મુખ્ય મુદ્દાઓ

 

 

 

ભારતમાં હાઈ-સ્પીડ રેલ: ઉભરતું ગતિશીલતા માળખું

ભારતીય રેલવે વિશ્વની સૌથી મોટી રેલવે પ્રણાલીઓમાંની એક છે અને લાંબા સમયથી મુસાફરો અને માલસામાનના પરિવહનનું મુખ્ય માધ્યમ તરીકે કાર્ય કરી રહી છે. પ્રદેશોને જોડીને અને લોકો તથા માલસામાનની હેરફેરને સક્ષમ બનાવીને, તેણે આર્થિક પ્રવૃત્તિ, શ્રમ ગતિશીલતા અને બજારો, શિક્ષણ, અને સેવાઓ સુધી પહોંચને ટેકો આપ્યો છે. સમય જતાં, રેલવે નેટવર્ક અને તેની વાહનવહન ક્ષમતા પરિવહનની વધતી માંગને પહોંચી વળવા સતત વિસ્તરી છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, ગતિશીલતાના સ્વરૂપમાં નોંધપાત્ર બદલાવ આવ્યો છે. ઝડપી શહેરીકરણ, આવકના સ્તરમાં વધારો, મહાનગરીય પ્રદેશોનો વિસ્તાર અને મોટા આર્થિક ક્લસ્ટરોના ઉદભવ જેવા કારણોસર લાંબા અંતરની અને શહેરો વચ્ચેની મુસાફરીમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે.

આ વલણોને ઓળખીને સરકારે રેલવે વિકાસ માટે લાંબા ગાળાનો અને સુઆયોજિત અભિગમ અપનાવ્યો છે. ધ્યાન ફક્ત ક્ષમતા વધારવા પર જ નહીં, પરંતુ સેવાઓની ગુણવત્તા, વિશ્વસનીયતા અને ગતિ સુધારવા પર પણ છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27, સાત હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોરની રજૂઆત સાથે ભારતની પ્રાથમિકતાઓ વ્યક્ત કરવા માટેના એક મુખ્ય સાધન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ભારતના બદલાતા આંતર-શહેરી ગતિશીલતા માળખાના ભાગરૂપે, આ ​​આધુનિક રેલ પ્રણાલીઓ અને કોરિડોર આધારિત વિકાસ તરફના પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. મુસાફરોની બદલાતી અપેક્ષાઓને સંતોષી શકે અને સતત આર્થિક વૃદ્ધિને ટેકો આપી શકે તેવા માપનીય અને ભવિષ્ય માટે સજ્જ પરિવહન ઉકેલો પ્રદાન કરવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.

 

ઉચ્ચ-ગતિ રેલ: અવધારણા અને ભારત માટે તેની સુસંગતતા

હાઈ-સ્પીડ રેલ (HSR) એ પેસેન્જર રેલવે સિસ્ટમ છે, જે પરંપરાગત રેલવે કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ ઝડપે કાર્ય કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. આ સિસ્ટમ સામાન્ય રીતે ખાસ નિર્મિત માર્ગો પર કાર્યરત હોય છે અને અદ્યતન રેલવે વાહનો, સંકેત પ્રણાલી, સંદેશાવ્યવહાર અને સલામતી તકનીકોના સમર્થનથી કાર્ય કરે છે, જે સંચાલકીય કાર્યક્ષમતા અને વિશ્વસનીયતાના ઉચ્ચ સ્તરોને સુનિશ્ચિત કરે છે. ઓપરેશનલ કારણોસર, હાઇ-સ્પીડ રેલ એ રેલવે સિસ્ટમનો ઉલ્લેખ કરે છે જે 250 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકથી વધુ ઝડપે ટ્રેનો ચલાવે છે.

હાઈ-સ્પીડ રેલ પરંપરાગત અને સેમી-હાઈ-સ્પીડ રેલ સેવાઓથી મૂળભૂત રીતે અલગ છે. જ્યારે પરંપરાગત રેલ નૂર અને ધીમી પેસેન્જર ટ્રેનો સાથે પાટા શેર કરે છે, ત્યારે હાઈ-સ્પીડ રેલ વિશિષ્ટ કોરિડોર પર ચાલે છે, જે વધુ ઝડપ અને સમયપત્રકની વધુ અનુમાનિતતા શક્ય બનાવે છે. હાઈ-સ્પીડ રેલમાં સતત વધુ ગતિએ ટ્રેનોના સંચાલન માટે ખાસ તૈયાર કરાયેલી માળખાકીય સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ભારત માટે, મધ્યમથી લાંબા અંતર સુધી મુસાફરોની વધુ અવરજવર ધરાવતી મુખ્ય શહેરોની જોડીને જોડવામાં હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોરનું વિશેષ મહત્વ છે. આ ઉપરાંત, તે ટકાઉ પરિવહનને પ્રોત્સાહન આપવા અને હાલની માળખાકીય સુવિધાઓ પરની ભીડ ઘટાડવાના સરકારના વ્યાપક હેતુઓને ટેકો આપે છે.

રાષ્ટ્રીય રેલ યોજના એક લાંબા ગાળાનો વ્યૂહાત્મક આયોજન દસ્તાવેજ છે. તે 2030 સુધી ભારતના રેલવે નેટવર્કના વિકાસની રૂપરેખા આપે છે. આ યોજના હાઇ-સ્પીડ રેલને ભવિષ્યના પેસેન્જર રેલ ઇકોસિસ્ટમના એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે ઓળખે છે. તે હાઈ-સ્પીડ કોરિડોરને એક એવા માળખા તરીકે કલ્પના કરે છે જે પરંપરાગત અને ઉપનગરીય રેલ સેવાઓને પૂરક બનાવે છે, જેનાથી ભારતીય રેલવે આગામી દાયકાઓમાં વિવિધ ગતિશીલતાની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા સક્ષમ બને છે.

 

2026-27 ના કેન્દ્રીય બજેટમાં હાઇ-સ્પીડ રેલ રૂટ

વર્ષ 2026-27ના કેન્દ્રીય બજેટમાં રેલવે માળખાગત સુવિધાઓ પ્રત્યે ભારતના અભિગમને ફરીથી સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં આધુનિકીકરણ, મુસાફરોની સુવિધા, પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી અને લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. બજેટમાં ભારતીય રેલવે માટે ₹2,78,000 કરોડનો રેકોર્ડ મૂડી ખર્ચ ફાળવવામાં આવ્યો છે. આ ક્ષેત્રના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી વધુ છે. તે રેલવે માળખાને આપવામાં આવેલા વ્યૂહાત્મક મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. રેલવે માળખાગત સુવિધાને આર્થિક વિકાસ અને એકીકરણના ચાલક તરીકે જોવામાં આવે છે.

આ વ્યાપક રોકાણ માળખા હેઠળ, બજેટે ભારતભરમાં શહેરો વચ્ચેની મુસાફરીની ગતિશીલતાને નવો આકાર આપવાની અપેક્ષા મુજબના અતિ અસરકારક અને ક્ષમતા વૃદ્ધિના પ્રોજેક્ટ્સની એક શ્રેણીની રૂપરેખા આપી છે. એમાંથી, પહેલોના એક મોટા સમૂહનું ધ્યાન હાઈ-સ્પીડ કનેક્ટિવિટી પર કેન્દ્રિત છે, જેમાં મુખ્ય શહેરી અને આર્થિક કેન્દ્રો વચ્ચે પ્રવાસનો સમય મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડવા માટે કોરિડોરની રચના કરવામાં આવી છે.

આ વિઝનના ભાગરૂપે, અંદાજપત્ર દ્વારા સાત હાઇ-સ્પીડ રેલ કોરિડોરના વિકાસની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, જેને આર્થિક વૃદ્ધિના મુખ્ય સેતુ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા હતા. આ કોરિડોર મુખ્ય શહેરો અને પ્રદેશોને જોડશે, લોકોની કાર્યક્ષમ અવરજવરને સુગમ બનાવશે અને રાજ્યો વચ્ચે આર્થિક આદાનપ્રદાનને વેગ આપશે. આ કોરિડોર મળીને લગભગ 4,000 કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલા છે. તેમાંથી આશરે ₹16 લાખ કરોડનું રોકાણ આકર્ષિત થવાની અપેક્ષા છે. આ સરકારના હાઇ-સ્પીડ રેલ એજન્ડાના સ્કેલ અને મહત્વાકાંક્ષાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આયોજિત હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોર દેશના વિવિધ પ્રદેશોમાં વ્યૂહાત્મક રીતે સ્થિત છે.

 

ઉત્તર અને પૂર્વ ભારત

ઉત્તર અને પૂર્વ પ્રદેશોમાં, ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ અને આર્થિક રીતે અગત્યના શહેરો વચ્ચે જોડાણને મજબૂત કરવા માટે હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોરની કલ્પના કરવામાં આવી છે. મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓમાં સમાવેશ થાય છે:

• દિલ્હી અને વારાણસી વચ્ચે એક હાઇ-સ્પીડ કોરિડોર છે. તેનાથી મુસાફરીનો સમય લગભગ 3 કલાક અને 50 મિનિટ સુધી ઘટાડવાનો અંદાજ છે. આ કોરિડોર રાષ્ટ્રીય રાજધાની અને મુખ્ય સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક કેન્દ્રો વચ્ચે ઝડપી ગતિવિધિને સક્ષમ બનાવશે.
• વારાણસીથી પટના થઈને પશ્ચિમ બંગાળના સિલિગુડી સુધીની વિસ્તૃત હાઇ-સ્પીડ લિંકથી મુસાફરી લગભગ 2 કલાક અને 55 મિનિટમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે. આનાથી કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો થશે. તે અનેક રાજ્યોના મહત્વપૂર્ણ શહેરી અને પ્રાદેશિક કેન્દ્રોને પણ જોડશે.
• આ કોરિડોર શહેરી કેન્દ્રો અને આસપાસના પ્રદેશો વચ્ચેની સુલભતા વધારીને પ્રાદેશિક એકીકરણને વધુ સુવિધાજનક બનાવશે એવી અપેક્ષા છે, જે આર્થિક પ્રવૃત્તિ અને ગતિશીલતાને ટેકો આપશે.

 

દક્ષિણ ભારત અને પશ્ચિમ ભારત

દેશના દક્ષિણ ભાગોમાં, હાઈ-સ્પીડ રેલ નેટવર્કને મુખ્ય મહાનગરીય અને આર્થિક કેન્દ્રોને જોડવા માટે રચાયેલ દક્ષિણ હાઈ-સ્પીડ ટ્રાયેન્ગલ અથવા ડાયમંડ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી છે. નોંધપાત્ર પાસાંઓમાં સમાવેશ થાય છે:

• ચેન્નાઈ અને બેંગલુરુ વચ્ચે હાઇ-સ્પીડ કોરિડોરથી મુસાફરીનો સમય આશરે 1 કલાક અને 13 મિનિટ સુધી ઘટી જશે તેવી અપેક્ષા છે, જે આ બે મુખ્ય ઔદ્યોગિક અને ટેકનોલોજી કેન્દ્રો વચ્ચેના જોડાણમાં ઘણો સુધારો કરશે.
• બેંગલુરુ-હૈદરાબાદ કોરિડોર પ્રવાસનો સમય આશરે 2 કલાક સુધી ઘટાડશે તેવી અપેક્ષા છે, જે મુખ્ય આર્થિક અને આઇટી કેન્દ્રો વચ્ચેના જોડાણને મજબૂત કરશે.
• ચેન્નાઈ અને હૈદરાબાદ વચ્ચેનો કોરિડોર મુસાફરીનો સમય લગભગ 2 કલાક અને 55 મિનિટ ઘટાડશે, જેનાથી દક્ષિણ ભારતમાં પ્રાદેશિક વિકાસ વધશે.
• મુંબઈ-પુણે કોરિડોર, જેનો અંદાજિત પ્રવાસનો સમય આશરે 48 મિનિટ છે, તેનો હેતુ પશ્ચિમ ભારતમાં ભીડ ઓછી કરવાનો અને શહેરો વચ્ચે વારંવારની મુસાફરીને ટેકો આપવાનો છે.
• પુણે અને હૈદરાબાદ વચ્ચેના કોરિડોરમાં આશરે 1 કલાક અને 55 મિનિટનો પ્રવાસ સમયગાળો હોવાની અપેક્ષા છે, જે દક્ષિણ કેન્દ્રો સાથે વધારાના હાઇ-સ્પીડ જોડાણો સ્થાપિત કરશે અને સરળ આંતર-પ્રાદેશિક મુસાફરોની મુસાફરીમાં વધારો કરશે.
• સામૂહિક રીતે, આ કોરિડોર મુખ્ય આર્થિક, શૈક્ષણિક અને ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટર વચ્ચેની ગતિશીલતા સુધારીને પ્રાદેશિક વિકાસને ટેકો આપશે તેવી અપેક્ષા છે.

 

 

સંકલ્પથી સિદ્ધિ તરફ: મુંબઈ-અમદાવાદ હાઈ સ્પીડ રેલ કોરિડોર

મુંબઈ-અમદાવાદ હાઈ-સ્પીડ રેલ (MAHSR) કોરિડોર દેશમાં હાઈ-સ્પીડ રેલ પ્રણાલીઓ દાખલ કરવાની દિશામાં ભારતનું પ્રથમ નક્કર પગલું રજૂ કરે છે. એક સમર્પિત હાઈ-સ્પીડ પેસેન્જર કોરિડોર તરીકે કલ્પના કરાયેલ આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય રેલવેના તંત્રમાં પૃથક માળખાકીય સુવિધાઓ, અદ્યતન રેલ પ્રણાલીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય માનાંકિત સલામતી ધોરણો દાખલ કરીને પેસેન્જર રેલ આયોજનમાં માળખાકીય પરિવર્તન લાવી રહ્યો છે.

 

કોરિડોર પ્રોફાઇલ અને મુખ્ય વિશેષતાઓ

આ કોરિડોરનું સંપૂર્ણ ધોરણે હાઈ-સ્પીડ રેલ પ્રોજેક્ટ તરીકે આયોજન કરવામાં આવ્યું છે અને તેનો અમલ થઈ રહ્યો છે, તેની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

• આ કોરિડોર મહારાષ્ટ્રના મુંબઈને ગુજરાતના અમદાવાદ સાથે જોડે છે, જે બે મુખ્ય આર્થિક અને શહેરી કેન્દ્રો છે.
• તે કુલ 508 કિલોમીટરનું અંતર કાપે છે.
• આ પ્રોજેક્ટ રેલવે મંત્રાલય હેઠળની ભારત સરકારની કંપની નેશનલ હાઈ સ્પીડ રેલ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (NHSRCL) દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
• આ કોરિડોરને 320 કિમી પ્રતિ કલાકની ઝડપ સાથે અતિ-ઝડપી સંચાલન માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે, જે અત્યાધુનિક રોલિંગ સ્ટોક, સંકેત પ્રણાલી અને ટ્રેન નિયંત્રણ પ્રણાલીઓ દ્વારા સમર્થિત છે.

 

માર્ગ, સંરેખણ અને મથક આયોજન

મુંબઈ-અમદાવાદ હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોરની ગોઠવણ ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતા અને એન્જિનિયરિંગ તેમજ શહેરી અવરોધો વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે આયોજિત કરવામાં આવી છે.

• ભૂપ્રદેશ અને શહેરી ઘનતાના આધારે, કોરિડોરમાં ઊંચાણવાળા, ભૂગર્ભ અને જમીની સ્તરના વિભાગોનો સમન્વય છે.
• આ રૂટ પર બાર સ્ટેશનો બનાવવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
• સ્ટેશનોને મલ્ટિમોડલ ટ્રાન્સપોર્ટ હબ તરીકે કાર્ય કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે, જે હાલની રેલવે લાઈનો, મેટ્રો સિસ્ટમ્સ અને રોડ-આધારિત પરિવહન સાથે એકીકરણ સક્ષમ બનાવે છે.

 

આંતર-શહેરી મુસાફરીમાં પરિવર્તન

પ્રોજેક્ટનો એક મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શહેરો વચ્ચેનો પ્રવાસ સમય નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડવાનો અને તે સાથે સેવાની ગુણવત્તામાં સુધારો કરવાનો છે.

• આ કોરિડોર મુંબઈ અને અમદાવાદ વચ્ચેનો કુલ મુસાફરીનો સમય ઘટાડશે તેવી અપેક્ષા છે, જેનાથી મુસાફરી લગભગ 2 કલાક અને 7 મિનિટમાં પૂર્ણ થઈ શકશે.
• હાઈ-સ્પીડ રેલ પ્રણાલી પરંપરાગત રેલ સેવાઓની તુલનામાં ઉચ્ચ કાર્યકારી વિશ્વસનીયતા, મુસાફરોની સુવિધામાં વૃદ્ધિ અને સલામતીના ધોરણોમાં સુધારો પ્રદાન કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે.
• લાંબા અંતરના પેસેન્જર ટ્રાફિકને સમર્પિત કોરિડોરમાં ખસેડવાથી, આ પ્રોજેક્ટ હાલના રેલ માર્ગો પર ક્ષમતા નિર્માણમાં પણ ફાળો આપે છે.

 

ભવિષ્યના હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોર માટે ક્ષમતા નિર્માણ

તેના તાત્કાલિક પરિવહન લાભો ઉપરાંત, મુંબઈ-અમદાવાદ કોરિડોર ભારતના રેલ વિકાસના માર્ગમાં વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા ભજવે છે.

• આ પ્રોજેક્ટે ભારતમાં હાઈ-સ્પીડ રેલ માટે સંસ્થાકીય, તકનીકી અને પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ ક્ષમતાનું નિર્માણ સક્ષમ બનાવ્યું છે.
• જમીન સંપાદન, પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ, હિતધારકોનું સંકલન અને ટેકનોલોજી અનુકૂલન જેવા ક્ષેત્રોમાં પ્રાપ્ત અનુભવ ભવિષ્યના હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોરના આયોજન અને અમલીકરણમાં સહાયરૂપ થશે તેવી અપેક્ષા છે.
• ભારતના પ્રથમ હાઈ-સ્પીડ રેલ પ્રોજેક્ટ તરીકે, આ કોરિડોર દેશભરમાં હાઈ-સ્પીડ રેલના તબક્કાવાર વિસ્તરણ માટે સંદર્ભ અને અધ્યયન મોડેલ તરીકે સેવા આપે છે.

કોરિડોર-આધારિત હાઈ-સ્પીડ રેલ નેટવર્કનો વિકાસ

દાયકાઓના નેટવર્ક વિસ્તરણ અને સેવા સુધારણાના આધારે, હાઈ-સ્પીડ રેલ ભારતીય રેલવેના ઉત્ક્રાંતિમાં આગામી તબક્કો છે. કોરિડોર-આધારિત વિકાસ અને લાંબા ગાળાના આયોજન પરનો ભાર ભવિષ્યની ગતિશીલતાની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટેના વ્યૂહાત્મક અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે. કેન્દ્રીય બજેટમાં સાત હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડોરની જાહેરાત ભારતનાં આર્થિક વિકાસ, પ્રાદેશિક એકીકરણ અને ટકાઉ વિકાસ માટે હાઈ-સ્પીડ રેલના વ્યૂહાત્મક મહત્વને ઉજાગર કરે છે. આયોજન અને અમલીકરણની પ્રગતિ સાથે, આ કોરિડોર દેશમાં શહેરો વચ્ચેની હેરફેરને નવો આકાર આપવામાં અમૂલ્ પરિવર્તન લાવનારી ભૂમિકા ભજવશે તેવી અપેક્ષા છે. આગળ જતાં, હાઈ-સ્પીડ રેલનું સફળ વિસ્તરણ સંકલિત સંસ્થાકીય પ્રયાસો, મજબૂત આયોજન પ્રક્રિયાઓ અને ટકાઉ રોકાણ પર નિર્ભર રહેશે. સત્તાવાર નીતિગત માળખાં પર આધારિત અને સમર્પિત સંસ્થાઓ દ્વારા સમર્થિત ભારતનો હાઈ-સ્પીડ રેલ કાર્યક્રમ દેશના પરિવહન માળખાગત સુવિધાઓની દીર્ઘદ્રષ્ટિના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે સ્થાન પામ્યો છે.

 

સંદર્ભો

 

Ministry of Railways

https://indianrailways.gov.in/ExeSummary-24122020.pdf

https://sr.indianrailways.gov.in/view_detail.jsp?lang=0&id=0,4,268&dcd=5634&did=15052028451345E19BE8BD0BC0725CF289AF165A9839F.web107

https://iricen.gov.in/iricen/ipwe_seminar/2017/ipwe2019/Understanding%20High%20Speed%20Rail%20Technology%20%E2%80%93%20A%20Comparative%20Study.pdf

https://www.nhsrcl.in/index.php/en/project/project-overview

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220431&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221838&reg=6&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222767&reg=3&lang=2

 

Ministry of Finance

https://www.indiabudget.gov.in/doc/bh1.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/bh1.pdf

Click here to see PDF

SM/BS/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2226540) મુલાકાતી સંખ્યા : 13