ભારતના બંધારણની સાતમી અનુસૂચિ હેઠળ "પોલીસ" અને "જાહેર વ્યવસ્થા" એ રાજ્યના વિષયો છે. તે મુજબ, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs) તેમની સંબંધિત કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ (LEAs) દ્વારા સાયબર-ક્રાઈમ સહિતના ગુનાઓની રોકથામ, શોધ, તપાસ અને કાર્યવાહી માટે પ્રાથમિક રીતે જવાબદાર છે. કેન્દ્ર સરકાર નીતિગત હસ્તક્ષેપ, એડવાઇઝરી, સંકલન પદ્ધતિઓ, કાનૂની માળખા અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે નાણાકીય સહાય દ્વારા રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રયાસોને પૂરક બનાવે છે.

સરકારે નકલી પ્રોફાઇલ્સ, મહિલાઓના નામનો દુરુપયોગ (impersonation), સાયબર પજવણી, ડીપફેક્સ અને ફોટાઓના બિન-સંમતિભર્યા પ્રસાર દ્વારા સોશિયલ મીડિયા અને ડેટિંગ એપ્લિકેશન્સ સહિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સના વધતા દુરુપયોગની નોંધ લીધી છે. જ્યારે ડિજિટલ ટેકનોલોજી મહિલાઓ માટે શિક્ષણ, રોજગાર, માહિતીની પહોંચ અને જાહેર સેવા વિતરણમાં નોંધપાત્ર તકો પ્રદાન કરે છે, ત્યારે સરકાર એ પણ સ્વીકારે છે કે ઉભરતી ટેકનોલોજીનો દુરુપયોગ મહિલાઓ અને બાળકોની ગરિમા, ગોપનીયતા, સુરક્ષા અને સુખાકારી માટે ગંભીર જોખમો ઉભા કરે છે.

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય, ગૃહ મંત્રાલય અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય સાથે નજીકના સંકલનમાં રહીને આંતર-મંત્રાલય પરામર્શ, એડવાઇઝરી, નિયમનકારી પગલાં અને પીડિત-સહાય પદ્ધતિઓ દ્વારા ઓનલાઇન લિંગ-આધારિત હિંસા, જેમાં વેશધારણ, નકલી પ્રોફાઇલનો દુરુપયોગ, અશ્લીલ સામગ્રીનો પ્રસાર, બિન-સંમતિભર્યા અંતરંગ ચિત્રો (NCII) અને ડીપફેક્સનો સમાવેશ થાય છે, તેને સંબોધવા માટે કામ કરે છે. મિશન શક્તિ હેઠળ, ટેકનોલોજી-સંચાલિત અપરાધો સામે રક્ષણ સહિત મહિલાઓની સુરક્ષા, સલામતી અને સશક્તિકરણને મજબૂત કરવા માટે સર્વગ્રાહી અને પીડિત-કેન્દ્રીય અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે. સાયબર પજવણી અથવા ઓનલાઇન દુર્વ્યવહારથી અસરગ્રસ્ત મહિલાઓને દેશભરમાં સ્થાપિત વન સ્ટોપ સેન્ટર્સ દ્વારા કાનૂની સહાય, કાઉન્સેલિંગ અને અપરાધોની જાણ કરવાની સુવિધા સહિતની સંકલિત સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે. નિર્ભયા ફંડ હેઠળ, સરકારે મહિલાઓ અને બાળકો સામે સાયબર ક્રાઈમ પ્રિવેન્શન (CCPWC) ની યોજના અમલમાં મૂકી છે. સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ www.cybercrime.gov.in કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે. વધુમાં, સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઇન 1930 પણ કાર્યરત છે. વધુમાં, ગૃહ મંત્રાલય સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય મીડિયા ચેનલો દ્વારા સાયબર-ક્રાઈમના વિવિધ સ્વરૂપો અને રિપોર્ટિંગ સહિત ઉપલબ્ધ નિવારણ પદ્ધતિઓ વિશે સતત જાગૃતિ ફેલાવે છે.

ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000 સાયબર અપરાધોને સંબોધવા માટે એક વ્યાપક વૈધાનિક માળખું પૂરું પાડે છે. કલમ 66 સાથે વંચાતી કલમ 43 અનધિકૃત પહોંચ અને કોમ્પ્યુટર સંબંધિત અપરાધો માટે સજાની જોગવાઈ કરે છે; ઓળખની ચોરી માટે કલમ 66C; કોમ્પ્યુટર સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને વેશધારણ દ્વારા છેતરપિંડી માટે કલમ 66D, જેમાં નકલી પ્રોફાઇલ બનાવવા અને તેનો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે; ગોપનીયતાના ઉલ્લંઘન માટે કલમ 66E, જેમાં બિન-સંમતિભર્યા અંતરંગ ચિત્રોનો સમાવેશ થાય છે; અશ્લીલ, લૈંગિક રીતે સ્પષ્ટ અને બાળકોના જાતીય શોષણ અને દુર્વ્યવહારની સામગ્રી પ્રકાશિત કરવા અથવા પ્રસારિત કરવા માટે કલમ 67, 67A અને 67B; અને ગેરકાયદેસર સામગ્રીને બ્લોક કરવા માટે કલમ 69A. કલમ 78 અને 80 કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓને સાયબર અપરાધોની તપાસ કરવા અને સર્ચ તથા ધરપકડ કરવાની સત્તા આપે છે. આ કાયદો ટેકનોલોજી-તટસ્થ છે અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અથવા અન્ય ઉભરતી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતા હોય તેવા તમામ કોમ્પ્યુટર સંસાધનોને સમાન રીતે લાગુ પડે છે, જેમાં યુઝર-જનરેટેડ અને મશીન-જનરેટેડ સામગ્રી વચ્ચે કોઈ તફાવત નથી.

વધુમાં, ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (મધ્યસ્થી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા નૈતિકતા સંહિતા) નિયમો, 2021, જે 2022, 2023 અને 2025 માં સુધારેલા છે, તે મધ્યસ્થીઓ માટે IT એક્ટની કલમ 79 હેઠળ યોગ્ય ખંત (due diligence) રાખવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. નિયમ 3(1)(b) ગેરકાયદેસર સામગ્રી હોસ્ટ કરવા અથવા પ્રસારિત કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, જેમાં વેશધારણ, ગોપનીયતાનું ઉલ્લંઘન, અશ્લીલ અથવા જાતીય રીતે સ્પષ્ટ સામગ્રી, લિંગના આધારે અપમાન અથવા પજવણી કરતી સામગ્રી અને બાળકો માટે હાનિકારક સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે. નિયમ 3(2)(b) રિપોર્ટિંગ માટે સ્પષ્ટ પીડિત કેન્દ્રીય પ્રોટોકોલ પૂરો પાડે છે અને ફરિયાદના ચોવીસ કલાકની અંદર નગ્નતા, વેશધારણ અથવા NCII દર્શાવતી સામગ્રીને હટાવવા અથવા તેની પહોંચ નિષ્ક્રિય કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. આ નિયમો ફરિયાદ અધિકારીઓની નિમણૂક, સમયબદ્ધ ફરિયાદ નિવારણ, સમયાંતરે વપરાશકર્તા જાગૃતિ અને ફરિયાદ અપીલ સમિતિઓ (GACs) દ્વારા અપીલ પદ્ધતિ પ્રદાન કરવાની આવશ્યકતા રાખે છે. પાલન કરવામાં નિષ્ફળતાના પરિણામે IT એક્ટની કલમ 79 હેઠળ સેફ હાર્બર પ્રોટેક્શન ગુમાવવું પડે છે અને કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

જનરેટિવ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ટૂલ્સ અને ડીપફેક્સ સહિત કૃત્રિમ રીતે જનરેટ કરાયેલ માહિતીના વધતા દુરુપયોગને ઓળખીને, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલયે મધ્યસ્થીઓની યથોચિત સાવચેતીને વધુ મજબૂત કરવા માટે IT નિયમો, 2021 માં સુધારા તૈયાર કર્યા છે.

ઓક્ટોબર 2025 માં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલયે NCII સામગ્રીના પ્રસારને રોકવા માટે IT નિયમો, 2021 ના નિયમ 3(2)(b) હેઠળ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) જારી કરી હતી. આ SOP વન સ્ટોપ સેન્ટર્સ, મધ્યસ્થી ફરિયાદ પદ્ધતિઓ, નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ સહિત બહુવિધ રિપોર્ટિંગ ચેનલો સાથે પીડિત-કેન્દ્રીય પ્રોટોકોલ પૂરો પાડે છે; ચોવીસ કલાકની અંદર આવી સામગ્રીને દૂર કરવા અથવા નિષ્ક્રિય કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે; ફરીથી અપલોડ અથવા પુનઃપ્રાપ્તિને રોકવા માટે ક્રોલર-આધારિત અને હેશ-મેચિંગ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાની આવશ્યકતા રાખે છે; અને સર્ચ એન્જિન દ્વારા ડી-ઇન્ડેક્સિંગ અને ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઈમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર સાથેના સહકાર સહિત સંકલિત કાર્યવાહી માટેની જોગવાઈ કરે છે.

સરકારે 2023-2025 દરમિયાન મધ્યસ્થીઓને એડવાઇઝરી પણ જારી કરી છે જેમાં વેશધારણ, ડીપફેક્સ, NCII અને અન્ય ગેરકાયદેસર સામગ્રીના હોસ્ટિંગ, પ્રકાશન અથવા પ્રસારને રોકવા માટે IT એક્ટ, 2000 અને IT નિયમો, 2021 હેઠળની વૈધાનિક જવાબદારીઓનો પુનરોચ્ચાર કરવામાં આવ્યો છે. આ એડવાઇઝરી યોગ્ય ખંતની જરૂરિયાતોનું કડક પાલન, કોર્ટના આદેશો અને કાયદેસરના સરકારી નિર્દેશોનું ત્વરિત પાલન, સક્રિય ટેકનોલોજી-આધારિત પગલાંનો ઉપયોગ અને IT એક્ટ, ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 અને અન્ય લાગુ કાયદાઓ હેઠળ શિક્ષાત્મક પરિણામો પ્રત્યે જાગૃતિ પર ભાર મૂકે છે.

વધુમાં, ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023 ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટાની પ્રક્રિયાને સંચાલિત કરતું એક વ્યાપક, અધિકાર-આધારિત અને ટેકનોલોજી-તટસ્થ માળખું સ્થાપિત કરે છે. આ કાયદો કાયદેસર અને સંમતિ-આધારિત ડેટા પ્રોસેસિંગ, મજબૂત સુરક્ષા સલામતી, ઉલ્લંઘનની સૂચના, ડેટા ફિડ્યુશિયરીઝ અને પ્રોસેસર્સની જવાબદારી, નોંધપાત્ર ડેટા ફિડ્યુશિયરીઝ માટે વિસ્તૃત જવાબદારીઓ અને ચકાસી શકાય તેવી માતાપિતાની સંમતિ દ્વારા બાળકો માટે વિશેષ સુરક્ષા ફરજિયાત બનાવે છે. તે વ્યક્તિઓને એક્સેસ, કરેક્શન, ઇરેઝર અને ફરિયાદ નિવારણ સહિતના અમલીકરણ યોગ્ય અધિકારો પણ પ્રદાન કરે છે, જેનાથી ગોપનીયતા સુરક્ષા મજબૂત થાય છે અને વ્યક્તિગત ડેટાના દુરુપયોગ અને ઓનલાઇન મહિલાઓના વેશધારણને સંબોધવામાં IT એક્ટને પૂરક બનાવે છે.

વધુમાં, મિશન શક્તિ, વન સ્ટોપ સેન્ટર્સ, ડિજિટલ ઝુંબેશો, વર્કશોપ અને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથેના સંકલન દ્વારા મહિલાઓ અને છોકરીઓને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સના સુરક્ષિત અને જવાબદાર ઉપયોગ, ડિજિટલ ગોપનીયતા, નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ અને મધ્યસ્થી ફરિયાદ પ્રણાલીઓ સહિત રિપોર્ટિંગ પદ્ધતિઓ અને સાયબર કાયદાઓ હેઠળ ઉપલબ્ધ કાનૂની ઉપાયો વિશે શિક્ષિત કરવા માટે સતત જાગૃતિ અને આઉટરીચ કાર્યક્રમો હાથ ધરવામાં આવે છે.

એકસાથે લેવામાં આવે તો, ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000, ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી નિયમો, 2021, એડવાઇઝરી, NCII માટેની સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર, કૃત્રિમ રીતે જનરેટ કરેલી સામગ્રીને સંબોધતા પ્રસ્તાવિત નિયમનકારી પગલાં, ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023, મિશન શક્તિ હેઠળ સંસ્થાકીય સંકલન અને જાગૃતિ પહેલ ડિજિટલ સ્પેસમાં મહિલાઓની ગરિમા, ગોપનીયતા અને સુરક્ષાની સુરક્ષા માટે એક વ્યાપક અને વિકસતું માળખું બનાવે છે, જ્યારે મધ્યસ્થીઓની જવાબદારી અને પીડિતો માટે સમયસર નિરાકરણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

આ માહિતી મહિલા અને બાળ વિકાસ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી સાવિત્રી ઠાકુરે આજે રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપી હતી.

SM/DK/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2226463) મુલાકાતી સંખ્યા : 18