ही एक निरंतर प्रक्रिया आहे आणि भारतीय हवामान विभाग नेहमीच नवीन तंत्रज्ञान आणि अंदाजासंदर्भातील तंत्र वेळोवेळी आत्मसात करायला तयार आहे. 

ही माहिती केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी 12 फेब्रुवारी 2026 रोजी राज्यसभेत सादर केली.

 

* * *

नितीन फुल्लुके/भक्ती सोनटक्के/दर्शना राणे

 

सोशल मिडियावर आम्हाला फॉलो करा:@PIBMumbai    /PIBMumbai    /pibmumbai  pibmumbai[at]gmail[dot]com  /PIBMumbai    /pibmumbai

(Release ID: 2226980) अभ्यागत कक्ष : 27