સંચાર અને ગ્રામીણ વિકાસ રાજ્ય મંત્રી ડૉ. પેમ્માસાની ચંદ્ર શેખરે આજે રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં જણાવ્યું હતું કે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ (DoT) ની સંચાર સાથી પહેલ વેબ પોર્ટલ (www.sancharsaathi.gov.in) અને મોબાઈલ એપ દ્વારા સુલભ છે. સંચાર સાથીની ચક્ષુ સુવિધા નાગરિકોને વિવિધ કેટેગરી હેઠળ શંકાસ્પદ છેતરપિંડીના સંદેશાવ્યવહારની જાણ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. ચક્ષુ સુવિધા દ્વારા તેના લોન્ચિંગથી અત્યાર સુધીમાં વર્ષવાર, કેટેગરીવાર નોંધાયેલા શંકાસ્પદ છેતરપિંડી સંદેશાવ્યવહારની સંખ્યાની વિગતો નીચે મુજબ છે:

કેટેગરી	2024	2025	2026
ફેક કસ્ટમર કેર હેલ્પલાઇન	30969	60985	4519
IVR / રોબો કોલ્સ	16037	14925	1376
DoT / TRAI તરીકે ઓળખ આપીને છેતરપિંડી	217	15595	809
પોલીસ, CBI, કસ્ટમ્સ, આધાર, RBI વગેરે તરીકે ઓળખ આપીને છેતરપિંડી	44865	54639	6675
સંબંધી / મિત્ર તરીકે ઓળખ આપીને છેતરપિંડી	258	19564	1201
ઇન્વેસ્ટમેન્ટ, સ્ટોક માર્કેટ અને ટ્રેડિંગ	165	29140	2112
બેંક / વીજળી / ગેસ / ઇન્સ્યોરન્સ વગેરે સંબંધિત KYC અને પેમેન્ટ	21281	106483	8325
દૂષિત (Malicious) લિંક / વેબસાઇટ	8304	19418	2933
ઓનલાઇન જોબ / લોટરી / ગિફ્ટ્સ / લોન ઓફર્સ	23634	58560	4591
સેક્સટોર્શન	10901	21189	1774
અન્ય કોઈ પણ શંકાસ્પદ છેતરપિંડી	51593	119164	8540
કુલ	208224	519662	42855

સંચાર સાથી પહેલ જાગૃત નાગરિકોને શંકાસ્પદ છેતરપિંડીના સંદેશાવ્યવહારની જાણ કરવા માટે સશક્ત બનાવે છે, જ્યાં છેતરપિંડીનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો પરંતુ ખરેખર આચરવામાં આવ્યો ન હતો. છેતરપિંડીના કારણે વાસ્તવિક નાણાકીય નુકસાનના કિસ્સાઓ ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) દ્વારા સંભાળવામાં આવે છે, જે મિનિસ્ટ્રી ઓફ હોમ અફેર્સ (MHA) હેઠળની એક સંસ્થા છે જેને વ્યવસાય નિયમોની ફાળવણી મુજબ સાયબર ક્રાઇમ હેન્ડલ કરવા માટે ફરજ પાડવામાં આવી છે. રિપોર્ટ કરાયેલા વ્યક્તિગત શંકાસ્પદ છેતરપિંડી સંદેશાવ્યવહાર પર કાર્યવાહી કરવાને બદલે, DoT ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગનું વિશ્લેષણ કરવા અને તેને શૂન્ય કરવા માટે ક્રાઉડ સોર્સ્ડ ડેટાનો ઉપયોગ કરે છે. મોબાઈલ યુઝરને પુનઃચકાસણીની તક આપ્યા પછી સામાન્ય રીતે કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. આવા વિશ્લેષણને આધારે લેવામાં આવેલી કાર્યવાહીની વિગતો સંચાર સાથી પોર્ટલના ડેશબોર્ડ પર ઉપલબ્ધ છે. નાગરિકો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલ 7.7 લાખ ઇનપુટ્સના આધારે, 39.43 લાખ મોબાઈલ કનેક્શન ડિસ્કનેક્ટ કરવામાં આવ્યા છે, 2.27 લાખ મોબાઈલ હેન્ડસેટ બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવ્યા છે અને 1.31 લાખ SMS ટેમ્પલેટ્સ બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

સાયબર ક્રાઇમ અને નાણાકીય છેતરપિંડીમાં ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગને વધુ રોકવા માટે, DoT એ હિતધારકો વચ્ચે દ્વિ-માર્ગી માહિતીની આપ-લે માટે એક સુરક્ષિત ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મ, ડિજિટલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ (DIP) ની સ્થાપના કરી છે. કેન્દ્રીય સુરક્ષા એજન્સીઓ, 36 રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની પોલીસ, ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઇમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C), 1100 બેંકો, યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) સેવા પ્રદાતાઓ, પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટર્સ (PSOs), ટેલિકોમ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (TSPs), વોટ્સએપ વગેરે સહિત 1200 થી વધુ સંસ્થાઓને DIP પર સામેલ કરવામાં આવી છે. DIP ડિસ્કનેક્ટ થયેલા મોબાઈલ નંબરોની યાદી હોસ્ટ કરે છે, જેને મોબાઈલ નંબર રિવોકેશન લિસ્ટ (MNRL) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં ડિસ્કનેક્શનના કારણો અને તારીખ અને ફાઈનાન્શિયલ ફ્રોડ રિસ્ક ઇન્ડિકેટર (FRI) હોય છે જે જોખમ-આધારિત મેટ્રિક છે જે મોબાઈલ નંબરને નાણાકીય છેતરપિંડીના મધ્યમ, ઉચ્ચ અથવા ખૂબ જ ઉચ્ચ જોખમ સાથે સંકળાયેલા તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે. નાગરિકો દ્વારા ચક્ષુ પર પૂરા પાડવામાં આવેલ શંકાસ્પદ મોબાઈલ નંબરો પણ યોગ્ય વિશ્લેષણ પછી FRI ના ભાગ તરીકે શેર કરવામાં આવે છે.

DIP પર શેર કરેલી માહિતીના આધારે, હિતધારકો તેમના સંબંધિત ડોમેનમાં સંકળાયેલા એકાઉન્ટ્સ / પ્રોફાઇલ્સ પર તેમના વિશ્લેષણ મુજબ જરૂરી કાર્યવાહી શરૂ કરે છે. હિતધારકો દ્વારા અહેવાલ મુજબ, FRI દ્વારા અટકાવવામાં આવેલી કુલ છેતરપિંડીની રકમ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ઘટાડો અને નાગરિકોને આપવામાં આવેલી ચેતવણીના આધારે ₹1000 કરોડ થી વધુ છે. વધુમાં, વોટ્સએપે શેર કરેલા મોબાઈલ નંબરો સાથે સંકળાયેલા 28 લાખ પ્રોફાઇલ્સ અથવા એકાઉન્ટ્સને ડિસ્કનેક્ટ કર્યા છે.

SM/BS/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2223838) મુલાકાતી સંખ્યા : 11